Kaliber broni

Kaliber broni - najmniejsza średnica przewodu lufy broni palnej. Pod uwagę nie bierze się zakończenia lufy, które, np. w garłaczu, może rozszerzać się lejkowato. W przypadku luf gwintowanych kaliber broni oznacza średnicę lufy mierzoną na polach gwintu.

Jednostki:

• wagomiar (do XIX w., aktualnie dla broni gładkolufowej) – oznacza liczbę pocisków kulistych, które można odlać z 1 funta ołowiu (np. kaliber 12)
• milimetr - najpowszechniejszy sposób podawania kalibru, np. 7,62 mm, 9 mm, 37 mm, 125 mm
• cal angielski i linia (1 linia = 1/10 cala).

Kalibry wagomiarowe używane są do broni gładkolufowej, głównie 12, 16 i 20 (kaliber wagomiarowy definiowany jako liczba kul okrągłych, które można odlać z jednego funta brytyjskiego ołowiu). Podanie kalibru w postaci ułamka, np. 12/70 określa oprócz samego kalibru wagomiarowego długość łuski podaną w mm, co przekłada się na max. długość komory nabojowej broni, w jakiej tą amunicję można stosować. Ten ostatni sposób pomiaru kalibru zastosowali Brytyjczycy pod koniec XIX i na początku XX wieku, a od nich przejęli go Rosjanie. Początkowo więc, gdy kaliber lufy był równy całkowitej liczbie cali, podawano go w calach, np. 2, 3, 4, 5, 10, 15 cali. Natomiast gdy kaliber lufy był różny od całkowitej liczby cali, podawano go w liniach, np. karabin 3-liniowy (7,62 mm), armata 42-liniowa (106,68 mm) – popularna 106,7 mm armata, haubica 48-liniowa (121,92 mm) – popularna radziecka 122 mm haubica M-30, haubica 60-liniowa (152,4 mm), haubica 80-liniowa (203,2 mm). W okresie międzywojennym konstruktorzy posługujący się calami zrezygnowali z linii, zastępując je setnymi lub tysięcznymi częściami cala, np. kaliber .30 = .30 cala = 7,62 mm, kal. .50 = 12,7 mm, kal. .357 = 0,357 cala = 9 mm (stosowany głównie w krajach anglosaskich).

Średnica pocisku może być inna niż kaliber lufy. Pocisk nadkalibrowy ma większą średnicę od średnicy przewodu lufy i wystaje z lufy. Pocisk podkalibrowy ma średnicę mniejszą od kalibru lufy (rdzeń) i utrzymywany jest w osi przy pomocy (odrzucanych) sabotów (APFSDS-T); rolę jednego z nich może pełnić brzechwa ogonowa.

Istniały także działa przeciwpancerne o stożkowym przewodzie lufy, których przewód lufy zwężał się w kierunku wylotu lufy (np. niemieckie działko kalibru 28/20 mm - 2,8 cm sPzB 41).

Największy kaliber (914 mm) posiadał amerykański doświadczalny moździerz Little David. Prawdopodobnie największy kaliber użyty bojowo posiadały średniowieczne moździerze (880 mm) albo niemiecka armata kolejowa Dora (800 mm) z okresu II wojny światowej. Należy wspomnieć, iż w 1586 najsłynniejszy ludwisarz Carstwa Ruskiego Andriej Czochow odlał jedno z największych dział – Car Puszkę (króla armat), kalibru 890 mm (masa: 40 t, całkowita długość działa: 5,5 m).

Długość lufy

Często za pomocą liczby kalibrów podaje się także długość lufy o danym kalibrze, np. długość lufy radzieckiej haubicy M-30 (kalibru 121,92 mm) wynosi 22,7 kalibra (czyli 2800 mm).

Często przy długości lufy używane jest oznaczenie L/liczba, np. L/45 czyli lufa o długość 45 kalibrów.

Tabela z przeliczeniem jednostek kalibru

Milimetry	Cale	Wagomiar	Przykłady
5,5-5.6 mm	.22/.223		.22 Long Rifle, 5,56 mm NATO
6,35 mm	.25		.25 ACP (6,35 Browning)
7,62 mm	.30		7,62 mm NATO, .308 Winchester
7,65 mm	.32		.32 ACP (7,65 Browning)
9 mm	.38/.357		9 mm Parabellum, .38 Special, .357 Magnum
10 mm	.40		10 mm Auto, .40 S&W
11 mm	.44		.44 Magnum, .44-40 WCF
11,43 mm	.45		.45 ACP, .45 Colt
12,7 mm	.50		.50 BMG, .50 AE
15,6 mm		kaliber 20
16,8 mm		kaliber 16
18,5 mm		kaliber 12
19,7 mm		kaliber 10
26 mm		kaliber 4	wz. 78, SPSz, Hebel M.1894

Bibliografia

• Stanisław Torecki: 1000 słów o broni i balistyce. Warszawa: Wydawnictwo Ministerstwa Obrony Narodowej, 1982, s. 97. ISBN 83-11-06699-X.
• PWN Leksykon: Wojsko, wojna, broń, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2001, ISBN 83-01-13503-9
• Andrzej Ciepliński: Encyklopedia współczesnej broni palnej : (od połowy XIX wieku). Warszawa: Wydawnictwo WIS, 1994, s. 92. ISBN 83-86028-01-7.