John Finnis

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
John Finnis w programie After Dark (1987)

John Finnis (ur. 1940) – australijski filozof, specjalizujący się w filozofii prawa. Uznawany jest za jednego z najważniejszych przedstawicieli współczesnej filozofii prawa natury.

Biografia[edytuj | edytuj kod]

John Finnis otrzymał bakalaureat prawa LL.B. na University of Adelaide, gdzie był członkiem St. Mark's College. W 1962 r. dzięki Rhodes Scholarship przeniósł się do University College w Oksfordzie. Obronił tam doktorat na temat pojęcia władzy sędziowskiej w kontekście australijskiego federalnego prawa konstytucyjnego. Następnie uczył prawa na uniwersytetach w Berkeley i Adelajdzie, na University of Malawi i w Boston College. Obecnie jest profesorem prawa na University College w Oksfordzie oraz na University of Notre Dame. Jest również prawnikiem, członkiem Gray's Inn w Londynie.

Filozofia prawa[edytuj | edytuj kod]

Finnis jest uważany za jednego z najważniejszych współczesnych filozofów prawa. Jego książka Prawa naturalne i uprawnienia naturalne (1980) w istotnym stopniu przyczyniła się do ożywienia tradycji prawnonaturalnej w drugiej połowie XX wieku[1].

Filozofia prawa Finnisa została sformułowana w opozycji do dominującego w krajach anglosaskich nurtu pozytywistycznego, opierającego się na pracach Johna Austina i Herberta L.A. Harta. Chociaż wywodzi się z tradycji tomistycznej (a ściślej z neotomizmu i oksfordzkiego tomizmu analitycznego), to jest ona wyraźnie odmienna od idei Tomasza z Akwinu.

Dla Finnisa prawo natury nie jest (jak w tomizmie) systemem norm, będących wzorcem dla prawa pozytywnego, lecz pewnymi wymogami stawianymi prawu pozytywnemu przez rozum praktyczny i wynikającymi z pewnej koncepcji natury ludzkiej[2]. Źródłem, z którego wywodzone są normy prawnonaturalne, nie jest więc Bóg (pojawia się on dopiero pod koniec wywodu Finnisa), lecz zdrowy rozsądek.

Cel filozofii prawa natury[edytuj | edytuj kod]

Zdaniem Finnisa różnorodność doktryn prawnonaturalnych wcale nie podważa uniwersalnego charakteru samego prawa naturalnego. To nie prawo natury ulegało zmianom, lecz ludzkie poglądy na nie. Wiele z tych poglądów okazało się błędnymi i zostały zastąpione przez inne. Celem filozofów powinno być jednak dążenie do osiągnięcia adekwatnego oglądu niezmiennego prawa natury. Teoria Finnisa chce uniknąć błędów poprzedników, uwzględniając różnorodność ludzkich celów i wymogi współczesnych społeczeństw demokratycznych. System zawiera też określoną teorię sprawiedliwości, oraz daje filozoficzne podstawy dla systemu praw człowieka.

Dobra podstawowe[edytuj | edytuj kod]

U podstaw całościowego rozwoju jednostki leżą pewne podstawowe dobra, mające (według Finnisa) charakter uniwersalny i oczywisty dla wszystkich. Kierując się wskazaniami rozumu praktycznego, można na ich podstawie sformułować zbiór ogólnych norm moralnych, będących z kolei wskazówką dla kształtowania prawa pozytywnego.

Takimi oczywistymi dla wszystkich, podstawowymi formami ludzkiego dobra mają być:

Dobra te są podstawowe, ponieważ nie mogą być wywnioskowane z innych przesłanek i są koniecznym warunkiem rozwoju ludzkiego. Są one nieporównywalne między sobą, nie można ich wymieniać czy przekładać na inne dobra. Chociaż w życiu można w różnym stopniu dążyć do realizacji poszczególnych dóbr, nie należy rezygnować z żadnego z nich.

Wskazania rozumności praktycznej[edytuj | edytuj kod]

Realizacją dóbr podstawowych kierować ma rozumność praktyczna, która jest z tego powodu dobrem wyróżnionym. Finnis podaje listę wskazówek, którymi ma się ona kierować: [3]

  • wybory pomiędzy realizacją różnych dóbr powinny opierać się na spójnym planie życia,
  • niedopuszczalne są arbitralne preferencje w wyborach pomiędzy dobrami,
  • niedopuszczalne są arbitralne preferencje pomiędzy osobami,
  • należy zachować odpowiedni dystans wobec własnych działań i nie absolutyzować celów życiowych,
  • należy starać się zachowywać równowagę pomiędzy fanatyzmem a rezygnacją z angażowania się w cokolwiek,
  • należy zwracać uwagę na konsekwencje działań i w rozsądny sposób przyczyniać się do powstawania dobra w świecie,
  • nie należy realizować jednego dobra z pogwałceniem innych (choć można realizować niektóre w wyższym stopniu niż inne),
  • należy wspierać i dążyć do realizacji dobra wspólnego,
  • należy postępować w zgodzie z własnym sumieniem.

Finnis twierdzi, że kierując się tymi wskazaniami rozumności praktycznej opierającej się na podstawowych dobrach, jednostka będzie działała moralnie, tak długo, aż jej działanie bezpośrednio nie naruszy któregoś z tych podstawowych dóbr. Różnorodność poglądów moralnych jest traktowana jako naturalna konsekwencja różnych hierarchii podstawowych dóbr, a w szczególności koncentrowania się wyłącznie na niektórych dobrach czy zasadach rozumności praktycznej.

Krytyka teorii Finnisa[edytuj | edytuj kod]

Teoria Finnisa spotkała się z licznymi krytykami, m.in. za arbitralność wielu tez szczegółowych (np. listy dóbr naturalnych). Zarzucano jej także, że pomimo nowoczesnego sformułowania problemu prawa natury, pozostaje w gruncie rzeczy teorią konserwatywną, a nawet reakcyjną[4]. Z kolei neoscholastycy (np. Russel Hittinger, Ralph MacInerny czy Henry Veatch wskazywali, że jest to koncepcja pozbawiona wymiaru metafizycznego, i odwoływanie się przez Finnisa do Tomasza z Akwinu jest dużym nadużyciem. Wiele zarzutów (i to zarówno ze strony neoscholastyków, jak i nonkognitywistów) dotyczyło także sposobu w jaki Finnis rozwiązuje problem rozdziału faktów i powinności.

Publikacje[edytuj | edytuj kod]

  • John Finnis: Natural Law and Natural Rights. Oxford: Oxford University Press, 1980. (wyd. polskie: John Finnis: Prawa naturalne i uprawnienia naturalne. Warszawa: Dom Wydawniczy ABC, 2001. ISBN 83-7284-363-5.)
  • John Finnis: Fundamentals of Ethics. Georgetown University Press - Oxford University Press, 1983.
  • John Finnis, J.M Boyle, G. Grisez: Nuclear Deterrence, Morality, and Realism. Oxford: Oxford University Press, 1987.
  • John Finnis: Moral Absolutes: Tradition, Revision and Truth. Catholic University of America Press, 1991.;
  • Natural Law (2 tomy). John Finnis (red.). New York: New York University Press, 1991.
  • John Finnis: Aquinas: Moral, Political and Legal Theory. Oxford: Oxford University Press, 1998.
  • John Finnis. The Good of Marriage and the Morality of Sexual Relations: Some Philosophical and Historical Observations. „American Journal of Jurisprudence”. 42 (1998). s. 97-134 (ang.). 

Przypisy

  1. Krzysztof Motyka: Wstęp. W: Prawa naturalne i uprawnienia naturalne. John Finnis. Warszawa: Dom Wydawniczy ABC, 2001, s. XVI. ISBN 83-7284-363-5.
  2. John Finnis: Prawa naturalne i uprawnienia naturalne. Warszawa: Dom Wydawniczy ABC, 2001, s. 24-25; 31. ISBN 83-7284-363-5.
  3. John Finnis: Prawa naturalne i uprawnienia naturalne. Warszawa: Dom Wydawniczy ABC, 2001, s. rozdział V. ISBN 83-7284-363-5.
  4. Krzysztof Motyka: Wstęp. W: Prawa naturalne i uprawnienia naturalne. John Finnis. Warszawa: Dom Wydawniczy ABC, 2001, s. XVII. ISBN 83-7284-363-5.

Artykuły online[edytuj | edytuj kod]

Wykłady[edytuj | edytuj kod]