Jonkowo

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Jonkowo
Herb
Herb Jonkowa
Jonkowo
Państwo  Polska
Województwo warmińsko-mazurskie
Powiat olsztyński
Gmina Jonkowo
Liczba ludności (2006) 1500
Strefa numeracyjna (+48) 89
Kod pocztowy 11-042 Jonkowo
Tablice rejestracyjne NOL
SIMC 0477080
Położenie na mapie województwa warmińsko-mazurskiego
Mapa lokalizacyjna województwa warmińsko-mazurskiego
Jonkowo
Jonkowo
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Jonkowo
Jonkowo
Ziemia 53°49′32″N 20°18′29″E/53,825556 20,308056Na mapach: 53°49′32″N 20°18′29″E/53,825556 20,308056
Commons Multimedia w Wikimedia Commons
Kapliczka z dzwonkiem, przed Jonkowem, odnowiona w 2000 r., współczesna rzeźba Świętej Rodziny, przykład żywej tradycji

Jonkowo (dawniej niem. Jonkendorf[1]) – duża wieś na Warmii w Polsce położona w województwie warmińsko-mazurskim, w powiecie olsztyńskim, w gminie Jonkowo na trasie linii kolejowej Olsztyn-Morąg-Elbląg. W latach 1975-1998 miejscowość administracyjnie należała do województwa olsztyńskiego.

Miejscowość jest siedzibą gminy Jonkowo. Znajduje się tu kościół, cmentarz z zabytkowymi nagrobkami, kilka kapliczek, przystanek autobusowy, mały park przed urzędem gminy, kilka sklepów, straż pożarna, ośrodek zdrowia, apteka, poczta, restauracja, posterunek policji. W pobliżu przystanek kolejowy oraz torfowisko, objęte badaniami naukowymi, prowadzonymi przez Wydział Biologii i Biotechnologii UWM w Olsztynie.

Historia[edytuj | edytuj kod]

Wieś lokowana była w 1345 r. przez biskupa warmińskiego Hermana z Pragi, na 60 włókach) na prawie chełmińskim, pod pierwotną nazwą Hogenbuche (oznaczające w języku niemieckim Wysokie Buki, ale proponowana nazwa nie przyjęła się). Jonkowo zostało założone na pruskim polu osadniczym zwanym Gudikus przy bagnisku Mosenbruch, na granicy z Gritegrucz. Nazwa wsi przyjęła się od nazwiska pierwszego sołtysa Prusa o imieniu Jonekony (Joneko) ze wsi Bartołty (obecnie Bartołty Wielkie). W akcie lokacyjnym wsi dla sołtysa przeznaczono 6 włók (włóki sołtysa, wolne od podatku) oraz kolejnych 6 włók za służbę konną (w razie wojny). Sołtys otrzymał dodatkowo zezwolenie na prowadzenie karczmy z wyszynkiem piwa oraz prawo połowu ryb w jeziorze zwanym Rauthschoys i polowania w okolicznych lasach (na własne potrzeby). Pięć 5 włók przeznaczono na uposażenie parafii. Pierwszy kościól powstał w latach 1350-1375 i był drewniany. W 1356 r. biskup warmiński Jan Stryprock zapisał Jonkowo kapitule kolegiackiej w Dobrym Mieście. W czasie wojny polsko-krzyzackiej w 1414 r. Jonkowo zosłało spalone i splądrowane. Kolejny akt lokacyjny dla powtórnego zasiedlenia Jonkowa wydał biskup warmiński Jan Abezier w 1421 roku. Przywilej lokacyjny wystawiony został dla Jacoba Knofla i Bartuscha Pruse.

Kolejny raz Jonkowo zostało spalone podczas wojny wojny trzynastoletniej (1454-1466), tym razem przez wojska krzyżackie. Opuszczone włóki w Jonkowie zasiedlał nowymi osadnikami jeszcze w latach 1516, 1518 i 1521 Mikołaj Kopernik jako administrator dóbr kapituły warmińskiej. W Jonkowie Kopernik był dwa razy[2].

Parafia w Jonkowie pojawiła się w wykazie parafii warmińskich pod koniec XV w., a na początku XVI w. została zapisana do archiprezbiteriatu dobromiejskiego.

18 września 1580 r., kościół wybudowany pod koniec XIV wieku, konsekrował biskup Marcin Kromer, ku czci św. Jana Chrzciciela.

W 1656 r. w Jonkowie było dwóch sołtysów, dwóch wolnych gospodarzy,14 chłopów (włościan) i jedna karczma.

Po wkroczeniu armii szwedzkiej na Warmię w 1703 r. Jonkowo (tak jak i inne okoliczne miejscowości) zostały obłożone wysoką kontrybucją, która doprowadziło je do ruiny. W czasie epidemii dżumy w roku 1710 w Jonkowie zmarło 124 mieszkańców. Po wygaśnięciu epidemii na Warami, kiedy rozwinął się kult św. Rocha, patrona przeciw zarazie, Jonkowo odwiedzały liczne pielgrzymki warmińskie. W tym czasie sołtysami w Jonkowie byli Marcin Barczewski i Jan Lewandowski. W 1714 r. kościół został rozbudowany od strony północnej i południowej. 14 czerwca 1715 r. kościół był ponownie konsekrowany przez sufragana warmińskiego Jana Franciszka Kurdwanowskiego, ku czci św. Jana Chrzciciela i św. Rocha. Po kolejnej przebudowie kościół w Jonkowie był ponownie konsekrowany przez biskupa Ignacego Krasickiego 28 października 1789 r. Biskup Krasicki zachęcał miejscową ludność do utrzymywania nowo wybudowanej szkoły, na którą rząd pruski przekazał sumę 100 talarów. W tym czasie nauczycielem w szkole był wówczas Józef Bolewski.

14 lutego 1807 r. w Jonkowie przebywał (wraz ze swoimi wojskami) sam cesarz Francuzów Napoleon Bonaparte. Na początku XIX w. we wsi mieszkało około 286 osób. W połowie XIX w. zaczęła się powolna emigracja zarobkowa do Niemiec. W 1914 r. nastąpiła kolejna rozbudowa kościoła.

Do 1954 roku w Jonkowie była siedziba gminy Wrzesina.

Zabytki[edytuj | edytuj kod]

  • Gotycki kościół wybudowano w XIV w. Później był kilkakrotnie przebudowywany. Obecnie jest to budowla z elementami architektonicznymi w stylu renesansowym, barokowym i neogotyckim. Projekt ostatniej fazy rozbudowy sporządził Fritz Heitmann. Wieża pochodzi z końca XVIII w. Drewniane sklepienie z barokowa polichromią, ołtarz główny z XIX w z obrazem św. Rocha i rzeźbami św. Pawła i Piotra.
  • Obok kościoła znajduje się klasycystyczna plebania z XIX w.
  • We wsi znajdują się cztery zabytkowe kapliczki z końca XIX w.

Przypisy

  1. Jonkendorf – GenWiki
  2. Gazeta Wyborcza Olsztyn 4 września 2008, str. 4 "Kopernik oprowadzi nas po Warmii", T. Kurs.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Słownik geograficzny Królestwa Polskiego, Tom III, Warszawa, 1882. (strona 602-603 – hasło Jonkowo).
  • Jan Bałdowski, Województwo olsztyńskie, Vademecum turystyczne, Krajowa Agencja Wydawnicza, 1980. (str. 57-58 opis wsi, Kopernik)
  • Darmochwał T., Rumiński M. J., Warmia Mazury, przewodnik. Agencja TD, Białystok, 1996.
  • Robert Syrwid, Kościoły parafialne gminy Jonkowo. Wyd. Littera, Olsztyn 2005, ISBN 83-89775-02-6
  • Kościoły i kaplice Archidiecezji Warmińskiej, tom I. Święta Warmia. Kuria Metropolitalna Archidiecezji Warmińskiej, Olsztyn 1999, ISBN 83-86926-07-4
  • Rober Syrwid, O dawnym Jonkowie, "Z Jonkowa i okolic" 1995, nr 9, s. 9-10.