John Wilkes

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
John Wilkes after Richard Houston.jpg
Satyryczny rysunek Wilkesa wykonany przez Williama Hogartha, ukazujący go z demonicznie spoglądającą peruką, skrzyżowanymi oczyma i dwoma edycjami jego "North Briton": numery 17 i sławny 45.
Posąg Johna Wilkesa w Londynie

John Wilkes (ur. 17 października 1725, zm. 26 grudnia 1797) – był dziennikarzem i członkiem opozycyjnej partii wigów, na której czele w parlamencie stał William Pitt. W gorącym klimacie politycznym, jaki narastał po wojnie siedmioletniej, zaostrzającym niezadowolenie z powodu nowych podatków, które uderzyły szczególnie w sytuację ludu, 23 kwietnia 1763 Wilkes opublikował w North Briton ostry w tonie artykuł, określający pokój w Paryżu jako "najbardziej absurdalny przykład zniewagi ministerialnej, która nigdy nie położy podwalin pod humanitarność".

To wystarczyło, aby go oskarżyć. Wilkes znalazł się w więzieniu, ale proces, który mu wytoczono, przekształcił się dzięki jego polemistycznej zręczności w jedną wielką mowę oskarżycielską przeciwko oligarchii rządowej. Wilkes uczynił w ten sposób ze swojej sprawy sądowej sprawę każdego uczciwego obywatela. Zaprezentowana przezeń nowa retoryka pobudziła do aktywności jego zwolenników, nakłaniając wszystkich, którzy postrzegali własną wolność jako zagrożoną, do protestów przeciw korupcji i samowoli władzy.

W rezultacie doszło do wystąpień, w trakcie których wznoszono okrzyki: "Wilkes and liberty", "Wilkes for ever"; przyłączali się do nich coraz liczniej przedstawiciele warstw produktywnych pozbawionych udziału we władzy: kupcy, rzemieślnicy i robotnicy najemni, którzy, obok wolności dla Wilkesa, zaczęli domagać się także praw politycznych dla siebie. Zwolniony dzięki immunitetowi parlamentarnemu, Wilkes zaatakował z kolei władze w imię swojej "normalności": powiniem przecież zostać uwolniony nie dlatego, że przysługiwał mu określony przywilej, ale ze względu na niewinność, jak każdy inny poddany brytyjski. Wystąpił o odszkodowanie za krzywdę i otrzymał je. Ale rząd wykluczył go z Izby Gmin i zagroził więzieniem, zmuszając go pod koniec 1763 r. do szukania azylu we Francji.

W 1768 r. Wilkes powrócił do Anglii, przygotowawszy sobie uprzednio teren serią publikacji, w których kreował się na obrońcę wolności przeciwko tyrańskim rządom królewskim i ministerialnym oraz zaprezentował się jako kandydat z Middlesex w wyborach z 1768 r. Został wybrany, ale parlament odmówił uznania rezultatów głosowania i aresztował go na podstawie dawnych zarzutów. To umocniło jego sławę męczennika, prowokując wzburzenie i rozruchy, których tragiczną kulminacją była śmierć kilku demonstrantów 10 maja 1768 na St. George's Fields, naprzeciwko więzienia Wilkesa.

Wybranemu jeszcze dwa razy zamykano zawsze drogę do Izby Gmin. Tym razem jednak reakcja była bardziej fortunna: przede wszystkim właściciele ziemscy, ale także kupcy i rzemieślnicy zalali parlament petycjami. Wilkes ze swojej strony również protestował, oskarżając rząd o rozmyślne uniemożliwienie freeholders (wolni właściciele ziemscy) egzekwowanie własnego prawa głosu – "pierwszego prawa konstytucyjnego".

Także opozycja parlamentarna, dotąd raczej obojętna, zabrała głos. I tak oto Wilkes, uwolniony w 1770 r., w wyniku wyborów w 1774 r. zyskał stanowisko lord mayor of City, w końcu też, bez protestów, został przedstawicielem Middlesex w parlamencie. Potyczka, w której uczestniczył, nie była zwykłym problemem personalnym. Łącząc się z żądaniami kolonii amerykańskich, ruch "wilkesowski" potwierdzał, że wszystkim, którzy płacili podatki, przysługiwało prawo głosu. Z drugiej strony historia Wilkesa ma bezpośredni związek z siłą i stopniem rozprzestrzenienia się i wyrafinowania, jaki osiągnęła w Wielkiej Brytanii w latach 60. XVIII w. prasa periodyczna. Zalewając rynek pamfletami, artykułami w dziennikach, interwencjami w periodykach, listami, balladami, obrazami, dowcipami politycznymi, Wilkes umiał dotrzeć do wszystkich potencjalnych sfer społecznych, do wykształconego kupca książek i do biednego analfabety, do mieszkańców miast i peryferii – czynił ze swojego procesu "kwestię narodową", wykorzystując jako pierwszy (posłużmy się określeniem J. Brewera) "komercjalizację polityki". Wraz z Wilkesem pojawiła się wtedy nowa forma propagandy.

Wikiquote-logo.svg
Zobacz w Wikicytatach kolekcję cytatów
John Wilkes

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]