Jezioro Aralskie

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Jezioro Aralskie
Jezioro Aralskie we wrześniu 2011 roku. Czarna linia oznacza linię brzegową z lat 60. XX w.
Jezioro Aralskie we wrześniu 2011 roku. Czarna linia oznacza linię brzegową z lat 60. XX w.
Państwo  Kazachstan
 Uzbekistan
Powierzchnia (w roku 2009): 13 500 km²
(w roku 1960): 68 478 km²[1]
Objętość (w roku 2009): 105 km³
(w roku 1960): 1093 km³
Wysokość lustra (w roku 2009): 27,53 m
(w roku 1960): 53,50[1] m n.p.m.
Zasolenie (w roku 2009): 102 g/l
(w roku 1960): 9,93 g/l ?[1]
Rzeki zasilające Amu-daria, Syr-daria
Rzeki wypływające bezodpływowe
Miejscowości nadbrzeżne (do lat 70 XX w.):
Aralsk, Mo‘ynoq
Położenie na mapie Kazachstanu
Mapa lokalizacyjna Kazachstanu
Jezioro Aralskie
Jezioro Aralskie
Ziemia 45°15′02,5″N 60°34′23,2″E/45,250694 60,573111Na mapach: 45°15′02,5″N 60°34′23,2″E/45,250694 60,573111
Commons Multimedia w Wikimedia Commons

Jezioro Aralskie (nazywane przez miejscowych Morzem Aralskim; kaz. Арал теңізі, Arał tengyzy; ros. Аральское море, Aralskoje morie; uzb. Orol dengizi; karakałp. Aral tenʻizi) – bezodpływowe, reliktowe, słone jezioro w Kazachstanie i Uzbekistanie, które de facto zanikło na skutek ludzkiej działalności. W jego miejscu znajdują się obecnie cztery oddzielne zbiorniki: Jezioro Północnoaralskie, jezioro (dawna zatoka) Tuszczybas, oraz basen południowo-zachodni i południowo-wschodni[2]. Basen południowo-wschodni jest płytki, bardzo silnie zasolony i okresowo wysycha[3].

W latach 60. XX w. było to czwarte pod względem powierzchni jezioro na Ziemi. Od tego czasu stale kurczy się z powodu odprowadzania wody z zasilających jezioro rzek Amu-daria i Syr-daria w celach irygacyjnych. Już w roku 1918 władze radzieckie zdecydowały, że na suchych połaciach Kazachskiej SRR, Uzbeckiej SRR i Turkmeńskiej SRR, wzdłuż Amu-darii i Syr-darii uprawiana będzie na wielką skalę bawełna, która ma się stać "białym złotem", podstawą ekonomii tych republik. W wyniku tych działań republika uzbecka wkrótce stała się (i do dziś Uzbekistan pozostaje) największym eksporterem bawełny na świecie. Jednocześnie w regionie doszło do jednej z największych katastrof ekologicznych w historii ludzkości.

Zanik jeziora[edytuj | edytuj kod]

Jezioro Aralskie w 1851. Na mapie zaznaczony jest długi zalew na południowym zachodzie jeziora zasilany przez odnogę Amu-darii
Zanikanie jeziora od r. 1960

Budowa kanałów przecinających pustynne obszary Kara-kum prowadzona była na wielką skalę od lat 30., przez pierwsze dziesięciolecia całkowicie wbrew wszelkim zasadom sztuki hydrologicznej. W rezultacie aż od 30 do 70% wody, odbieranej rzekom Syr-daria i Amu-daria bezpowrotnie wsiąkało w glebę lub parowało, nie docierając ani do upraw, ani do jeziora. Szacuje się, że do 1960 od 20 do 50 km³ wody zamiast zasilić jezioro - wsiąkło w ziemię. Nawet do dziś tylko 12% długości kanałów nawadniających uszczelniono i zabezpieczono przed stratami wody. Część wód Amu-darii trafia ponadto do znajdującej się na zachód od rzeki Kotliny Sarykamyskiej, gdzie wypełnia powstałe w niej, w ciągu XX wieku, słone Jezioro Sarykamyskie.

Animacja pokazująca zmiany powierzchni jeziora od 2000 do 2011 roku
Na nowopowstałej pustyni można spotkać statki - nawet kilkadziesiąt kilometrów od dzisiejszego brzegu
Jeden z porzuconych statków

Od lat 60. poziom wody w Jeziorze Aralskim zaczął systematycznie opadać w tempie około 20 cm rocznie. W następnej dekadzie już 50-60 cm rocznie, potem nadal przyspieszył i dziś wynosi nawet 80-90 cm rocznie. W 1960 powierzchnia jeziora wynosiła 68,5 tys. km² (niemal tyle, co powierzchnia Republiki Irlandii), do roku 2009 powierzchnia jeziora zmniejszyła się o 4/5, do 13,5 tys. km²[1]. W 1960 jezioro było czwartym co do wielkości na świecie, obecnie spadło na szesnaste miejsce. Zanikanie wód jeziora doprowadziło do jednej z największych katastrof ekologicznych na obszarze byłego ZSRR, co nie było zresztą żadnym zaskoczeniem dla władz sowieckich, którym raporty o przewidywanym wyschnięciu jeziora przedstawiono już wiele lat wcześniej. Przeważyła jednak irracjonalna teza, że powstanie i istnienie jeziora Aralskiego jest "oczywistą pomyłką natury", i że bieżące potrzeby społeczeństwa sowieckiego Uzbekistanu są ważniejsze od opinii ekologów. Wykorzystanie wód Amu-darii i Syr-darii do nawadniania rosło więc nadal mimo obserwowanego zanikania jeziora i w okresie między 1960 a 1980 rokiem podwoiło się. W tym samym czasie podwoiła się też skala produkcji uzbeckiej bawełny. Woda z Amu-darii i Syr-darii wykorzystywana jest nie tylko do upraw bawełny ale i ryżu. Na terenach niemal pustynnych zakładano plantacje monokultur roślin o gigantycznym zapotrzebowaniu wody. Irracjonalna gospodarka rolno-spożywcza i wodna (na utrzymanie sieci kanałów w czasach ZSRR wydawano około 25$/ha, obecnie 1,5$ - 10$) doprowadziła do zahamowania zasilania z rzek.

Wzrost produkcji bawełny nie kalkulował się jednak z kosztami. Już w latach osiemdziesiątych załamał się przemysł przetwórstwa rybnego w Aralsku. Niemal wszystkie organizmy zamieszkujące wody Jeziora Aralskiego wymarły na skutek drastycznego wzrostu zasolenia. Źródło utrzymania większości mieszkańców regionu - ryby - przestało istnieć. Szacuje się, że koszty zapaści gospodarki rolno-spożywczej i turystyki, a przede wszystkim pomoc humanitarna to średnio dwa miliardy dolarów rocznie.

Zagrożenia[edytuj | edytuj kod]

Również co najmniej od lat 60. XX w. na znajdującej się na Jeziorze Aralskim wyspie Wozrożdienija (Odrodzenia) znajdował się sowiecki tajny poligon broni biologicznej. Z powodu stale postępującego wysychania jeziora, mniej więcej pomiędzy czerwcem 2000 a czerwcem 2001 zanikł pas wody dzielący południowy brzeg wyspy od terytorium Uzbekistanu. Od tego czasu żyjące w tym rejonie zwierzęta lądowe mogą bez przeszkód przemieszczać się pomiędzy byłym poligonem a otaczającym go lądem stałym, co w istotny sposób zwiększa niebezpieczeństwo niekontrolowanego i niedającego się przewidzieć rozprzestrzeniania z porzuconych laboratoriów nieznanych szczepów groźnych drobnoustrojów. W 2002 roku została przeprowadzona ekspedycja, w wyniku której zneutralizowano 100-200 ton pozostawionego tam wąglika.

Nowo powstała pustynia Aral-kum, zajmująca obszar dawnego dna jeziora, jest skażona środkami ochrony roślin spłukiwanymi z pól przez kanały nawadniające. W rejonie tym wieją silne wiatry zachodnie, które przenoszą pył i zanieczyszczenia na odległość tysięcy kilometrów. Na obszarze wyschniętej misy jeziornej i okolicach występują burze solne - na podobieństwo burz piaskowych przenoszą drobinki soli na ogromne odległości. Przyczynia się to do rozszerzania się strefy pustynnej, niszczenia upraw oraz ogromnej zachorowalności na raka układu oddechowego, schorzenia wzroku i zmiany skórne.

Perspektywy[edytuj | edytuj kod]

W 2003 roku ruszył ambitny projekt - jedno z największych przedsięwzięć - wspierany przez Bank Światowy podwyższenia poziomu wód w północnym skrawku jeziora Aralskiego i przywrócenia mu dawnej świetności. Mocno zaangażowany jest w to prezydent Kazachstanu. W sierpniu 2005 ukończono Tamę Kökarał, która oddzieliła wody północnej części Jeziora Aralskiego, nazywanego obecnie Jeziorem Północnoaralskim od jego znacznie większej, południowej części. Tama ta wybudowana jest w przewężeniu jeziora, na przedłużeniu naturalnego półwyspu Kökarał i od niego wzięła nazwę. Od tego czasu poziom zasilanego wodami Syr-Darii Jeziora Północnoaralskiego podniósł się, a jego zasolenie spadło, kosztem jednak wód południowej części jeziora. Planuje się podniesienie poziomu wody na tyle, by w 2015 Aralsk (Arał) mógł ponownie funkcjonować jako port[4].

Nie istnieją plany rewitalizacji południowej części jeziora w przewidywalnej przyszłości. Obszar objęty pustynnieniem jest zbyt duży, a parowanie wód zbyt intensywne, żeby podobne przedsięwzięcie było możliwe. Wschodni basen jeziora zanikł całkowicie w maju 2009 roku[3], jednak później został ponownie napełniony przez wodę z topniejącego śniegu i wody gruntowe. Zachodni basen jest znacznie głębszy; budowa kanału, który odprowadzałby wody Amu-Darii bezpośrednio do tego zbiornika, mogłaby zmniejszyć jego zasolenie i umożliwić odrodzenie rybołówstwa w regionie[5]. Niestety żadna z organizacji uczestniczących w pomocy obszarom dotkniętym tą katastrofa nie planuje wydatków na ten cel.

Zdjęcia satelitarne[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Abdullayev I., 2010, Aral Sea Crisis: Large

Scale Irrigation and Its Impact on Drinking Water Quality and Human Health. [w:] Asian Journal of Water, Environment and Pollution. Vol. 7, No. 1, IOS Press

  • Badescu V., Cathcart R. B., 2011, Aral Sea partial restoration. I. A Caspian water importation macroproject. [w:] International Journal of Wnvironment and Waste Management. Vol. 7, Inderscience Enterprises
  • CA Water info: Central Asian Knowledge Portal (ang. • ros.) – informacje i statystyki dotyczące Jeziora Aralskiego
  • Earth Snapshot: Aral Sea (ang.) – zdjęcia satelitarne
  • Micklin P., 1988, Dessication of the Aral Sea: A water

management disaster in the Soviet Union. [w:]  Ciesin.org [on line], pozyskano: 2013-03-23, dostępny w: http://www.ciesin.org/docs/006-238/006-238.html

  • Micklin P., 2007, The Aral Sea Disaster. [w:] The Annual Review of Earth

and Planetary Sciences, Vol. 35, Annual Reviews

  • Wines M., 2002, Grand

Soviet Scheme for Sharing Water in Central Asia Is Foundering. [w:] The New York Times [on line], ostatnia aktualizacja: 2002-12-9, [pozyskano: 2012-11-4], dostępny w: http://www.+nytimes.com/2002/12/09/world/grand-soviet-scheme-for-sharing-water-in-central-asia-is-foundering.html

  • Zieliński M., 2014, Animowana mapa zmian zasięgu Jeziora Aralskiego -koncepcja, prototyp, ewaluacja. Praca magisterska, Uniwersytet Warszawski, Wydział Geografii i Studiów Regionalnych, Zakład Kartografii

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]

WiktionaryPl nodesc.svg
Zobacz hasło Jezioro Aralskie w Wikisłowniku