Jerzy Janosik

Z Wikipedii

Janosik, drzeworyt Władysława Skoczylasa

Jerzy Janosik (słow. Juraj Jánošík; ur. 25 stycznia 1688, zm. 18 marca 1713) – jeden z najsłynniejszych karpackich zbójników, żyjący na przełomie XVII i XVIII wieku.

Juraj Janosik był Słowakiem i pochodził ze wsi Terchová opodal Żyliny leżącej na tej samej długości geograficznej co Szczyrk. Znamy przybliżoną datę jego urodzin – 25 stycznia 1688 r. – gdyż zachowała się metryka jego chrztu z 16 maja 1688 roku. Jego rodzicami byli Michał Janosik i Barbara Cingelova. Miał starszego brata Jana i młodszą siostrę Barbarę.

Najprawdopodobniej Janosik brał udział w powstaniu antyhabsburskim Franciszka Rakoczego, które wybuchło w 1703 r. na ziemiach węgierskich. Później wrócił do rodzinnej wsi, aby zająć się gospodarstwem, ale długo nie gospodarzył, gdyż wstąpił do wojska cesarskiego. Podczas służby został przydzielony do oddziału stacjonującego na zamku w Bytczy, gdzie więziono groźnych przestępców i tam pilnując jednego z nich, niejakiego Tomasza Uhorczyka, zaznajomił się z nim, a po opuszczeniu wojska w 1711 r. przystał do jego zbójeckiej bandy (Uhorczyk już był na wolności). Od tego momentu rozpoczęła się zbójecka działalność Janosika, która trwała niecałe dwa lata (do wiosny 1713 r.).

Janosik z frajerką, drzeworyt Władysława Skoczylasa

Niedługo po wstąpieniu do zbójników przejął kontrolę nad bandą, najprawdopodobniej dlatego, że odszedł z niej Uhorczyk, który się ożenił i próbował się ustatkować. Janosik ze swoją grupą działał na pograniczu węgiersko-polskim, a ofiarami jego napadów byli głównie kupcy, ale także plebani, posłańcy pocztowi i inne przypadkowe zamożniejsze osoby. Wbrew legendzie grabił głównie z myślą o sobie i swoich ludziach, obdarowując okazjonalnie np. dziewczęta z okolicznych wsi w różne zrabowane drobiazgi. Wspierali go co niektórzy lokalni możnowładcy, z którymi dzielił się łupami, a oni w zamian wyciągali go z tarapatów, np. podczas pierwszego schwytania Janosika i osadzeniu go w lochu alibi zapewnił mu wiceżupan komitatu liptowskiego doprowadzając w ten sposób do jego uwolnienia.

Wiosną 1713 r. został schwytany i osadzony w Liptowskim Mikulaszu, w zamku o średniowiecznym rodowodzie, gdzie odbył się jego proces 16 i 17 marca 1713 roku, a jego przebieg jest znany dzięki zachowanym protokołom. Sąd w składzie przewodniczącego, oskarżyciela i obrońcy (który wygłosił dwie mowy obronne za uniewinnieniem skazańca) skazał Janosika na karę śmierci przez powieszenie na haku. Osią oskarżenia było zabójstwo plebana z Demanicy, do którego Janosik się nie przyznał wskazując swojego kompana jako sprawcę. Wyrok wykonano najprawdopodobniej następnego dnia po procesie, 18 marca 1713 roku.

[edytuj] Janosik w filmie

1921 Jánošík – pierwszy słowacki pełnometrażowy film; finansowany z USA; reżyseria: Jaroslav Jerry Siakeľ, Janosik: Theodor Pištěk. — Został wpisany na Listę Dziedzictwa Światowego UNESCO (UNESCO World Heritage List).
1935 Jánošík – słowacki i czeski film; reżyseria: Martin Frič, Janosik: Paľo Bielik.
1954 Janosik – pierwszy polski film animowany; reżyseria: Włodzimierz Haupe i Halina Bielińska.
1963 Jánošík I i II – słowacki dwuczęściowy film; reżyseria: Paľo Bielik, Janosik: František Kuchta.
1974 Janosik – polski film; reżyseria: Jerzy Passendorfer, Janosik: Marek Perepeczko. — Akcja ulokowana jest na pocz. XIX wieku (polskie i słowackie filmy w ogóle mają mało wspólnego z historyczną postacią Janosika).
1974 Janosik – polski 13-odcinkowy TV serial; reżyseria: Jerzy Passendorfer, Janosik: Marek Perepeczko.
1976 Zbojník Jurko – słowacki animowany film; reżyseria: Viktor Kubal.
1991 Zbojník Jurošík – słowacki 28-odcinkowy animowany TV serial; reżyseria: Jaroslav Baran.
2003 nieukończony — Prawdziwa historia Janosika i Uhorcika / Pravdivá história o Jurajovi Jánošíkovi a Tomášovi Uhorčíkovi – słowacko-polsko-czeski film; reżyseria: Agnieszka Holland i Kasia Adamik, Janosik: Václav Jiráček.

[edytuj] Bibliografia

Stanisław A. Sroka: Janosik. Prawdziwa historia karpackiego zbójnika. Kraków 2004.
A. Nacher, M. Styczyński, B. Cisowski, P. Klimek: Słowacja. Karpackie serce Europy. Wydawnictwo Bezdroża.