Joanna Szalona

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Joanna Szalona
Juan de Flandes 003.jpg
Coat of Arms of Queen Joanna of Castile.svg
Księżna Asturii
Okres panowania od 1502
do 1504
Poprzednik Michał da Paz
Następca Karol V Habsburg
Królowa Kastylii i Leónu
Okres panowania od 1504
do 1555
Poprzednik Izabela I Kastylijska
Następca Karol V Habsburg
Królowa Aragonii
Okres panowania od 1516
do 1555
Poprzednik Ferdynand Aragoński
Następca Karol V Habsburg
Dane biograficzne
Dynastia Trastámara
Urodzona 6 listopada 1479
Toledo
Zmarła 12 kwietnia 1555
Tordesillas
Ojciec Ferdynand Aragoński
Matka Izabela I Kastylijska
Mąż Filip I Piękny
Dzieci Eleonora Austriacka
Karol V Habsburg
Izabela Habsburg
Ferdynand I Habsburg
Maria Habsburg
Katarzyna Habsburg
Galeria w Wikimedia Commons Galeria w Wikimedia Commons

Joanna I Kastylijska zwana Joanną Szaloną, lub Joanną Obłąkaną (hiszp. Juana I de Castilla zw. Juana la Loca) (ur. 6 listopada 1479 w Toledo, zm. 12 kwietnia 1555 w Tordesillas) – nominalna królowa Kastylii (od 1504) i Aragonii (od 1516). Córka Ferdynanda Aragońskiego i Izabeli I Kastylijskiej. Żona Filipa I Pięknego (dzięki temu małżeństwu Habsburgowie uzyskali dziedziczne prawa do korony Hiszpanii).

Biografia[edytuj | edytuj kod]

Dziedziczka katolickich monarchów[edytuj | edytuj kod]

Portret Joanny (ok. 1500 roku)

Joanna była trzecim dzieckiem Królów Katolickich i początkowo nic nie wskazywało na to, by miała kiedykolwiek dziedziczyć korony hiszpańskie: Kastylię i Aragonię, jako że wieku dorosłego dożyli jej starszy brat i siostra i oboje zawarli związki małżeńskie. Jednak w roku 1497 zmarł jedyny brat Joanny, Jan z Asturii, a jego młodziutka żona, która była wówczas w ciąży, niedługo potem urodziła martwą córkę. Niespełna rok później jej starsza siostra Izabela, która wyszła za króla Portugalii, zmarła również w połogu. Jej jedyny syn Miguel da Paz został następcą tronu portugalskiego i kastylijskiego. Jednak młodziutki książę przeżył tylko dwa lata i zmarł już w 1500 roku. Tym sposobem następczynią obydwu koron Królów Katolickich została Joanna, która od roku 1496 była żoną Filipa Pięknego z dynastii Habsburgów, z którym doczekała się zdrowego potomstwa.

Między Filipem a Ferdynandem[edytuj | edytuj kod]

Sama Joanna była jednak niezrównoważona psychicznie, a ambicje polityczne jej męża dobrze były znane na dworze kastylijskim. Dlatego coraz bardziej schorowana matka Joanny, Izabela chciała by po jej śmierci w imieniu Joanny Kastylią nadal mógł rządzić jej mąż Ferdynand, a nie habsburski zięć. Jej plan początkowo się nie powiódł, ponieważ po jej śmierci w 1504 szlachta kastylijska odmówiła poparcia Ferdynandowi (nie miał on szerszych praw do Kastylii, którą współrządził tylko dzięki małżeństwu z Izabelą) i oddała władzę w ręce Joanny, a de facto w ręce jej męża Filipa. Gdy młoda para wylądowała w Hiszpanii, garnęła się do niej licznie szlachta opuszczając dwór Ferdynanda. Stary król po nieudanych pertraktacjach z zięciem wycofał się do swej dziedzicznej Aragonii[1]. Wkrótce jednak śmierć znów zmieniła układ sił w królestwach hiszpańskich: w 1506 roku zmarł niespodziewanie na tyfus Filip Piękny, co spotęgowało impulsywność i depresję szczerze w nim zakochanej i zależnej odeń Joanny. Wykorzystał to jej ojciec, który powrócił do Kastylii, by przejąć władzę w jej imieniu. Przy czym Ferdynand nie miał żadnych skrupułów, by pozbawić jej władzy wbrew jej zdaniu[2]. Joanna odmówiła podpisania dokumentu przekazującego władzę ojcu, był to jednak jej ostatni, bezsilny akt sprzeciwu. Ferdynand rozkazał uwięzić córkę w zamku przy klasztorze Santa Clara w Tordesillas, gdzie leżał pochowany jej ukochany mąż. W odosobnieniu jej psychika doznała dalszego rozchwiania przeobrażając się prawdopodobnie w schizofrenię. Sama Joanna nigdy nie została pozbawiona formalnie władzy i wszystkie akty urzędowe do końca jej długiego życia były wystawiane w jej imieniu, zarówno w Kastylii, jak i później w Aragonii i innych podległych jej koronach[1].

Zakładniczka ambicji syna[edytuj | edytuj kod]

Po śmierci Ferdynanda w 1516 Joanna stała się również nominalnie królową Aragonii, będąc tym samym pierwszą prawdziwą władczynią zjednoczonych królestw Hiszpanii w jednej osobie. Jej położenie faktyczne niewiele się jednak zmieniło. Sprawujący regencję po śmierci Ferdynanda kardynał Cisneros wezwał najstarszego syna Joanny – Karola, by objął rządy w państwie. Wychowany z dala od matki, w Niderlandach, był Karol podobnie jak jego dziadek pozbawionym sentymentów politykiem. Po przybyciu do Hiszpanii spotkał się wprawdzie raz z matką, nie pozwolił jej jednak opuścić Tordesillas i oderwał od kontaktów ze światem zewnętrznym. Władzę przejął formalnie w jej imieniu. Karol z urodzenia i kultury czuł się Flamandem i otaczał się dworzanami ściągniętymi z Niderlandów, ponadto wkrótce zaangażował się w wielką politykę europejską spychając interesy Hiszpanii na dalszy plan. Doprowadziło to wkrótce do otwartego buntu rozgoryczonych miast, części szlachty i chłopstwa, społeczeństwo czuło się bowiem wykorzystywane do finansowania dynastycznych planów monarchy. Było to tzw. powstanie Comuneros (1520). Powstańcy odbili Tordesillas i zaproponowali Joannie oddanie realnej władzy, jednak więziona przez lata królowa nie chciała, bądź nie była w stanie przejąć realnych rządów[3]. Według niektórych źródeł nie wiedziała nawet o śmierci swego ojca i nie chciała uwierzyć, że przeciw niej walczy jej własny syn[2]. Gdy zwolennicy Karola pokonali powstańców i zajęli znów Tordesillas, Joanna została ponownie uwięziona i miała tam spędzić resztę swego życia. Los chciał, że okazała się szczególnie długowieczna, przeżywając swe rodzeństwo o kilkadziesiąt lat, z czego ostatnie 35 lat życia spędziła całkowicie odcięta od świata w przyklasztornych murach zamku w Tordesillas, gdzie czuwała przy zabalsamowanych zwłokach swojego męża. Zmarła w 1555 roku. Obecnie spoczywa wraz z mężem w kaplicy królewskiej przy katedrze w Grenadzie.

Potomstwo[edytuj | edytuj kod]

Z małżeństwa z Filipem I Pięknym Joanna doczekała się sześciorga dzieci:

Joanna w kulturze[edytuj | edytuj kod]

Oddanie Joanny wobec najbliższych osób uczyniło z niej symboliczną ofiarę miłości i polityki

Tragizm losów Joanny dostrzeżono w okresie romantyzmu. Od połowy XIX wieku była ona bohaterką licznych dzieł literackich, teatralnych i filmowych, które mniej lub bardziej realistycznie oddają biografię królowej bez skrupułów wykorzystanej przez najbliższą rodzinę:

  • Filip Piękny (Felipe el Hermoso, 1845) — Eusebio Asquerino i Gregorio Romero. Dramat w 4 aktach.
  • Szaleństwo miłości (La Locura de Amor, 1855) — Manuel Tamayo y Baus. Dramat.
  • Joanna Szalona (Juana la Loca, 1877) — Francisco Pradilla. Obraz olejny (pokazany obok), aktualnie znajdujący się w muzeum Prado w Madrycie.
  • Joanna Szalona (Doña Juana la Loca, koniec XIX wieku) — Emilio Serrano. Opera.
  • Szalona miłość (Locura de amor, 1948) — Juan de Orduña. Film.
  • Więźniarka Tordesillas (The Prisoner of Tordesillas, 1959) — Lawrence Schoonover. Powieść.
  • Szalona (La Loca, 1979) — Gian Carlo Menotti. Opera.
  • Ruiny z serca (Las Ruinas del Corazon, 1999) — Eric Gamalinda. Poemat.
  • Joanna Szalona (Juana la Loca, 2001) — film w reżyserii Vicente Aranda, w roli Joanny wystąpiła Pilar López de Ayala. Scenariusz został oparty na dramacie Manuela Tamayo y Bausa z 1855.
  • Zapis uwiedzenia (El Pergamino de la Seducción, 2005) — Gioconda Belli. Powieść.
  • Ostatnia królowa (The Last Queen, 2007) — C.W. Gortner. Powieść wydana zarówno po hiszpańsku, jak i angielsku, ukazała się także w języku polskim.

Przypisy

  1. 1,0 1,1 Antonio Domínguez Ortiz (współautor): Historia Hiszpanii. T. Renesans i Oświecenie. Kraków: Towarzystwo Autorów i Wydawców Prac Naukowych UNIVERSITAS, 2007, s. 214-215. ISBN 97883-242-0796-1.
  2. 2,0 2,1 pod red. Stanisława Grzybowskiego: Wielka Historia Świata. T. 6 Narodziny świata nowożytnego (1453-1605). Kraków: Oficyna Wydawnicza Fogra, 2005, s. 546-547. ISBN 83-85719-90-3.
  3. Antonio Domínguez Ortiz (współautor): Historia Hiszpanii. T. Renesans i Oświecenie. Kraków: Towarzystwo Autorów i Wydawców Prac Naukowych UNIVERSITAS, 2007, s. 232. ISBN 97883-242-0796-1.