Jerzy Franciszek Kulczycki
 |
Treść tego hasła może nie być zgodna z zasadami neutralnego punktu widzenia. Zajrzyj na stronę dyskusji i pomóż go poprawić. |
Jerzy Franciszek Kulczycki, niem. Georg Franz Kolschitzky, ukr. Ю́рій-Франц Кульчи́цький, herbu Sas (ur. 1640 zm. 1694) – uszlachcony Kozak wyznania prawosławnego, tłumacz, szpieg, dyplomata i żołnierz Jana III Sobieskiego.
Spis treści |
Życiorys [edytuj]
Urodził się w Kulczycach koło Sambora – rodzinnej wsi atamana Piotra Konaszewicza-Sahajdacznego[1] w Ziemi Przemyskiej. W młodości poznał język turecki i kulturę południowego sąsiada Rzeczypospolitej. Umiejętności te wykorzystywał, pracując jako tłumacz dla belgradzkiego oddziału austriackiej Wschodniej Kompanii Handlowej (niem. Orientalische Handelskompagnie), będącej stowarzyszeniem kupców wiedeńskich do handlu ze Wschodem. Dzięki zarobionym funduszom otworzył w Leopoldstadt własną firmę handlową.
W czasie oblężenia Wiednia w 1683 roku na ochotnika w towarzystwie Jerzego Michałowicza, użył podstępu i w przebraniu żołnierza osmańskiego, podśpiewując pod nosem tureckie piosenki, 13 sierpnia przeszedł przez obóz wroga, wykradł się z miasta i skontaktował z księciem lotaryńskim Karolem V Leopoldem, którego odpowiedź zapowiadającą odsiecz zaniósł z powrotem obleganym. Wieści te odwiodły radę miasta od poddania się wielkiemu wezyrowi tureckiemu Kara Mustafie[2].
Po zwycięstwie Jana III Sobieskiego Kulczycki został uznany za bohatera przez mieszkańców miasta. Rada miejska nagrodziła go znaczną sumą pieniędzy100 dukatów[3], otrzymał także dom na osiedlu Leopoldstadt. Król Jan Sobieski pozwolił mu wybrać jako nagrodę dowolną rzecz z obozu pokonanego nieprzyjaciela. Zadziwiając wszystkich Kulczycki wybrał 300 worków z dziwnym ziarnem, które zwycięzcy chcieli wyrzucić biorąc za karmę dla wielbłądów, które okazały się zapasem kawy. Cesarz obdarzył go tytułem cesarskiego tłumacza. Otrzymał także zwolnienie z podatków na 20 lat[4].
Powszechnie przypisuje mu się otwarcie pierwszej w Wiedniu – i jednej z pierwszych w Europie – kawiarni znanej jako "Dom Pod Błękitną Butelką" (Hof zur Blauen Flasche) na ulicy Schlossergassl obok katedry. W swym lokalu na pamiątkę zwycięstwa nad Turkami miał podawać gościom ciasteczka w kształcie półksiężyców, sam występując w tureckim stroju. Przypisuje mu się pomysł dosładzania kawy miodem, a przede wszystkim epokowy wynalazek doprawiania kawy mlekiem. Ostatnio mówi się, że pierwszym właścicielem kawiarni w imperium Habsburgów był jednak od roku 1685 Ormianin Johannes Diodato (lub Johannes Theodat)[5].
Zygmunt Gloger opisał zwyczaj wiedeńskich właścicieli kawiarni świętujących w październiku Kolschitzky Fest dekorując portretami Kulczyckiego okna swych lokali. W 1862 uczczono pamięć Kulczyckiego nadając jego imię jednej z ulic w Wiedniu. Trzy lata później, w 1885 roku właściciel kawiarni przy Kolschitzkygasse uhonorował patrona ulicy wystawiając mu pomnik na narożniku domu. Dziś do tradycji Herr Kolschitzky'ego nawiązuje firma kawiarska Julius Meinl.
Zmarł na gruźlicę w Wiedniu 20 lutego 1694 w wieku 54 lat. Jego kawiarnia została zamknięta krótko po śmierci założyciela.
W czasach Kulczyckiego wiadomo o istnieniu kawiarni w Europie w Paryżu, Londynie, Oksfordzie oraz w Bostonie.
Upamiętnienia [edytuj]
W serii "Ślady Polskie w Europie" Poczta Polska przedstawia sylwetkę Jerzego Franciszka Kulczyckiego wprowadzając do obiegu znaczek z przywieszką, który ma upowszechnić jego niezwykłą postać[6].
Przypisy
Bibliografia [edytuj]
- Zygmunt Abrahamowicz: Jerzy Franciszek Kulczycki. W: Polski Słownik Biograficzny. T. XVI. 1970, s. 128-129.
- Cezary Harasimowicz: Victoria. Warszawa: TopInvest, 2007. ISBN 978-83-925589-0-3.
- Bogdan Kardaszczuk: Kozak czy janyczar?. W: Ukrainiec Juryj Kulczyckij i Kozaki: Gieroi widenskoj pieremogi 1683 r.. opr. i red. Myron Utrysko. Filadelfia: 1983.
- Janusz Pajewski: Buńczuk i koncerz: Z dziejów wojen polsko-tureckich. Warszawa: Wiedza Powszechna, 1978.
- Karl Teply: Die Einführung des Kaffees in Wien: Georg Franz Koltschitzky, Johannes Diodato, Isaak de Luca. Wien: 1980.
