Jonas Turkow
| Jonas Turkow | |
| Data i miejsce urodzenia | 1898 Warszawa |
| Data i miejsce śmierci | 1988 Tel Awiw |
| Zawód | aktor, reżyser, dokumentalista |
| Współmałżonek | Diana Blumenfeld |
Jonas Turkow lub Yonas Turkov (jidysz יאנאס טורקאוו; ur. 15 lutego 1898 w Warszawie, zm. 1 grudnia 1988 w Tel Awiwie) – polski aktor i reżyser, a także dokumentalista pochodzenia żydowskiego, który zasłynął głównie z ról w przedwojennych filmach i sztukach teatralnych w języku jidysz.
W czasie wojny działał w ruchu oporu w getcie warszawskim. Był jednocześnie aktorem, organizującym wiele wydarzeń kulturalnych na terenie getta. Działał wraz z Emanuelem Ringelblumem nad kronikami wydarzeń w getcie warszawskim. Po ucieczce z getta walczył w podziemiu od 1943 roku do zakończenia wojny w szeregach Armii Krajowej. Jego żoną była słynna aktorka Diana Blumenfeld.
W 1945 r. Turkow działał w Centralnym Komitecie Żydów Polskich i miał znaczny wkład w ściganie Żydów kolaborujących z okupantem niemieckim w czasie II wojny światowej. Przyczynił się wówczas do skazania 18 osób - kary miały ze względu na szczególne uprawnienia sądu charakter raczej symboliczny (np. wykluczenie z Gminy Żydowskiej)[1]. Od skazania siedmiu odstąpiono, ze względu na znikomą szansę recydywy.
Po wojnie występował w obozach dla uchodźców i kontynuował opisywanie swoich wojennych doświadczeń (In Kamf farn Lebn - Walcząc o życie, 1949; Farloszene Sztern - Wypalone Gwiazdy, 1953; Noch der Bafrajung - Po Wyzwoleniu, 1959). Zamieszkał w Nowym Jorku w 1947 r., a w 1966 przeniósł się do Izraela, gdzie pozostał aż do śmierci[2].
Był autorem ok. 20 książek dotyczących wydarzeń w getcie warszawskim, m.in. Azoj Is Es Gewen - Tak było (1948).
Piosenkarka Wiera Gran oskarżona przez Turkowa w 1945 roku w Warszawie, a później przez Adolfa Bermana w Izraelu o kolaborację z gestapo w getcie, zaś po likwidacji getta w Hotelu Polskim, oskarżyła go w wydanych w 1980 roku własnym sumptem wspomnieniach o kolaborację z gestapo[3].
[edytuj] Filmografia
- 1937 – Błazen purymowy – jako cyrkowiec
- 1934 – Młody las
- 1928 – Huragan – jako karczmarz
- 1925 – Jeden z 36 – jako drwal Benedykt
[edytuj] Twórczość
- O levante do gueto de Varsovia, São Paulo: Federação Israelita do Estado de São Paulo, 1975, (oryg. publikowany w Tel Awiw: Mifaley Tarbut ve-Hinukh, 1969),
- In Kamf farn Lebn, Buenos Aires: 1949,
- Azoi iz es Gewen, Buenos Aires: 1948,
- Noch der befrajung – zikhroynes, Buenos Aires: 1959,
- Farloszene sztern: 1953,
- Teater un Konsertn in die Getos un Konstentratsje Lagern, Nowy Jork: Knight Publishing, 1968,
- C'était ainsi. 1939-1943 la vie dans le ghetto de Varsovie Paryż: Austral, 1995.
