Jodła pospolita

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Jodła pospolita
Abies alba - Köhler–s Medizinal-Pflanzen-001.jpg
Systematyka
Domena eukarionty
Królestwo rośliny
Podkrólestwo naczyniowe
Nadgromada nasienne
Gromada nagonasienne
Podgromada nagonasienne drobnolistne
Klasa iglaste
Rząd sosnowce
Rodzina sosnowate
Podrodzina Abietoideae
Rodzaj jodła
Gatunek jodła pospolita
Nazwa systematyczna
Abies alba Mill.
Gard.Dict.ed.VIII.n.1 1768
Synonimy
Abies pectinata (Lam.) DC.
Status ochronny
Kategoria zagrożenia (CKGZ)
EX EW CR EN VU NT LC
Horizontal rule line (black-blue).gif
Kategoria: niższego ryzyka
Systematyka w Wikispecies Systematyka w Wikispecies
Galeria zdjęć i grafik w Wikimedia Commons Galeria zdjęć i grafik w Wikimedia Commons

Jodła pospolita, jodła biała (Abies alba Mill.) – gatunek drzew z rodziny sosnowatych. Jodła pospolita występuje w stanie dzikim w górach środkowej i południowej Europy. Nie rośnie w Skandynawii, Anglii i na Półwyspie Iberyjskim (z wyjątkiem Pirenejów). W Polsce przebiega naturalna granica jej północnego zasięgu, wzdłuż linii wyznaczonej przez Nową Sól, Ostrów Wlkp., Łódź, Lublin i Zamość. W Polsce najokazalsze bory jodłowe rosną w Górach Świętokrzyskich (Puszcza jodłowa) i Karpatach, m.in. na Babiej Górze. W polskich Tatrach dochodzi zwykle do wysokości 1400 m n.p.m., natomiast po słowackiej stronie Tatr w grupie Łomnicy drzewiaste formy jodły rosną jeszcze na wysokości ok. 1500 m n.p.m.[1] Najwyżej stwierdzony osobnik w Polsce został znaleziony na początku XXI w. na wysokości 1590 m n.p.m. nad Myślenickimi Turniami na Kasprowym Wierchu[2]. W Alpach i Pirenejach jodła sięga do 2000 m n.p.m.

Morfologia[edytuj | edytuj kod]

Drzewo w pobliżu Wisły, Beskid Śląski
Pęd z szyszkami
Pokrój
Zimozielone, żywiczne drzewa z koronami stożkowatymi, wyraźnym strzelistym pniem i konarami ułożonymi w okółkach. Drzewo w środkowoeuropejskich warunkach osiągające do 50 m, pierśnica do 1,5 m, korona wąska, dość luźno ugałęziona, na szczycie tworzy się tzw. „bocianie gniazdo”.

Najpotężniejszym zmierzonym okazem jodły pospolitej w Polsce była „Gruba Jodła”, rosnąca kiedyś na północnych stokach Babiej Góry o obwodzie pnia w pierśnicy 676 cm[3]. W XXI w. największy obwód pnia stwierdzony w Polsce miał osobnik rosnący do 2013 w Bieszczadach (na stoku Kosowca) o obwodzie 257 cm (przy 42 m wysokości). Po jego powaleniu rekord należy do osobnika nazywanego Lasumiłą rosnącego w leśnictwie Jabłonki o obwodzie 519 cm i pierśnicy 165 cm (przy wysokości 35 m). Wyższe od niego osobniki (40 m i 43 m), o mniejszej pierśnicy, na początku XXI w. rosły w Nadleśnictwie Stuposiany[4].

Pień
Prosty strzelisty, łatwo oczyszczający się z bocznych gałęzi. Młoda kora cienka, gładka, jasnopopielata z pęcherzykami żywicy, stara wąsko spękana na tarczkowate płytki.
Drewno
Lekkie, miękkie, łatwo łupliwe.
Pąki
Pąki suche (nieożywicowane, bardzo charakterystyczna cecha), nieduże o czerwonawobrązowej barwie, u nasady białawe. Łuski jajowate, niewielkie.
Liście
Igły zwykle spłaszczone, u nasady mniej lub bardziej zwężone, skręcone i zawsze zakończone małą, przylgowatą stopką. Wierzchołki rozdwojone lub wycięte, rzadziej tępe lub ostro zakończone. Na gałązce osadzone spiralnie, zebrane w boczne, dwustronne grzebienie. Igły ok. 25 mm długości, tępo zaokrąglone na końcach. Górna strona ciemnozielona, błyszcząca, z wgłębieniem pośrodku (bruzdką), dolna z liniami aparatów szparkowych, pokrytych dwoma białymi paskami nalotu woskowego. Na pędach generatywnych są sztywniej, bardziej nastroszone, o zaostrzonych końcach.
Kwiaty
Kwiaty męskie z żółtymi pylnikami, zebranymi w jajowate kotki wyrastające pojedynczo w kątach igieł, na ubiegłorocznych gałązkach. Kwiaty żeńskie zebrane w wielołuskowe, wyprostowane szyszki. Roślina kwitnie od kwietnia do maja.
Szyszki
Zielone szyszki, kształtu walcowatego, ok. 15 cm długości i średnicy 3-5 cm, stojące na gałęzi. W czasie dojrzewania przybierają barwę brązowawą. Gdy dojrzeją rozpadają się, zostaje tylko oś szyszki. Łuski wspierające dłuższe od nasiennych, wystające i odgięte (cecha charakterystyczna dla sekcji). Nasiona trójkątnojajowate, żółtawe, z szerokim, purpurowo-żółtym skrzydełkiem. Zawierają płynną żywicę o przyjemnym zapachu.
"Gruba Jodła" na Babiej Górze
Jodła – charakterystyczny stożkowaty pokrój drzewa
Bór jodłowy (Czechy)

Ekologia[edytuj | edytuj kod]

Drzewo cienioznośne, szczególnie młode egzemplarze (cienka kora), o dużych wymaganiach wilgotnościowych, zarówno co do powietrza, jak i gleby. Lubi gleby świeże, głębokie. Bardzo wrażliwa na zanieczyszczenie powietrza. Wrażliwa na niskie temperatury (u nas częstokroć przemarza na stanowiskach naturalnych). Tworzy drzewostany lite lub mieszane z bukiem, rzadziej z sosną lub świerkiem. Gatunek charakterystyczny dla zespołu Abietetum polonicum[5]. W Karpatach i Sudetach lasy jodłowo-bukowo-świerkowe stanowiły naturalne drzewostany regla dolnego, sięgającego do wysokości 1100 - 1250 m n.p.m.

Najwyższy zapas drewna - ponad 1200 m³ na powierzchni 1 ha - wykazywały jedliny w Gorganach w Karpatach Wschodnich. Lasy na zbliżonych siedliskach w Karpatach Zachodnich zawierają z reguły 600-800 m³ grubizny na powierzchni 1 ha[1].

Jodła pospolita często atakowana jest przez mszyce (Adelges nordmannianae), z których spadzi pszczoły wytwarzają jeden z najbardziej cenionych „czarnych” miodów spadziowych.

Zastosowanie[edytuj | edytuj kod]

  • Drewno wykorzystywane głównie w przemyśle budowlanym i celulozowo-papierniczym.
  • Roślina lecznicza
    • Surowiec zielarski – jednoroczne gałązki (cetyna jodłowa) zbierane jesienią lub zimą – Turio Abietis, liście – Folium Abiestis, żywica – Resina Abiestis.
    • Surowce służą do otrzymywania olejku eterycznego, który pozyskuje się przez destylację z parą wodną. W jego skład wchodzi kadynen, flawanol – taksyfolina, węglowodór seskwiterpenowy, pinen i limonen.
    • Stosowany jest do nacierań przy bólach reumatycznych, do kąpieli wzmacniających. Wykrztuśne działanie olejku wykorzystywane jest przy inhalacjach w stanach zapalnych gardła i oskrzeli.
  • Szyszki dostarczają olejku wykorzystywanego w perfumerii.

Zagrożenia i ochrona[edytuj | edytuj kod]

W Polsce populacje tego gatunku stanowią główny przedmiot ochrony szeregu rezerwatów przyrody. Niektóre z rezerwatów przyrody, w których celem ochrony jest również ochrona cennych drzewostanów jodły pospolitej:

Program restytucji jodły w Sudetach[edytuj | edytuj kod]

Od XIV wieku lasy sudeckie, których jednym z głównych drzew była jodła pospolita, były systematycznie wycinane. Po przejęciu Śląska przez państwo pruskie w XVIII w. wprowadzono na dużą skalę sztuczne zalesienia świerkiem pospolitym. Rodzaj prowadzonej gospodarki leśnej wpłynął niekorzystnie na populację jodły. Monokultury świerkowe podlegały cyklicznym klęskom jak wichury oraz pojawienia się kornika drukarza. W ich rezultacie cierpiała też jodła. W latach 1970-tych z nie do końca ustalonych przyczyn wystąpiło zjawisko zamierania jodeł. W rezultacie tych wszystkich czynników, pod koniec XX w. gatunek ten utracił zdolność samodzielnej regeneracji i bez interwencji człowieka skazany był na wymarcie. W 2000 r. ustalono udział jodły pospolitej w lasach sudeckich na 0,36%. Celem rozpoczętego w 1999 r. programu restytucji jest osiągnięcie udziału jodły na poziomie 18%. Dla osiągnięcia tego celu założono szereg zachowawczych plantacji nasiennych, które w dalszym etapie mają dostarczyć materiału do zalesień[6][7]. Szacuje się, że program zostanie zrealizowany w ciągu 100 lat[8].

Przypisy

  1. 1,0 1,1 Myczkowski Stefan: O pionowym zasięgu jodły pospolitej (Abies alba Mill.) w Tatrzańskim Parku Narodowym, w: "Wierchy" R. 34, Kraków 1966, s. 214-216;
  2. Tomasz Zwijacz-Kozica. Jodła u kresu. „Tatry”. 1 (39), s. 43, zima 2012. Tatrzański Park Narodowy. ISSN 0867-4531 (pol.). 
  3. Michał Bartyzel: Gruba Jodła. W: Zawoja na starych pocztówkach [on-line]. [dostęp 2010-02-26].
  4. Edward Marszałek. Niech szumią na szczytach. „Echa Leśne”. 2 (616), s. 22-25, lato 2014. Lasy Państwowe (pol.). 
  5. Władysław Matuszkiewicz: Przewodnik do oznaczania zbiorowisk roślinnych Polski. Warszawa: Wyd. Naukowe PWN, 2006. ISBN 83-01-14439-4.
  6. Władysław Barzdajn, Wojciech Kowalkowski. Restytucja jodły pospolitej (Abies alba Mill.)w Sudetach. Charakterystyka drzew zachowawczych. „Forestry Letters”. 103, 2012. PTPN (pol.). [dostęp 2014-06-16]. 
  7. Władysław Barzdajn: Restytucja jodły pospolitej w Polsce. Dotychczasowe osiągnięcia. (pol.). 2006. [dostęp 2014-06-06].
  8. RESTYTUCJA SUDECKIEGO EKOTYPU JODŁY (pol.). [dostęp 2014-06-06].

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]

  • Jodła – różne informacje i fotografie