Jerzmanice-Zdrój

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Jerzmanice-Zdrój
Jerzmanice-Zdrój - widok z Wilczej Góry
Jerzmanice-Zdrój - widok z Wilczej Góry
Państwo  Polska
Województwo dolnośląskie
Powiat złotoryjski
Gmina Złotoryja
Sołectwo sołectwo Jerzmanice-Zdrój
Wysokość 5– 310 m n.p.m. m n.p.m.
Liczba ludności (2013) 826[potrzebne źródło]
Strefa numeracyjna (+48) 76
Kod pocztowy 59-500
Tablice rejestracyjne DZL
SIMC 0368533
Położenie na mapie województwa dolnośląskiego
Mapa lokalizacyjna województwa dolnośląskiego
Jerzmanice-Zdrój
Jerzmanice-Zdrój
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Jerzmanice-Zdrój
Jerzmanice-Zdrój
Ziemia 51°06′56,33″N 15°52′28,03″E/51,115647 15,874453Na mapach: 51°06′56,33″N 15°52′28,03″E/51,115647 15,874453

Jerzmanice-Zdrój (niem. Bad Hermsdorf)wieś w Polsce położona w województwie dolnośląskim, w powiecie złotoryjskim, w gminie Złotoryja, na Pogórzu Kaczawskim w północnych Sudetach.

Środowisko naturalne[edytuj | edytuj kod]

Położenie[edytuj | edytuj kod]

Wieś położona jest około 4 kilometry na południowy zachód od Złotoryi, nad doliną Kaczawy. Od północy górują nad nimi zalesione Pieklące Wzgórza (299 m.n.p.m.) i Goleń (306 m.n.p.m.). Zabudowania grupują się głównie wokół Drogi wojewódzkiej 364 prowadzącej w kierunku Lwówka Śląskiego. Część wsi, położona u zbiegu doliny Kaczawy z doliną Drążnicy, nosi nazwę Podgórnik. Swe malownicze położenie Jerzmanice zawdzięczają budowie geologicznej. Leżą one bowiem na pograniczu dwóch jednostek geologicznych: zrębu Złotoryi i synklinarnego rowu Leszczyny. Oddziela je inwersyjny uskok Jerzmanic, przebiegający północnym skrajem wsi. [1]

Klimat[edytuj | edytuj kod]

Średnia roczna temperatura wynosi ok. 7,5 °C, stycznia 2,5 °C a lipca 17,5 °C. Termiczna wiosna rozpoczyna się tutaj w pierwszym tygodniu kwietnia. Lato ze średnią temperaturą dobową powyżej 15 °C trwa od 10 do 12 tygodni, a zima z temperaturą poniżej 0 °C, od 12 do 14 tygodni. Okres wegetacyjny wynosi 30 – 31 tygodni. Opady są niższe niż w Górach Kaczawskich, ich wielkość wynosi 700 – 750 mm. Liczba dni z pokrywą śnieżną nie jest stała i rzadko przekracza 80. Średnie roczne usłonecznienie na dobę wynosi ok. 4 godzin, liczba dni pochmurnych w roku wynosi średnio 115, a pogodnych 55. [2]

Nazwa[edytuj | edytuj kod]

W 1253 wieś nazywała się Hermanstorph, w 1881 Bad Hermsdorf. W 1946 roku wprowadzono urzędowo nazwę Jerzmanice Zdrój, zastępując poprzednią niemiecką nazwę Hermsdorf a. Katzbach[3]. Nazwy z dywizem jak Jerzmanice-Zdrój zatwierdziło MSWiA.

Historia[edytuj | edytuj kod]

Skarb z Podgórnika

Okolice Jerzmanic były zasiedlone co najmniej od neolitu, o czym świadczy odkryty tu w 1925 r. toporek kamienny, wiązany z tzw. kulturą ceramiki wstęgowej (4500-3750 r. p.n.e.). Także z późniejszych okresów istnieją dowody ciągłego zamieszkiwania ludzi, i to dowody w postaci odkrytych tu skarbów.

W 1860 (lub 1861) r. w Podgórniku (wówczas wieś, obecnie przysiółek Jerzmanic) chłop wyorał wiadro z brązu, zawierające czarki, sprzączki, groty oszczepów, siekierki, bransolety, naramienniki, zapinkę, nóż i bryłę brązu – ważące łącznie ok. 15 kg. Na skutek braku świadomości wartości znaleziska uległ on w późniejszych latach znacznemu rozproszeniu. W 1879 ważąca zaledwie 2,5 kg część skarbu trafiła do wrocławskiego Muzeum Starożytności. Znalezisko określane "Skarb z Podgórnika" datowane jest na okres 800-650 r. p.n.e., obecnie znajduje się we wrocławskim Muzeum Archeologicznym.

Drugi skarb znaleziono w podobnych okolicznościach – w 1926 r. chłop wyorał na polu pod Pieklącymi Wzgórzami wyroby z brązu – pogięte bransolety i ogniwa łańcucha - w sumie objętość skarbu wynosiła 12 bransolet. Dwa lata później znalazł następne przedmioty, które następnie trafiły do muzeum we Wrocławiu. Wyroby z drugiego skarbu datowane są na okres 1200-1000 r. p.n.e.

Tak wczesne zasiedlenie okolic Jerzmanic wiązało się – być może – z eksploatacją pobliskich złóż rud miedzi. Natomiast okruchowe złoża złota wykorzystywano dopiero począwszy od XIII w. Śladami po tych pracach są zarośnięte pagórki – hałdy przemytego materiału przy drodze z Jerzmanic w kier. Świerzawy. Pomimo materialnych dowodów dawnego osadnictwa źródła pisane długo milczały o Jerzmanicach, założonych przypuszczalnie jako "wieś Hermana" w końcu XII w. Pierwsza pewna informacja pochodzi dopiero z 1497 r. (wcześniejsze, XIII-wieczne mogą dotyczyć Jerzmanic koło Chojnowa).

W XVI w. osiedliły się tu znane rody szlacheckie von Bocków, którzy posiadali majątek zwany Dolnym (mieszczącym się w obrębie obecnej leśniczówki), i von Schindlów, właścicieli majątku Górnego (naprzeciw kościoła). Później rodziny te często zmieniały się w posiadaniu obu majątków. Pierwszym znanym przedstawicielem pierwszej rodziny był Wolfgang von Bock, humanista i kanclerz księcia legnickiego Fryderyka II, zmarły podczas zarazy w 1550 r. Prawdopodobnie jego przedstawia największa z trzech dość tajemniczych płaskorzeźb, wykutych na piaskowcowej skałce (koło sklepu, w pobliżu zakładu poprawczego) – postać mężczyzny z datą "1550". Głowa w koronie to przypuszczalnie wizerunek księcia, zaś wizerunek kobiety w medalionie czeka na identyfikację.

Ważne przemiany przyniósł Jerzmanicom wiek IX. Z inicjatywy złotoryjskiego lekarza powiatowego dr. Christiana Leo w 1881 roku w zabudowaniach dawnej wykańczalni sukna utworzono uzdrowisko. Otwarto je do użytku publicznego 15 lipca 1881 roku pod nazwą Hermsdorf Bad. W późniejszym czasie zaczęto tak nazywać całą miejscowość. W kolejnych latach uzdrowisko rozbudowano o salę koncertową. Uzdrowisko nastawione było na kąpiele błotne borowinowe, parowe, w wywarze z igieł świerkowych, inhalacje, kuracje żętycą. Reklamowano też tutejszą wodę jako szczawę węglanowo-żelazistą, ale powojenne analizy nie potwierdziły jej wartości. Rocznie przybywało do uzdrowiska ok. 200 i więcej osób. Dla potrzeb leczących się i wypoczywających przygotowano alejki spacerowe z ławeczkami, punkty widokowe itp. Pozostałością tych prac są liczne ścieżki i schody wykute w skale w obrębie Kruczych Skał. Znajduje się tam również "Skalne Źródło" zwane też źródełkiem św. Jadwigi, ujęte w klasycystyczny, marmurowy portal, obecnie bardzo zniszczony.

Po wojnie nie wznowiono działalności leczniczej, a w budynkach uzdrowiska uruchomiono w 1956 roku istniejący do dziś państwowy zakład poprawczy.

Od maja - czerwca 1945 roku przybywać zaczęli do Jerzmanic pierwsi polscy osadnicy, głównie z Polski centralnej jak też ze wschodu. Dnia 7 września 1946 roku ruszyła szkoła podstawowa[4], a w 1948 roku powstało Państwowe Gospodarstwo Rolne, obejmując budynki majątku Bocków w środkowej części wsi.

Edukacja[edytuj | edytuj kod]

Organizacjami edukacyjnymi na terenie wsi są: Stowarzyszenie na Rzecz Rozwoju Wsi Jerzmanice- Zdrój, które prowadzi Publiczną Szkołę Podstawową w Jerzmanicach- Zdroju oraz Biblioteka Publiczna Gminy Złotoryja; Filia nr 1 w Jerzmanicach- Zdroju.

Zabytki[edytuj | edytuj kod]

Kościół pw. św. Antoniego Padewskiego

Według rejestru Narodowego Instytutu Dziedzictwa na listę zabytków wpisane są[5]:

  • kościół filialny. pod wezwaniem św. Antoniego Padewskiego, powstał przed 1500 r. Od 1527 r. do końca ostatniej wojny służył protestantom. Kilkakrotnie uszkadzany, remontowany i rozbudowywany zasadniczo zmienił swój wygląd – wiadomo np. że w XVII w. miał dwie wysokie wieże, a w XVIII-XIX w. wysmukłą sygnaturkę. Obecnie renesansowe formy widoczne są jedynie w nakrytym sklepieniem krzyżowym prezbiterium. Ciekawy jest zespół 6 płyt nagrobnych z XVI i XVII w., umieszczonych w prezbiterium i na ścianach zewnętrznych, upamiętniających zmarłych z rodów Bocków, Schindelów oraz syna jednego z pastorów, Laurentiusa Heinricha. W murze otaczającym kościół, po zewnętrznej stronie tkwi krzyż kamienny z datą "1763" (być może wykutą wtórnie na znacznie starszym krzyżu). [6]
  • cmentarz przykościelny (ostatni pochówek 1974 lub 1976)
  • park pałacowy z folwarkiem:
    • park, powstały po 1890 roku
    • rządówka z kuźnią, z XVIII w.
    • stajnia, z XVIII w.
    • oficyna z oborą, z XIX/XX w.
    • obora, z XIX/XX w.
    • spichrz z warsztatem, z XIX/XX w.

inne obiekty:

  • mury folwarków (z 1890 roku pochodzi obecny widok, daty powstania nie ustalono), w latach 1947 - 1992 na terenie folwarku funkcjonowało Państwowe Gospodarstwo Rolne
  • budynek Szkoły Podstawowej, z 1903 r
  • domy mieszkalne numer: 77 (z 1813 roku), 76 (z 1815 roku) i 80 (z lat 1880-90)
  • pałacyk w górnej części wsi (dziś budynek mieszkalny)
  • pozostałości kamieniołomu (w dolnej części wsi, na ścianie z piaskowca tzw. Kruczych Skałach)
  • dworzec kolejowy i trakcje numer 1 i 2 torów kolejowych
  • żelazny most i czerwony most
  • alejki
  • ruiny: uzdrowiska, restauracji, pałacu i pałacyków

Społeczeństwo[edytuj | edytuj kod]

Religia[edytuj | edytuj kod]

Jerzmanickie społeczeństwo liczy obecnie niespełna 830 osób. W Gminie Złotoryja zajmuje (jako wieś) czwarte miejsce. W sferze religijnej większość mieszkańców identyfikuje się jako osoby wyznania rzymskokatolickiego, jednak nieliczne osoby są ateistami. Od 4 do 8 osób to świadkowie Jehowy.

Demografia[edytuj | edytuj kod]

Liczba ludności sporadycznie wzrasta. Notowany jest niewielki przyrost ludności w ciągu roku (około 4-5 dzieci). Niewiele mniejsza jest liczba zgonów (3-4 osoby).

Turystyka[edytuj | edytuj kod]

Poza zabytkami do głównych atrakcji turystycznych Jerzmanic-Zdroju zaliczają się: [7]

  • Pomnik przyrody nieożywionej Krucze Skały, pionowe skalne ściany piaskowcowe powstałe 92 mln lat przed naszą erą, będące pozostałością kamieniołomu.
  • Skalne Źródełko z XIII wieku zwane też źródełkiem św. Jadwigi, znajdujące się u podnóża Kruczych Skał,
  • Studnia Trozendorfa (znajdująca się około sto metrów za mostem nad Kaczawą przy drodze w kierunku Złotoryi)
  • zespół pseudkrasowych jaskiń pod Wilczą Górą

Przez Jerzmanice przebiegają następujące szlaki turystyczne: [8]

  • Szlak św. Jakuba - prowadzony jest dawną „Wysoką Drogą”. Łączy się z odcinkami Drogi św. Jakuba w Niemczech, Francji i Hiszpanii. Dociera do Katedry w Santiago de Compostela – gdzie znajduje grób Świętego Jakuba.
  • Szlak Spacerowy szlak turystyczny zielony - w pobliżu Jerzmanic-Zdroju biegnie doliną Kaczawy, u stóp pseudokrasowych jaskiń-pieczar: Wilczej Jamy, Niedźwiedziej Jamy i Skalnego Wodospadu, dalej u podnóża rezerwatu geologicznego „Wilcza Góra”.
  • Szlak Źródlany szlak turystyczny żółtyszlak turystyczny zielony – szlak wiedzie przez miejscowości, w których wedle ustnej tradycji znajdują się „źródełka św. Jadwigi” – w tym przez Jerzmanice-Zdrój. Od 2006r. organizowane są na nim rajdy rowerowe dla dzieci i młodzieży.
  • Złoty szlak rowerowy szlak rowerowy niebieski - szlak prowadzi przez miejsca związane z wydobyciem złota w okolicach Złotoryi [9]

Komunikacja i transport[edytuj | edytuj kod]

Drogi[edytuj | edytuj kod]

Przez wieś przebiegają dwie drogi wojewódzkie:

droga wojewódzka 328    Marciszów-Nowe Miasteczko (droga do Jeleniej Góry i Chojnowa z dojazdem do Autostrady A4)
droga wojewódzka 364    Gryfów Śląski-Legnica (droga do Lwówka Śl. i Legnicy z dojazdem do Autostrady A4)

Kolej[edytuj | edytuj kod]

Na terenie wsi znajduje się stacja kolejowa obsługująca następujące szlaki:

W okolicy Jerzmanic-Zdroju znajdują się liczne zakłady zajmujące się wydobyciem surowców mineralnych. W transporcie kruszyw wykorzystywane są linie:

– obsługa zakładu „PGP Bazalt” w Krzeniowie i Wilkowie

– eksploatowana na odcinku 3,5 km, obsługa zakładu Colas na Wilczej Górze

Transport publiczny[edytuj | edytuj kod]

Przewozem osób zajmują się głównie firmy prywatne, które świadczą usługi przewozowe na trasach do Złotoryi i okolicznych miejscowości.

Sport[edytuj | edytuj kod]

Na terenie wsi działa klub piłki nożnej LZS "Iskra - Jerzmanice". [12]

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. ZŁOTORYJA i okolice, R. Gorzkowski, K. Maciejak
  2. Dzieje Złotoryi, opr. zespół pod redakcją Ryszarda Gładkiewicza ISBN 83-901964-1-7
  3. Zarządzenie Ministrów: Administracji Publicznej i Ziem Odzyskanych z dnia 7 maja 1946 r. (M.P. z 1946 r. Nr 44, poz. 85)
  4. www.sp-jerzmanicezdroj.pl
  5. Zabytków/rejestr zabytków nieruchomych - stan na 31 grudnia 2011/DLN-rej.pdf Rejestr zabytków nieruchomych woj. dolnośląskiego. Narodowy Instytut Dziedzictwa. [dostęp 18.11.2012]. s. 268.
  6. Jerzmanice-Zdrój na stronach Encyklopedii Sudeckiej (pol.)
  7. Gmina Złotoryja wczoraj i dziś (pol.)
  8. Szlaki turystyczne w Gminie Złotoryja (pol.)
  9. Złoty Szlak Rowerowy (pol.)
  10. Ogólnopolska Baza Kolejowa (pol.). [dostęp 19 stycznia 2009].
  11. Ogólnopolska Baza Kolejowa (pol.). [dostęp 3 lutego 2009].
  12. Sport w Gminie Złotoryja (pol.)

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Pogórze Kaczawskie, Słownik geografii turystycznej Sudetów, tom 7, pod red. M. Staffy, Wydawnictwo I-BiS, Wrocław 2002, ISBN 83-85773-47-9
  • Góry i Pogórze Kaczawskie. Skala 1:40.000. Jelenia Góra: Wydawnictwo Turystyczne Plan, 2004. wyd. II. ISBN 83-88049-02-x.

Galeria[edytuj | edytuj kod]