Jer (głoska)

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
ъ
ь

Jer to głoska tworząca sylabę, tzw. półsamogłoska lub samogłoska zredukowana[1]. Jery powstały w wyniku skrócenia samogłosek i oraz u, jak również innych samogłosek wywodzących się z języka praindoeuropejskiego. Szacuje się, że zaczęły funkcjonować we wczesnej epoce prasłowiańskiej.

Wyróżnia się dwa typy jerów:

  • jer: ь (zwany "jerem miękkim", przednim: ang. front jer) – samogłoska półwysoka przednia
  • jor: ъ (zwany "jerem twardym", tylnym: ang. back yer)– samogłoska półkrótka, tylna

Jery mogły występować w pozycji słabej (oznaczanej półokręgiem pod jerem) lub mocnej (oznaczanej okręgiem). Jery słabe znajdowały się w wygłosie np. domъ oraz w zgłosce, która poprzedzała sylabę z pełną samogłoską lub jerem w pozycji mocnej, np. dъva. Jery mocne znajdowały się w sylabach poprzedzających zgłoskę z jerem słabym. Proces zróżnicowania jerów rozpoczął się już w epoce prasłowiańskiej i w konsekwencji doprowadził do zaniku jerów słabych w języku polskim, np.: pьsa > psa. Z kolei jery mocne przekształciły się w samogłoskę[1], tworząc sylabę, np.: sъnъ > sen - proces ten nosi nazwę wokalizacji jerów. Metoda filologiczna określa czas zaniku jerów na okres przed XII wiekiem, ponieważ w żadnym z zabytków języka polskiego od XII w. jery już nie występują. Z kolei metoda rekonstrukcji wewnętrznej zakłada, że jery musiały zaniknąć w okresie, w którym przegłos już nie zachodził, a więc około XI wieku.

Konsekwencjami zaniku jerów są:

  • wynurzenie się samogłoski w miejscu "jera mocnego" (czyli będącego ośrodkiem sylaby poprzedzającej sylabę, w której występuje jer słaby), zwane "wokalizacją jerów" (choć to termin mylący: jer sam jest samogłoską, więc nie może wokalizować)
  • wzdłużenie zastępcze
  • zniesienie korelacji miękkości - w prasłowiańszczyźnie po spółgłosce twardej mogła występować tylko samogłoska twarda, na skutek zaniku jeru twardego po spółgłosce twardej mogło występować miękkie e
  • powstanie e ruchomego
  • powstanie nowych samogłosek długich
  • zanik prawa sylaby otwartej - w prasłowiańszczyźnie sylaba mogła kończyć się tylko samogłoską
  • uproszczenie systemu wokalicznego - samogłoski dzieliły się tylko na długie i krótkie, wcześniej istniały też półkrótkie

Przypisy

  1. 1,0 1,1 Jery. W: Encyklopedia popularna PWN. Wyd. 8. Warszawa/Ljubljana: PWN, 1986, s. 314. ISBN 83-01-01750-3.
WiktionaryPl nodesc.svg
Zobacz hasło jer w Wikisłowniku