Jelonek rogacz

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Jelonek rogacz
Lucanus cervus
(Linneusz, 1758)
Samiec
Samiec
Samica
Samica
Systematyka
Domena eukarionty
Królestwo zwierzęta
Typ stawonogi
Gromada owady
Podgromada owady uskrzydlone
Rząd chrząszcze
Podrząd chrząszcze wielożerne
Rodzina jelonkowate
Podrodzina Lucaninae
Plemię Lucanini
Rodzaj Lucanus
Gatunek jelonek rogacz
Zasięg występowania
Mapa występowania
Systematyka Systematyka w Wikispecies
Commons Multimedia w Wikimedia Commons
Wikisłownik Hasło jelonek rogacz w Wikisłowniku

Jelonek rogacz (Lucanus cervus) – jeden z największych chrząszczy w Polsce, należy do rodziny jelonkowatych.

Wygląd[edytuj | edytuj kod]

Jest barwy ciemnobrązowej. Osiąga 6 cm długości (bez żuwaczek). Żuwaczki samca są potężnie rozwinięte i wydłużone, przypominające kształtem poroże jelenia – stąd polska i łacińska nazwa gatunku. Samice posiadają dużo mniejsze żuwaczki. Jelonek żyje w lasach dębowych, żywiąc się głównie sokiem wyciekającym z pni drzew. Owady dorosłe występują w czerwcu. Jak większość chrząszczy, posiadają zdolność lotu, gdyż błoniaste skrzydła drugiej pary są dobrze wykształcone.

Okaz entomologiczny (samiec)

Larwa i poczwarka[edytuj | edytuj kod]

Larwa jelonka ma postać pędraka, żyje w zmurszałym drewnie lub ziemi, żywiąc się szczątkami organicznymi, niekiedy podgryza korzonki roślin, nie wyrządzając większych szkód. Rozwój larwy trwa cztery lata; po tym okresie przepoczwarcza się ona w ziemi. Stadium poczwarki trwa zaledwie parę tygodni, lecz już w pełni wykształcone chrząszcze pozostają w ziemi aż do następnej wiosny.

Z powodu długiego czasu rozwoju, atrakcyjności z punktu widzenia zbieraczy amatorów, wycinania starych drzew i opryskiwania lasów środkami chemicznymi owad ten został w Polsce niemal doszczętnie wytępiony. Znajduje się od dawna pod ścisłą ochroną gatunkową. Obecnie według niektórych źródeł jest ok. tysiąca jelonków rogaczy w Polsce.

Jelonek rogacz w kulturze[edytuj | edytuj kod]

Iluminacje rękopisu Giovannino de Grassi

Ze względu na niezwykły kształt i rozmiary jelonek stanowił również inspirację artystów. Znane są przedstawienia chrząszcza w miniaturach rękopisu Giovannino De Grassi Officiolo Visconti z 1370 i iluminowanego mszału z 1526 z klasztornej biblioteki w Bressanone. Wykonane z dokumentacyjną precyzją akwarelowe portrety jelonka pozostawili po sobie Albrecht Dürer i Georg Hoefnagel. Akwarela Dürera z tym chrząszczem została wykorzystana jako główny motyw etykietki włoskiej brandy Divino[1] wyprodukowanej w 1986 w Trydencie.

Peter Biboit Waza z kwiatami, ca. 1620. Jelonek widoczny po prawej stronie wazy
Jelonki w herbie Paulusa von Appetzhofen (1566-1684), założyciela zamku Weingarten

Realistyczne wizerunki jelonka spotykane są często w niderlandzkich martwych naturach, m.in. w kompozycjach kwiatowych Petera Binoita z początku XVII w. Stylizowane przedstawienia chrząszcza spotykane są w dziełach sztuki okresu secesji, m.in. w rysunkach Stanisława Wyspiańskiego i Alfonsa Muchy. Jelonek spotykany jest również w numizmatyce i filatelistyce, szczególnie w edycjach serii poświęconych ochronie przyrody. Znaczki z nim wydały między innymi poczty Albanii, Bułgarii, Belgii, Czechosłowacji, Jugosławii, NRD, Polski, Węgier i Wielkiej Brytanii[2]. Narodowy Bank Polski wydał w 1997 kolekcjonerską srebrną monetę 20 zł z wizerunkiem jelonka[3].

Wietnamski artysta origami Nguyễn Hùng Cường wykonał trójwymiarową podobiznę chrząszcza sztuką kształtowania papieru[4]

Jelonek występuje również w baśniach i literaturze dla dzieci, często jako król owadów lub rycerz.

Rzadkim przypadkiem występowania tego owada w heraldyce jest nadanie przez brytyjską heroldię herbu z nim w klejnocie Wiliamowi Hartwellowi w początku XVI wieku[5]. Jelonek występuje także w herbach kilku rodów o nazwisku Schröder (Schrötter, Schrödder), m.in. patrycjuszowskiej rodziny z Gdańska. Są to herby mówiące, gdyż nazwa rodziny Lucanidae w języku niem. brzmi właśnie die Schröter[6][7]. Także w herbie Paulusa von Appetzhofen, zołożyciela zameczku namiestnikowskiego w Weingarten występują trzy jelonki złote na czarnym skosie, a w klejnocie jelonek w słup między bawolimi rogami.

Przypisy

  1. Distillato di vino "Brandy Divino"
  2. Eva Sprecher: Lucanus cervus depictus, Como, 2004, ISBN 88-88601-03-1
  3. Numizmatyka
  4. Origami Artists
  5. Henry Bedingfeld, Peter Gwynn-Jones, Heraldry, Wingston, 1993, s.104, ISBN 1-85422-433-6
  6. J.B.Rietstap: Armoires general
  7. Mariusz Gizowski: Herby Patrycjatu Gdańskiego, KAW, Gdańsk, 2004, ISBN 83-908373-0-7