Jean-Bertrand Aristide

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Jean-Bertrand Aristide
Clinton&Aristide-2.jpg
Data i miejsce urodzenia 15 czerwca 1953
Port-Salut
Prezydent Haiti
Przynależność polityczna Fanmi Lavalas
Okres urzędowania od 7 lutego 1991
do 30 września 1991
Poprzednik Ertha Pascal-Trouillot
Następca Raoul Cédras
Okres urzędowania od 15 czerwca 1993
do 12 maja 1994
Poprzednik Marc Bazin
Następca Émile Jonassaint
Okres urzędowania od 12 października 1994
do 7 lutego 1996
Poprzednik Émile Jonassaint
Następca René Préval
Okres urzędowania od 7 lutego 2001
do 29 lutego 2004
Poprzednik René Préval
Następca Boniface Alexandre
Galeria zdjęć w Wikimedia Commons Galeria zdjęć w Wikimedia Commons
Kolekcja cytatów w Wikicytatach Kolekcja cytatów w Wikicytatach

Jean-Bertrand Aristide (ur. 15 czerwca 1953) – polityk haitański, były ksiądz katolicki, pierwszy w historii Haiti demokratycznie wybrany prezydent[1]. Zwolennik teologii wyzwolenia[2].

W 1982 roku po ukończeniu studiów został powołany do parafii w Port-au-Prince. Jego parafia stała się centralnym punktem opozycji demokratycznej względem reżimu Jean-Claude Duvaliera a następnie przejściowej junty wojskowej. W wyborach prezydenckich 1990-1991, uzyskał 67% głosów i tym samym został prezydentem kraju, we wrześniu 1991 roku został obalony przez wojskowy zamach stanu. Junta wojskowa upadła w 1994 roku. Aristide ponownie został wybrany na prezydenta i sprawował swój urząd od 1994 do 1996 a następnie od 2001 do 2004 roku.

Obalony w zamachu stanu w 2004 roku, o zorganizowanie wojskowego zamachu stanu Aristide oskarżył rząd Stanów Zjednoczonych. Aristide został zmuszony do emigracji w Republice Środkowoafrykańskiej[3] a następnie w Republice Południowej Afryki. Na Haiti powrócił w 2011 roku po siedmioletnim okresie wygnania[4].

Życiorys[edytuj | edytuj kod]

Młodość i posługa kapłańska[edytuj | edytuj kod]

Aristide urodził się w ubogiej rodzinie w miejscowości Port-Salut w departamencie Sud. Jego ojciec zmarł na trzy miesiące po jego urodzinach[5]. Wraz z matką przeniósł się do stolicy kraju, Port-au-Prince[6]. W 1958 roku ukończył szkołę salezjańską, w 1974 roku z wyróżnieniem ukończył College Norte Dame w Cap-Haitien. Naukę kontynuował w la Vega na Dominikanie, po powrocie na Haiti studiował filozofię na Grand Seminaire Norte Dame i psychologię na Uniwersytecie Haiti. W 1979 roku ukończył studia podyplomowe i wyjechał do Europy na studia we Włoszech i Grecji po czym kontynuował naukę w Izraelu. Na Haiti powrócił w 1982 roku, uzyskał święcenia[7] i został proboszczem w parafii w Port-au-Prince.

W ciągu pierwszych trzydziestu lat życia Aristide, Haiti było rządzone przez dyktaturę rodziny Duvalierów - Francois Duvaliera znanego jako Papa Doc i Jean-Claude znanego jako Baby Doc. Duży wpływ na poglądy Aristide wywarła nędza Haitańczyków[8] a Aristide stał się zadeklarowanym krytykiem reżimu[9]. Młody ksiądz szybko stał się symbolem walki przeciw tyranii Jean-Claude Duvaliera i pod hasłem "tout moun se moun", czyli każdy człowiek jest człowiekiem, zbierał tłumy ludzi na swoich kazaniach. Aristide nie szczędził też krytyki hierarchii kościelnej Haiti, od 1966 roku na skutek konkordatu z Watykanem, to dyktator kraju mianował biskupów[10]. Jako zwolennik teologii wyzwolenia już w pierwszych kazaniach potępiał reżim. Pod presją reżimu, zakon salezjański zdecydował się na wysłanie Aristide do Montrealu w Kanadzie gdzie przebywał przez trzy lata[11]. Po powrocie na Haiti, do 1985 roku znacznie wzrosła popularność Aristide. W czasie kazania na tydzień Wielkanocny wygłoszonego w katedrze w Port-au-Prince, oświadczył: "ścieżka tych Haitańczyków, którzy odrzucają system jest ścieką sprawiedliwości i miłości"[12].

Aristide stał się czołową w postacią ruchu "ti legliz movement", ruch ten domagał się wprowadzenia do małych kościołów języka kreolskiego języka haitańskiego[13]. We wrześniu 1985 roku został powołany do kościoła Świętego Jana Bosko, w biednej dzielnicy Port-au-Prince. Aristide zorganizował tamtejszą młodzież i prowadził cotygodniowe msze dla młodzieży[14], w 1986 roku założył sierociniec pod nazwą Lafanmi Selavi (Rodzina jest życiem)[15]. Z czasem gdy kazania Aristide stały się głosem haitańskich wykluczonych, kapłan stał się celem ataków, reżim zorganizował co najmniej cztery zamachy na Aristide[16]. 11 września 1988 roku, grupa ponad stu Tonton Macoute wdarło się do kościoła Świętego Jana Bosko w czasie niedzielnej mszy. Kościół został doszczętnie spalony, 77 osób zostało rannych a trzynaście zabitych. Sam Aristide przeżył masakrę i ukrywał się przed służbami bezpieczeństwa Duvaliera[15].

Salezjańscy urzędnicy zażądali aby Aristide opuścił Haiti, spowodowało to protest w trakcie którego tysiące Haitańczyków zablokowało dostęp do lotniska[14]. W grudniu 1988 roku Aristide został wyrzucony z zakonu salezjańskiego[17]. W 1994 roku po trwających rok sporach z hierarchią Kościoła która krytykowała jego poparcie dla telogii wyzwolenia, Aristide porzucił posługę kapłańską[18]. W następnym roku ożenił się z Mildreded Trouillot, z którą miał dwie córki.

Pierwsza prezydentura[edytuj | edytuj kod]

W 1990, dzięki kampanii swej partii Fanmi Lavalas (Narodowy Front Zmian i Demokracji), wygrał wybory i został prezydentem Haiti. Uzyskał on 67% poparcia. Podczas krótkotrwałych rządów Aristide, prezydent próbował wprowadzić znaczące reformy mające ograniczyć wpływy elity wojskowej i biznesmenów[19]. Prezydent starał się wprowadzić wojsko pod kontrolę cywilną, wysłać na emeryturę Komendanta Głównego Armii Herarda Abrahama oraz rozpoczęć badania naruszeń praw człowieka i tym samym postawić przed sądem kilku dowódców Tontons Macoute którym udało się uciec z Haiti[19]. Aristide podjął decyzję o zakazie emigracji dla wielu znanych Haitańczyków, dopóki nie zostaną zbadane ich konta bankowe[19]. Próby reform Aristide doprowadziły do jego konfliktu ze Zgromadzeniem Narodowym[19]. Na premiera mianowany został sojusznik Aristide, René Préval (przyszły prezydent) co wywołało gwałtowną krytykę ze strony opozycji i Zgromadzenia Narodowego które w sierpniu 1991 roku zagroziło wotum nieufności wobec Prevala[19].

Krótko po objęciu przez prezydenta stanowiska junta pod dowództwem Raoula Cédrasa z bronią w ręku obaliła jego demokratycznie wybrany rząd i utworzyła rząd wojskowy, miało to miejsce już 6 stycznia a więc jeszcze przed jego inauguracją. Aristide uciekł najpierw do Wenezueli, a później do Stanów Zjednoczonych. Przed śmiercią, Aristide uchroniła jedynie interwencja dyplomatów Stanów Zjednoczonych, Francji oraz Wenezueli[19]. Zgodnie z wymogami artykułu 149 Konstytucji Haiti, na tymczasowego prezydenta wybrany został sędzia Joseph Nérette, miał on pozostać na urzędzie do czasu wyborów które przeprowadzone miały zostać w terminie 90 dni od obalenia Aristide. W praktyce prawdziwa władza pozostałą w rękach przywódcy zamachu stanu, Raoula Cédrasa[20]. Wybory odbył się ale jego wyniki zostały odwołane pod naciskiem rządu Stanów Zjednoczonych. Aristide i inne źródła twierdzą, że zarówno za zamachem stanu i unieważnieniem wyborów stoi rząd USA[21][22][23]

Udział USA w zamachu stanu[edytuj | edytuj kod]

Mający wysokie rangi członkowie Haitańskiego Wywiadu Narodowego (SIN), od lat 80. byli finansowani przez CIA w ramach kampanii wojny z narkotykami, członkowie SIN wzięli udział w zamachu i ponoć wciąż otrzymywali od CIA finansowanie i szkolenie, pomoc CIA dla SIN miała się zakończyć prawdopodobnie już po przeprowadzeniu zamachu. Według pisma The New York Times nie ma dowodów które sugerowałyby że CIA poparł zamach lub celowo osłabiał prezydenta Aristide[24]. Doniesienia prasowe o możliwym zaangażowaniu CIA na Haiti wywołały dyskusję na ten temat w Kongresie Stanów Zjednoczonych[25].

Reżim wojskowy dzięki powiązaniom z kartelem z Cali i rządem Dominikany czerpał duże zyski z handlu narkotykowego. Aristide publicznie twierdził że do jego obalenia doprowadziła jego chęć postawienia przed sądem dilerów narkotykowych. Amerykański kongresmen John Conyers wyraził zaniepokojenie że administracja amerykańska i DEA wiedziały o powiązaniach junty wojskowej z handlarzami narkotyków mimo to bagatelizowały tą sprawę (np. przeciwko powiązanemu z narkobiznesem, reżimowi Manuela Noriegii w Panamie podjęto już bezpośrednie działania)[26].

W kraju, w 1993 roku powstała skrajnie prawicowa organizacja terrorystyczna FRAPH która zajęła się walką ze zwolennikami Aristide. Grupa założona zostałą przez Emmanuel Constant, któyr znajdował się na liście płac CIA jak informator (od 1992 roku)[27]. FRAPH otrzymała pomoc ze strony CIA która utrzymywała się najprawdopodobniej aż do 1995 roku (choć bezpośrednia pomoc organizacji zaniechana została już po kilku tygodniach lub miesiącach działalności grupy)[28]. CIA zależało na destabilizacji Haiti ze względu na to że amerykańskie służby podobnie jak amerykańscy prezydenci, Ronald Reagan i George H. W. Bush określali rząd prezydenta Aristide jako komunistyczny[29]

Pobyt na emigracji[edytuj | edytuj kod]

Na emigracji obalony prezydent zerwał z Fanmi Lavalas i utworzył Ludową Organizację Walki. Partia Aristide uzyskała status obserwatora Międzynarodówki Socjalistycznej[30]. Nowym prezydentem Haiti ogłosił się były dowódca służby bezpieczeństwa Tonton Macoute, Roger Lafontant. Lafontant obalił prezydent Ertha Pascal-Trouillot która uzyskała urząd po rezygnacji junty wojskowej. Po protestach ze strontów zwolenników Aristide, Lafontant próbował wprowadzić stan wojenny lecz plan ten został zniwelwany przez armię która dokonała kolejnego zamachu stanu[19]. Haitańską juntę osłabiło embargo nałożone na Haiti przez ONZ[31]. Na embarga zgodził się także amerykański prezydent Georg HW Bush a następnie Bill Clinton który rozszerzył embargo[32][33].

Dopiero w 1994 roku mógł, dzięki interwencji wojska amerykańskiego, wrócić do kraju. Jego pierwszym rozkazem było rozwiązanie sił wojskowych. Po zakończeniu pięcioletniej kadencji prezydenckiej, odszedł zgodnie z konstytucją Haiti - w ponownych wyborach wybrano na prezydenta byłego premiera René Prévala.

Po powrocie do kraju w 1994 roku[edytuj | edytuj kod]

Po masowych protestach zwolenników Aristide wśród haitańskich emigrantów (demonstrację w Nowym Jorku szacuje się na 250.000 uczestników) wzywających Billa Clintona do realizacji obietnicy wyborczej w której obiecał on powrót Aristide na Haiti i oddziaływaniu środowisk emigracyjnych na ONZ, reżim wojskowy obalony został przez siły amerykańskiej rozmierzone na Haiti przez prezydenta Clintona. 15 października 1944 roku, administracja Clintona pozwoliła Aristide na powrót na Haiti. Clinton oświadczył że będzie tolerował prezydenturę Aristide do końca jego kadencji, jeśli ten przyjmie program gospodarczy popieranego przez USA kandydata z wyborów w 1990 roku (zdobył on 14%)[34][35]. Administracja Clintona wezwała Aristide do tego aby ściśle trzymał się neoliberalnego kursu ekonomicznego narzuconego przez USA[36].

Aristide rozwiązał armię Haiti i ustanowił cywilną policję. Pierwsza kadencja Aristide zakończyła się w lutym 1996 roku. Konstytucja nie pozwoliła mu na pełnienie urzędu na kolejną kadencję. Wybuchł spór, czy liczba lat kadencji Aristide powinna być liczona z wyłączeniem trzech lat które spędził na emigracji czy powinna być liczona od daty jego inauguracji. Wybory w 1995 roku wygrał sojusznik Aristide, były premier René Préval, zdobył on 88% głosów[37].

Druga prezydentura[edytuj | edytuj kod]

Pod koniec 1996 roku, Aristide zerwał z OPL którą nazwał będącą "daleką od ludzi"[38] i utworzył nową partię, Fanmi Lavalas. OPL która posiadała większość w Senacie i Izbie Deputwanych zmieniła nazwę na Organisation du Peuple en Lutte. Fammi Lavalas wygrał wybory legislacyjne w maju 2000 roku. Partia na kandydata w wyborach prezydenckich wystawiła Aristide, uzyskał on 91.81% i 2,632,534 głosów[39].

Aristide w 2003 roku zażądał od rządu Francji spłaty sięgającego 200 lat długu, 90 milionów franków. Sytuacja ta być może stałą się jednym z powodów wsparcia przez francuski rząd zamachu stanu z 2004 roku[40][41].

Działająca w porozumieniu z władzami USA grupa opozycyjna tzw. "grupa 184" kierowana przez amerykańskiego biznesmena Andy Apaida i skupiająca większość najbogatszych obywateli Haiti podjęła działania zmierzające do zakwestionowania legalności wyboru Aristide na urząd prezydenta. Pretekstem stała się sprawa wyboru siedmiu senatorów w 2000 roku (wybrani większością względną zamiast bezwzględną). "Grupa 184" porozumiała się z przeciwnikami prezydenta z kręgów rozwiązanej armii i byłych szwadronów śmierci rozpoczynając za pośrednictwem kontrolowanych przez siebie prywatnych mediów kampanię dezinformacji o sytuacji na Haiti. W 2003 doszło do zamieszek, wywołanych przez byłych wojskowych szkolonych niegdyś w słynnej Szkole Ameryk i stojących na czele szwadronów śmierci FRAPH oraz gangi uliczne, zwane Armią Kanibali. Siły te utworzyły Rewolucyjny Front Oporu Artibonite, kierowany przez byłego szefa policji z czasów dyktatury Cedrasa Guya Philippa i szefa gangu Armii Kanibali z Gonaïves, Buteura Metayera. Rebelia miała dyskretne poparcie ze strony USA niechętnych od samego początku Aristidowi. W lutym 2004 roku doszło do zabójstwa przywódcy gangu Amiota Metayera. Zabójstwo doprowadziło do wybuchu zamachu stanu który doprowadził do obalenia Aristide. Brat zabitego gangstera, Buter Metayer obwinił prezydenta za śmierć swojego brata i to właśnie ten argument pojawił się gdy utworzony został Krajowy Front Rewolocyjnego Wyzwolenia Haiti[42]. Wkrótce do Krajowego Rewolucyjnego Frontu Wyzwolenia Haiti dołączy kolejne grupy[43], a rebelianci przejęli kontrolę nad północą kraju oraz stolicą. W dniu 28 lutego 2004 amerykańscy dyplomaci wymusili jego dymisję pod groźbą ataku bojówek Guya Philippa na pałac prezydencki. Pod eskortą amerykańskich komandosów w niejasnych okolicznościach wywieziony został z żoną i dwiema córkami do Republiki Środkowoafrykańskiej[44]. Zamach stanu potępiony został przez premiera Jamajki, Percival James Patterson, w oświadczeniu oznajmił on że obalenie Aristide stanowi niebezpieczny precedens i zagrożenie dla demokratycznie wybranych rządów[45].

Po wywiezieniu przez Amerykanów obalonego prezydenta, premier Jamajki wysłał do Republiki Środkowoafrykańskiej, parlamentarzystę Sharona Hay-Webstera. Hay-Webster wynegocjował to aby Aristide i jego rodzina mogła osiąść w Republice Środkowoafrykańskiej. Aristide do czasu udzielenia schronienia w Republice Środkowoafrykańskiej wraz z rodziną pozostał na kilka miesięcy na Jamajce. Po pobycie w Republice Środkowoafrykańskiej wyjechał do Republiki Południowej Afryki gdzie ogłosił rezygnację z funkcji prezydenta i otrzymał azyl polityczny.

Aristide nazwał jego wywiezienie z wyspy jako "porwanie" dokonane z udziałem Francji i USA[46]. Według nowych władz Haiti jego azyl wynegocjowany został przez USA, Gabon i Francję. 1 marca 2004 roku, amerykańska kongresmen Maxine Waters, Aristide i przyjacielem rodziny Aristide, Randallem Robinsonem, poinformowało o tym że prezydent został zmuszony do dymisji i jako zakładnik pod groźbą śmierci został uprowadzany z kraju przez Stany Zjednoczone[47]. Organizacja państw karaibskich, CARICOM złożyła wniosek do ONZ, domagając się śledztwa ws. zamachu stanu jednak pod naciskiem USA i Francji wniosek ten został odrzucony[48]. W wywiadzie udzielonym w 2006 roku, prezydent stwierdził że USA prowadziło kampanię dezinformacji mającą na celu zdyskredytowanie jego rządu[49].

Na emigracji[edytuj | edytuj kod]

Aristide wraz z rodziną zamieszkał w Pretorii[50] w Afryce Południowej. Aristide został honorowym pracownikiem naukowym Uniwersytetu Południowoafrykańskiego, gidze wykładał język zulu, 25 kwietnia 2007 roku otrzymał doktorat z języków afrykańskich. 21 grudnia 2007 roku w swoim przemówienie, Aristide skrytykował wybory prezydenckie z 2006 roku w których wybrany został Préva[51].

Po haitańskich wyborach, niektórzy działacze partii Aristide, Lavalas padli ofiarami przemocy politycznej[52]. W sierpniu 2007 roku zaginął Lovinsky Pierre-Antoine, jeden z organizatorów haitańskiego ruchu praw człowieka a zarazem członek Lavalas[53].

W 2006 roku prezydentem kraju wybrany zotał dawny sojusznik Aristide, René Préval, stwierdził on że istnieje możliwość powrotu Aristide na Haiti[54][55].

W dniu 16 grudnia 2009 roku kilka tysięcy protestujących przemaszerowało przez Port-au-Prince, wzywając do powrotu Aristide na Haiti i protestując przeciwko wykluczeniu partii Lavalas Fanmi w zbliżających się wyborach[56].

12 stycznia 2010 roku kilka godzin po katastrofie, Aristide przekazał kondolencje ofiarom trzęsienia ziemi na Haiti i stwierdził że chce wrócić do Haiti aby pomóc w odbudowie kraju[57][58].

W lutym 2011 roku Aristide poinformował o tym że wróci do Haiti. Przedtem w styczniu, do kraju powrócił były dyktator i przeciwnik Aristide, Jean-Claude "Baby Doc" Duvalier.[59]. Anonimowy urzędnik państwowy powiedział agencji prasowej Agence France-Presse, że Haiti wydało paszport Aristide w dniu 7 lutego, jednak adwokat prezydenta stwierdził że nie otrzymał dokumentu ani nie został poinformowany o jego wydaniu[60]. Aristide opuścił RPA w dniu 17 marca 2011 roku. Prezydent USA Barack Obama poprosił prezydenta RPA Jacoba Zume o opóźnienie powrotu Aristide do czasu wyborów prezydenckich zaplanowanych na niedziele. Z udziału w wyborach wykluczona została partia Aristide.

Powrót do Haiti[edytuj | edytuj kod]

W piątek, 18 marca 2011 roku, prezydent przyleciał do Port-au-Prince gdzie był witany przez tysiące zwolenników[61]. W przemówieniu które wygłosił lotnisku stwierdził że wykluczenie z wyborów partii Fanmi Lavalas jest wykluczeniem Haitańczyków[62].

Dokonania[edytuj | edytuj kod]

Pod przewodnictwem Aristide, jego partia zrealizowała wiele istotnych reform. Obejmowały one znaczne zwiększenie dostępu do opieki zdrowotnej i edukacji dla ogółu ludności, zakazano handlu ludźmi, rozwiązanie wojska, podwojenie płacy minimalnej, reformę rolną i pomoc dla drobnych rolników, stworzenie sieci dystrybucji żywności mającej zapewnić niski koszt żywności dla ubogich po cenach niższych od rynkowych, program budowy mieszkań, zwiększenie wolności politycznych i zakresu praw człowieka a także podjęcie prób zmniejszenia poziomu korupcji[63].

Podczas kolejnych rządów partii Lavalas i administracji Artiside i Rene Prevala zbudowano 195 nowych szkół podstawowych i 104 szkoły średnie. Przed wybraniem Aristide na prezydenta w 1990 roku w kraju istniały jedynie 34 szkoły. Za jego rządów rozdysponowano tysiące stypendiów, tak aby ubogie dzieci mogły chodzić do szkół prywatnych i kościelnych. Między 2001 a 2004 rokiem odstetek dzieci zapisanych do szkół podstawowych wzrósł do 72%, a szacunkowo 300.000 dorosłych uczestniczyło w kampanii nauki czytania i pisania dla dorosłych. Kampania przyczyniła się do obniżenia analfabetyzmu wśród dorosłych z 65% do 45%[64].

Oprócz licznych akcji edukacyjnych, rządy Aristide i Lavalas przy wsparciu ze strony Kuby wprowadziły plan rozwoju publicznego systemu opieki zdrowotnej. Od zniszczeń wywołanych przez huragan George w 1998 roku, Kuba nawiązała porozumienie z Haiti na podstawie którego lekarze z Haiti będą na Kubie szkoleni, a kubańscy lekarze będą pracować na obszarach wiejskich. Od czasu 12 styczniowego trzęsienia ziemi, na Kubie przeszkolonych zostało 573 haitańskich lekarzy[65].

Administracji Lavalas pomimo embarg udało się zmniejszyć wskaźnik śmiertelności niemowląt, a także zmniejszyć odsetek niemowląt z niedowaga[64]. Wprowadzono skuteczny program zapobiegania AIDS, program ten został pochwalony przez Katolicki Instytut Stosunków Międzynarodowych przy czym zauważono że został on zrealizowany pomimo braku pomocy międzynarodowej dla rządu Haiti[64].

Jako pisarz, media[edytuj | edytuj kod]

Aristide opublikował wiele książek, w tym autobiografię z 1993 roku i Nevrose vetero-testamentaire (1994) z fragmentami swoich prac doktorskich.

W 2000 roku opublikował książkę Eyes of the Heart: Seeking a Path for the Poor in the Age of Globalization, w której oskarżył Bank Światowy i Międzynarodowy Fundusz Walutowy o pracę na rzecz najbogatszych państw a nie rzeczywiste reprezentowanie rozwoju międzynarodowego. Aristide wezwał do "kultury globalnej solidarności" w celu wyeliminowania ubóstwa jako alternatywy wobec globalizacji reprezentowanej przez neokolonializm i neoliberalizm[66].

W 2005 roku ukazał się film dokumentalny Aristide and the Endless Revolution. W filmie, Nicolas Rossier bada wydarzenia prowadzące do zamachu stanu z 2004 roku[67].

Przypisy

  1. "Haiti: The impact of the 1991 coup". International Journal of Refugee Law. June 1992
  2. How Our Governments Snuffed Out a Democracy And Kidnapped a President: A Modern Parable, Johann Hari, The Huffington Post, 17 September 2010
  3. "Aristide says US deposed him in 'coup d'etat'". CNN. 2 March 2004. Retrieved 6 May 2010
  4. Randal C. Archibold (18 March 2011). "Just Days Before Election, Aristide Returns to Cheers and Uncertainty in Haiti". New York Times
  5. Portrait of a Folk-Hero: Father Jean-Bertrand Aristide
  6. Danner, Mark (4 November 1993). "Haiti on the Verge". The New York Review. Retrieved 20 May 2010
  7. Danner, Mark (18 November 1993). "The Prophet". The New York Review. Retrieved 27 April 2010
  8. Danner, Mark (4 November 1993). "Haiti on the Verge". The New York Review. Retrieved 20 May 2010
  9. Gallo, Michael F (Fall 1989). "Hope in Haiti? An interview with Jean-Bertrand Aristide". Touchstone Magazine (Chicago, IL: Fellowship of St. James) 3 (3). Retrieved 10 May 2010
  10. "Concordat Watch: Papa Doc's Concordat (1966)". Retrieved 10 May 2010
  11. Danner, Mark (18 November 1993). "The Prophet". The New York Review. Retrieved 27 April 2010
  12. Hallward, Peter (May–June 2004). "Option Zero in Haiti". New Left Review (London) 27 (May–June 200). Retrieved 20 May 2010
  13. Rohter, Larry (24 July 1994). "Liberal Wing of Haiti's Church Resists Military". The New York Times. Retrieved 20 May 2010
  14. 14,0 14,1 Farmer, Paul (2005). The Uses of Haiti, 3rd edition. Common Courage Press. s. 104, 122. ISBN 978-1-56751-344-8.
  15. 15,0 15,1 Wilentz, Amy (1989). The Rainy Season: Haiti Since Duvalier. Simon and Schuster. s. 348–353. ISBN 0-671-64186-7.
  16. French, Howard (24 September 1988). "Attack on Priest Called Haiti Catalyst". The New York Times. Retrieved 20 May 2010
  17. Treaster, Joseph B (18 December 1988). "A Haitian Priest is Ousted by Order". The New York Times. Retrieved 20 May 2010
  18. Rohter, Larry (17 November 1994). "Aristide decides to quit as priest". The New York Times. Retrieved 10 May 2010
  19. 19,0 19,1 19,2 19,3 19,4 19,5 19,6 Collins, Edward Jr.; Cole, Timothy M. (1996), "Regime Legitimation in Instances of Coup-Caused Governments-in-Exile: The Cases of Presidents Makarios and Aristide", Journal of International Law & Practice 5(2), s. 199, 219-220.
  20. "Leader of Haiti Ousted Military Takes Over After Seizing Aristide" (reprint). St. Louis Post-Dispatch. 1 October 1991
  21. Peter Hallward (22 February 2007). "An Interview with Jean-Bertrand Aristide". London Review of Books
  22. Marc Weisbrot (13 December 2005). "US Is Still Undermining Haiti". ZNet
  23. Vincent Browne (17 January 2010). "Haiti's never-ending tragedy has American roots". The Sunday Business Post Online
  24. Time Weiner, Howard W. (14 November 1993). "C.I.A. Formed Haitian Unit Later Tied to Narcotics Trade". New York Times. Retrieved 6 May 201
  25. Jim Mann (2 November 1993). "Congress to Probe CIA-Haiti Ties". Los Angeles Times
  26. Dennis Bernstein (20 October 1993). "The CIA Haitian Connection". Pacific News Service
  27. Rupert Cornwell (7 October 1994). "CIA 'helped to set up terror group' in Haiti". London: The Independent
  28. Haiti Archives
  29. (en) La CIA, le FRAPH et Haïti
  30. MEMBER PARTIES of the SOCIALIST INTERNATIONAL
  31. Victoria Graham (27 August 1993). "UN Ready To End Haiti Sanctions". The Seattle Time
  32. Sydney P. Freedberg, Rachel L. Swarns (3 November 1994). "Poorly Enforced Sanctions Botch US Embargo of Haiti". The Seattle Times
  33. Carl Hartman (18 February 1994). "Americans Step Up Business With Haiti Despite Sanctions". The Seattle Times
  34. "Harvest of Hunger: The United States in Haiti" Institute for Food and Development Policy, 8 February 2005
  35. Manegold (AP), Catherine S. (16 October 1994). "For Aristide's Followers, Every Step Is a Dance, Every Cheer a Song". Mission to Haiti: The Scene (New York Times). Retrieved 14 February 2010
  36. "U.S. Cautions Aristide Over Divisive Action" The Los Angeles Times, 17 September 1994
  37. Haiti Overview from american.edu
  38. Peter Hallward (22 February 2007). "An Interview with Jean-Bertrand Aristide". London Review of Books
  39. "Election watch Haiti". CNN. 26 November 2000. Retrieved 6 May 2010
  40. Mariusz Piotrowski: Francjo, oddaj Haiti 17 mld euro (pol.). http://wyborcza.biz,+17.08.2010.
  41. MacDonald, Isabel (16 August 2010). "France's debt of dishonour to Haiti". The Guardian (London)
  42. Klarreich, Kathie (23 February 2004). "Letter From Haiti: A Battle of Cannibals And Monsters". Time Magazine
  43. Steven, Dudley (15 February 2004). "Disparate forces behind the violent opposition in Haiti". Boston Globe
  44. "Haiti's Aristide defiant in exile". BBC News. 8 March 2004
  45. "Aristide says US deposed him in 'coup d'etat'". CNN. 2 March 2004. Retrieved 6 May 2010
  46. Paul Farmer (15 April 2004). "Who removed Aristide?". London Review of Books
  47. "Aristide says US deposed him in 'coup d'etat'". CNN. 2 March 2004. Retrieved 6 May 2010
  48. Thalif Deen (13 April 2004). "US, France Block UN Probe of Aristide Ouster". Inter Press Service
  49. An Interview with Jean-Bertrand Aristide Aristide's interview was conducted in French, in Pretoria
  50. Smith, David (15 January 2010). "Haiti's exiled former president vows to return". London: Guardian News and Media. Retrieved 6 May 2010
  51. "Exiled former Haitian president stirs supporters with speech", Associated Press (International Herald Tribune), 22 December 2007
  52. "Dr. Maryse Narcisse Kidnapped in Haiti" Dr. Maryse Narcisse – a member of the National Commission of the Fanmi Lavalas Party – was kidnapped in Octerber 2007, and later freed after a ransom was paid
  53. Fondasyon Mapou and the Haitian Priorities Project (14 August 2007). "We are urging for the safe return of Lovinsky Pierre-Antoine". Press release. Toronto Haiti Action Committee
  54. "Haiti 'to allow' Aristide return". BBC. 23 February 2006
  55. "Thousands demand Aristide return". BBC. 16 July 2006
  56. "Aristide supporters protest election ban in Haiti". Reuters. 17 December 2009
  57. Smith, David (15 January 2010). "Haiti's exiled former president vows to return". London: Guardian News and Media. Retrieved 6 May 2010
  58. http://www.iol.co.za/news/world/aristide-wishes-to-leave-sa-for-haiti-1.470538#.Ugoqkm1IqOc
  59. Haiti - The New York Times
  60. Haiti 'gives ex-President Aristide new passport', BBC News, 8 February 2011
  61. Joseph Guyler Delva and Pascal Fletcher (19 March 2011). "Aristide makes triumphant Haiti return before vote". Reuters Africa
  62. Randal C. Archibold (18 March 2011). "Just Days Before Election, Aristide Returns to Cheers and Uncertainty in Haiti". New York Times
  63. Stephen Lendman (16 December 2005). "Achievements Under Aristide, Now Lost". ZNet
  64. 64,0 64,1 64,2 Hallward, Peter. Damming the Flood: Haiti, Aristide and the Politics of Containment. Verso Press, 2007, s. 133-134
  65. Edmonds, Kevin. The Undermining of Haitian Healthcare: Setting the Stage for Disaster. NACLA, 22 February 2010
  66. Jean-Bertrand Aristide, "Introduction," The Haitian Revolution by Touissant L'Ouverture (New York and London: Verso, 2008), s. xxxiii
  67. aristidethefilm.com

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Alan Palmer, Kto jest kim w polityce. Świat od roku 1860, Wydawnictw Magnum, Warszawa, 1998, przeł. Wiesław Horabik, Tadeusz Szafrański