Kalisz

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Ujednoznacznienie Ten artykuł dotyczy miasta. Zobacz też: inne znaczenie tego słowa.
Kalisz
Główny Rynek w Kaliszu, Ratusz
Główny Rynek w Kaliszu, Ratusz
Herb Flaga
Herb Kalisza Flaga Kalisza
Dewiza: Poloniae urbs vetustissima
Państwo  Polska
Województwo  wielkopolskie
Powiat miasto na prawach powiatu
Aglomeracja kalisko-ostrowska
Data założenia 850
Prawa miejskie 1257
Prezydent Janusz Pęcherz
Powierzchnia 69,42 km²
Wysokość 98-151[1] m n.p.m.
Populacja (31.12.2013)
• liczba ludności
• gęstość

103 997[2]
1 496,3 os./km²
Strefa numeracyjna
(+48) 62
Kod pocztowy 62-800 do 62-810
Tablice rejestracyjne PK
Położenie na mapie województwa wielkopolskiego
Mapa lokalizacyjna województwa wielkopolskiego
Kalisz
Kalisz
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Kalisz
Kalisz
Ziemia 51°45′45″N 18°05′23″E/51,762500 18,089722Na mapach: 51°45′45″N 18°05′23″E/51,762500 18,089722
TERC
(TERYT)
3061011
SIMC 0936569
Urząd miejski
Główny Rynek 20
62-800 Kalisz
Commons Multimedia w Wikimedia Commons
Wikipodróże Informacje turystyczne w Wikipodróżach
Wikicytaty Kalisz w Wikicytatach
Wikisłownik Hasło Kalisz w Wikisłowniku
Strona internetowa

Kalisz (gr. Καλισία, łac. Calisia, jid. קאַליש) – miasto na prawach powiatu w środkowo-zachodniej Polsce, położone na Wysoczyźnie Kaliskiej, nad Prosną, u ujścia Swędrni; historyczna stolica Wielkopolski[3][4], stolica Kaliskiego[5], drugi co do wielkości ośrodek województwa wielkopolskiego, siedziba powiatu kaliskiego, główny ośrodek aglomeracji kalisko-ostrowskiej[6] i Kalisko-Ostrowskiego Okręgu Przemysłowego; stolica diecezji kaliskiej.

Od 1314 r. do II rozbioru Polski Kalisz był stolicą województwa kaliskiego. Następnie został stolicą departamentu kaliskiego w Księstwie Warszawskim, w Królestwie Polskim stolicą województwa (do 1837), później (w latach 1837–1845 i 1867–1918) stolicą guberni Cesarstwa Rosyjskiego. W latach 1975–1998 był stolicą województwa kaliskiego.

Znajdują się tu teatry, muzea, filharmonia, liczne galerie i organizowane są festiwale. Rozwinięty rynek mediowy – liczne gazety lokalne, radio, telewizja.

Nazwa[edytuj | edytuj kod]

Nazwa pochodzi od archaizmu kał oznaczającego bagno, mokradło. Ze względu na liczne znaleziska wskazujące na obecność Celtów w okolicy Kalisza[7] istnieje również możliwość, że nazwa pochodzi od celtyckiego słowa cal, oznaczającego strumień lub rzekę.

Nazwę miasta w zlatynizowanej formie Kalis notuje Gall Anonim w Kronice polskiej spisanej w latach 1112–1116[8]. Miasto wymienione jest w zlatynizowanej wersji Calis w napisanej na przełomie XIII i XIV wieku łacińskiej Kronice wielkopolskiej[9] w związku z fundacją ok. 1145 kolegiaty św. Pawła Apostoła przez księcia kaliskiego Mieszka III Starego[10].

W dokumentach wymienione zostały również obecne dzielnice miasta, które w wyniku procesów urbanizacyjnych zostały przez nie wchłonięte. Obecną dzielnicę Kalisza Tyniec jako osobną miejscowość w zlatynizowanej formie villa Thynecz oraz obecnie stosowanej Tyniec wymieniono w dwóch łacińskich dokumentach z 1282 roku wydanych w Kaliszu i sygnowanych przez księcia kaliskiego Przemysła II. Wymienione w nich również zostały oprócz samego Kalisza, notowanego w formie łacińskiej Kalis, także Stare Miasto jako Antiqua civitas, Piwonice jako Pywniz, Majków jako Maykowo, Dobrzec w obecnie stosowanej nazwie Dobrzec[11].

Historia[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Osobny artykuł: Kalendarium historii Kalisza.

Historia miasta do rozbiorów Polski[edytuj | edytuj kod]

Na Piwonicach istniał zespół osad i cmentarzysk świadczących o nieprzerwanym osadnictwie począwszy od neolitu przez epokę brązu, wczesną epokę żelaza, okres przedrzymski i okres wpływów rzymskich, aż po wczesne średniowiecze[12]. Liczne odkrycia rzymskich importów (skarb z Zagórzyna i in.) wskazują na to, że okolice Kalisza były ośrodkiem na trasie szlaku bursztynowego.

Powyższe fakty oraz podobieństwo średniowiecznej nazwy Kalisza do antycznej Kalisii, wzmiankowanej w 158 roku n.e. przez Klaudiusza Ptolemeusza, są powodem utożsamiania ich ze sobą co do lokalizacji przez historyków[13][14][15], począwszy od Jana Długosza, który nazwał Kalisz najstarszym miastem Polski (Calisia – Poloniae civitatum vetustissima)[16]. Kalisz jest jedną z najstarszych miejscowości leżących w Polsce[17]. Twierdzenie, że Kalisz jest najstarszym miastem Polski lub miastem polskim o najstarszej metryce pisanej[18] ma charakter propagandowy, ponieważ Kalisz stał się miastem dopiero w połowie XIII w. po otrzymaniu praw miejskich (patrz niżej).

ul. Adama Chodyńskiego, widok na Kościół Garnizonowy

Na Zawodziu, w miejscu późniejszego grodu, istniała od VI wieku osada otwarta; podobna osada istniała od VII wieku na Ogrodach[19]. Pierwszy gród na Zawodziu wzniesiono w latach około 850–860[19][20]. W tym samym czasie na północ od grodu powstała osada otwarta na Starym Mieście[19]. Osada kasztelańska z grodem od IX w.

W okresie panowania Mieszka I i Bolesława I Chrobrego (około 950–1025) gród centralny na Zawodziu został otoczony 24 (znanymi) grodami położonymi w promieniu około 30 km od Zawodzia[21]. Od X w. Kalisz był jedną z głównych siedzib królestwa (łac. sedes regni principalis)[22], do XII w. był stolicą jednej z siedmiu prowincji[23] utworzonych przez Bolesława I Chrobrego. W 1138 na mocy ustawy sukcesyjnej Bolesława III Krzywoustego ziemia kaliska została włączona do dzielnicy senioralnej. W 1181 księstwo kaliskie objął Mieszko III Stary.

W 1193 w kolegiacie św. Pawła Apostoła został pochowany książę kaliski Mieszko Młodszy, w 1195 książę kujawski Bolesław Mieszkowic, w 1202 książę zwierzchni Polski Mieszko III Stary.

Dokument zawierający pierwszą autentyczną wzmiankę o mieście Kaliszu wystawiony przez Bolesława Wstydliwego w 1268 r. (miejsce przechowywania: AGAD).

W 1233 roku Henryk Brodaty spalił gród na Zawodziu i następnie założył nowy wraz z osadą przy ufundowanym wtedy być może kościele św. Mikołaja. Miasto osiągnęło wysoką pozycję w 2. połowie XIII w., kiedy stało się główną rezydencją Bolesława Pobożnego i stolicą wschodniej Wielkopolski. W tym czasie władca dokonał też lokacji w Kaliszu miasta – na nowym miejscu, nieopodal nowego grodu ustanowionego przez Henryka I Brodatego (na północ od zniszczonego, pierwotnego grodu). Nie jest jednak znana data tego wydarzenia. Rzekomy przywilej z 1264, nadający Kaliszowi prawo pobierania cła solnego, jest falsyfikatem z przełomu XIII i XIV w. Najstarsza autentyczna wzmianka o Kaliszu jako mieście pochodzi z 1268, choć wskutek pomyłki korektorskiej w „Kodeksie Dyplomatycznym Wielkopolski” została rozpowszechniona pod błędną datą 1260. Niektóre źródła sugerują istnienie w Kaliszu klasztoru franciszkanów już w 1257, jednak fakt ten nie przesądza jeszcze o ówczesnym miejskim statusie osady. Należy zatem przyjąć, że Kalisz otrzymał prawo miejskie przed 1268[24].

Przed 1279 w północnej części Nowego Miasta, nad kanałem Prosny, Bolesław Pobożny wzniósł zamek książęcy, późniejszy Zamek Królewski w Kaliszu[25] (rozebrany w latach 1803–1804).

Położony w zespole gmachów jezuickich Kościół św. Wojciecha i św. Stanisława Biskupa – najstarszy kościół jezuicki w Polsce

W czasie rozbicia dzielnicowego (XIII w.) stolica osobnego księstwa. W czasach nowożytnych siedziba wojewody, ośrodek sukiennictwa i stolarstwa, w XIX wieku ośrodek kalisko-mazowieckiego okręgu przemysłowego. Ośrodek naukowy i religijny, po opuszczeniu habsburskich Czech w pobliżu osiedliły się wspólnoty braci czeskich. W 1613 z wieży kościoła św. Wojciecha i św. Stanisława Biskupa prowadzono pierwsze w Polsce obserwacje astronomiczne przy użyciu sprowadzonej do Kalisza lunety. Wówczas także został wymyślony w Kaliszu, stosowany do dziś w większości lunet i teleskopów zwierciadlanych montaż paralaktyczny[potrzebne źródło], ułatwiający śledzenie poruszających się po niebie obiektów. Od 1801 nieprzerwanie działa teatr założony przez Wojciecha Bogusławskiego. W początkach XIX w. siedziba stronnictwa politycznego Kaliszan dążącego do reform gospodarczych.

Gmina żydowska w Kaliszu należała do najznaczniejszych w Koronie Królestwa Polskiego, a rabini Kalisza przewodniczyli obradom Sejmu Czterech Ziem (1581–1764)[26].

Rozwój miasta w XIX w. i do I wojny światowej[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Osobny artykuł: Kaliskie.

W 1793 miasto po II rozbiorze Polski zostało stolicą departamentu kaliskiego Prus Południowych, w 1807 departamentu kaliskiego Księstwa Warszawskiego. W 1805 zaczął ukazywać się tygodnik „Kronika Miasta Kalisz”. W 1798 został założony Park Miejski[27]. W 1813 w Tyńcu stoczono bitwę pod Kaliszem, w której oddziały saskie VII Korpusu Wielkiej Armii gen. Reyniera zostały rozbite przez rosyjski korpus gen. von Wintzingeroda; Kalisz został zajęty. Imperium Rosyjskie i Królestwo Prus zawarły tutaj traktat kaliski, dzięki któremu Prusy przystąpiły do koalicji przeciw Napoleonowi. W 1815 powstało Królestwo Polskie i w 1816 ponownie utworzono województwo kaliskie, które w 1837 zostało przemianowane na gubernię kaliską.

W 1818 erygowano diecezję kujawsko-kaliską ze stolicą w Kaliszu[28] i założono Kaliskie Towarzystwo Muzyczne, najstarsze towarzystwo muzyczne w Polsce.

W tym samym roku książę namiestnik Józef Zajączek wydał postanowienie o funduszu pożyczkowym dla Kalisza[29], rozpoczynając wielką przebudowę miasta: uregulowano wówczas Warszawskie Przedmieście, wytyczono m.in. plac św. Józefa, ulicę Warszawską, ulicę Łódzką, uregulowano Wrocławskie Przedmieście, aleję Józefiny i ulicę Wrocławską, w 1821 wzniesiono pałac Trybunalski, w 1824 pałac Komisji Województwa Kaliskiego, w 1826 most Kamienny, w 1833 pałac Weissów. W latach 1842–1843 według projektu Teodora Urbańskiego uregulowano Kaliski Węzeł Wodny. W 1864 powstała Kaliska Straż Ogniowa, pierwsza ochotnicza straż ogniowa w Królestwie Polskim[30]. W 1866 na Kanale Bernardyńskim wybudowano most Żelazny, pierwszy polski most o konstrukcji stalowej[31]. W 1870 zaczął ukazywać się dziennik „Kaliszanin”. W 1878 powstała Fabryka Fortepianów i Pianin Arnold Fibiger, w 1887 Fabryka Fortepianów i Pianin Teodor Betting, w 1892 Fabryka Pierników i Biszkoptów Kazimierza Mystkowskiego. W 1890 ukończono budowę nowego ratusza, w 1900 ukończono budowę nowego gmachu Teatru Miejskiego, a w 1902 budowę gmachu Kaliskiego Towarzystwa Muzycznego z salą koncertową.

Kalisz był miastem wielonarodowościowym. W 1860 liczył 12 835 mieszkańców, w tym 47% Polaków, 34% Żydów i 19% Niemców[32].

W latach 1900–1902 wybudowano Kolej Warszawsko-Kaliską, w latach 1914–1917 powstała Kaliska Kolej Dojazdowa. W 1906 założono Muzeum Okręgowe Ziemi Kaliskiej.

Zburzony pałac Weissów, 1914

Na samym początku I wojny światowej, dnia 2 sierpnia 1914 do Kalisza wkroczyły wojska niemieckie. W dniach 7 – 22 sierpnia 1914 z niewyjaśnionych przyczyn ostrzelały one, zbombardowały i później podpaliły bezbronne miasto. Jak się powszechnie uważa, prawie całkowitego zniszczenia Kalisza dokonały oddziały pod dowództwem majora Hermanna Preuskera; istnieją jednakże źródła wskazujące jako sprawcę pułkownika Hoffmana z Landwehr-Infanterie-Regiment Nr 7[33]. Spaleniu uległ m.in. gmach ratusza i teatru. W gruzach legło 95 proc. zabudowy staromiejskiej, co spowodowało eksodus ludności i spadek liczby mieszkańców z 70 do 5 tysięcy. Na Wzgórzu Wiatracznym dokonano mordu na 80 cywilach (decymacja 800 zatrzymanych mężczyzn). Niemiecka komisja oceniła straty poniesione przez miasto na 25 mln rubli w złocie[34]. Tragedię Kalisza Dąbrowska opisała wiernie w Nocach i dniach.

Kalisz w niepodległej Polsce[edytuj | edytuj kod]

Pałac Karola Weigta (Belweder) i most Kamienny, przed 1939

Historycy[którzy?] oceniają, że Kalisz był najbardziej zniszczonym miastem w Europie w czasie I wojny światowej. Po odzyskaniu niepodległości odbudowano miasto, zachowując średniowieczny plan zabudowy.

W dwudziestoleciu międzywojennym w garnizonie Kalisz stacjonowały jednostki 25 Dywizji Piechoty pod dowództwem gen. Franciszka Altera, m.in. 25 Pułk Artylerii Lekkiej, 29 Pułk Strzelców Kaniowskich; sztab dywizji stacjonował w Kaliszu.

9 lutego 1926 roku podczas demonstracji bezrobotnych w Kaliszu doszło do starć z policją i wojskiem. W ich wyniku zginęło 9 demonstrantów a 60 zostało rannych[35].

W 1934 zmieniono granice miasta, włączając m.in. Majków, Chmielnik, Tyniec, Rajsków, Rypinek wraz ze Starym Miastem, Zagorzynek, Nosków i Korczak[36] (łącznie 2 413 ha)[37]; w konsekwencji dworzec Kolei Warszawsko-Kaliskiej znalazł się w granicach miasta, dworzec czołowy Kaliskiej Kolei Dojazdowej przy granicy miasta[37]. W 1939 Kalisz liczył już 81 052 mieszkańców i pod względem liczby ludności był 15. największym miastem w Polsce[37]. W lipcu i sierpniu 1939 na zachód i południe od miasta wzniesiono Przedmoście Kalisz, rejon umocniony osłaniający przeprawy mostowe na Prośnie.

II wojna światowa[edytuj | edytuj kod]

W czasie II wojny światowej Kalisz znajdował się na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej anektowanym przez III Rzeszę, w Kraju Warty[38]; w 1939 utworzono rejencję kaliską z siedzibą w Kaliszu, której obszar objął południowo-wschodnią część województwa poznańskiego i województwo łódzkie; w 1940 siedzibę rejencji przeniesiono do Łodzi, w 1941 zmieniono nazwę rejencji kaliskiej na rejencję łódzką[38].

W granicach III Rzeszy ludność polską oraz żydowską zamieszkałą w Kaliszu spotkały prześladowania i szykany. W wyniku okupacji niemieckiej liczba ludności miasta zmniejszyła się z 80 000 do 20 000.[39] Kalisz podobnie jak inne miejscowości włączone do Rzeszy niemieckiej objęto niemiecką akcją wysiedleńczo-kolonizacyjną Heim ins Reich podczas której wysiedlano Polaków oraz Żydów aby zrobić miejsce dla niemieckich kolonistów przesiedlanych ze wschodu; z terenów wcielonych do ZSRR, Litwy, Łotwy, Dobrudży i Besarabii[40]. Deportacje przesiedleńcze obejmowały także wywózki na roboty przymusowe do Niemiec.

Okres powojenny[edytuj | edytuj kod]

W 1954 powstała miejscowa Stacja Archeologiczna Instytutu Historii Kultury Materialnej Polskiej Akademii Nauk. W 1960 odbył się jubileuszowy Obchód XVIII Wieków Kalisza inaugurujący obchody Tysiąclecia Państwa Polskiego[41]; w tym samym roku założono Studium Nauczycielskie im. Marii Konopnickiej w Kaliszu. W 1961 odbyły się I Kaliskie Spotkania Teatralne[42], w 1962 działalność reaktywowało Kaliskie Towarzystwo Muzyczne, w 1969 odbył się I Ogólnopolski Festiwal Awangardy Beatowej, pierwszy polski rockowy festiwal muzyczny[43]. W 1974 powstała Filharmonia Kaliska, w tym samym roku odbył się I Międzynarodowy Festiwal Pianistów Jazzowych; w 1987 założono Kaliskie Towarzystwo Przyjaciół Nauk.

W 2005 Stowarzyszenie na rzecz Rozwoju Regionu i Utworzenia Województwa Środkowopolskiego wysunęło postulat utworzenia województwa środkowopolskiego (wschodniowielkopolskiego)[44]. W 2010 w Kaliszu obył się VIII Kongres Miast Polskich.

Środowisko naturalne[edytuj | edytuj kod]

Położenie geograficzne[edytuj | edytuj kod]

Kalisz leży na Wysoczyznie Kaliskiej, w głębokiej dolinie Prosny, w południowo-wschodniej części województwa wielkopolskiego; jest największym miastem na Nizinie Południowowielkopolskiej.

Na południowo-wschodnim krańcu miasta, przy drodze do Brzezin, znajduje się rezerwat przyrody Torfowisko Lis o powierzchni 4,71 ha. Okolice Kalisza to tereny rolnicze, brak tam większych kompleksów leśnych. We wschodniej części miasta znajduje się jedyny w jego granicach lasLas Winiarski, a na południe od lasu Jezioro Pokrzywnickie.

Klimat[edytuj | edytuj kod]

Pod względem klimatycznym Kalisz położony jest w strefie przejściowej między nizinami a pasem wyżyn. Średnia roczna temperatura powietrza wynosi +7,8 °C. Czas zalegania pokrywy śnieżnej wynosi 40–60 dni, okres wegetacyjny trwa 200–220 dni. Suma rocznych opadów wynosi 517 mm. Względna wilgotność powietrza wynosi 81%, a zachmurzenie 65%[45].

Średnia temperatura i opady dla Kalisza
Miesiąc Sty Lut Mar Kwi Maj Cze Lip Sie Wrz Paź Lis Gru
Średnie najwyższe temperatury [°C] 0 +2 +7 +12 +18 +20 +22 +23 +17 +12 +5 +2
Średnie najniższe temperatury [°C] -2 -2 0 +3 +8 +11 +13 +13 +10 +5 +1 -1
Źródło: Weatheronline[46] 08-03-2009

Wody[edytuj | edytuj kod]

Powierzchnia i ludność[edytuj | edytuj kod]

W 1906 w granice Kalisza włączono Dobrzec Mały, Czaszki, Rypinek, Tyniec i Ogrody. W 1934 zwiększono powierzchnię miasta do 24,13 km² za sprawą włączenia do Kalisza części gruntów wsi Żydów oraz reszty terenów wsi Tyniec. W 1963 przyłączono: Majków, Piwonice i Dobrzec Wielki. W 1976 powierzchnia Kalisza wynosiła 53 km² (przyłączono Winiary, Nosków, Szczypiorno i Rajsków). Ostatnie powiększenie miasta odbyło się w 2000 – w granice miasta włączono Sulisławice, Sulisławice-Kolonię i sołectwo Dobrzec.

  • Zmiany powierzchni Kalisza
Zmiany powierzchni
Rok Powierzchnia [km²] Zm., %
1906 6,05
1934 24,13 298,8%
1963 30,1 24,7%
1976 53 76,1%
1995 55,01 3,8%
1996 55,27 0,5%
2000 69,77 26,2%
2006 69,42 –0,5%
Dane do 1976[47],
Dane od 1995 BDL GUS[2]
Polska, gęstość zaludnienia, 1930


  • Liczba ludności Kalisza na przestrzeni ostatnich 150 lat

Największą populację Kalisz odnotował w 2000 r. – według danych GUS 110 104 mieszkańców[48].

W 2004 aglomerację Kalisza (ang. Larger Urban Zone, LUZ) zamieszkiwało 409 307 osób[49].

Podział administracyjny[edytuj | edytuj kod]

rightGłówny Rynek, Linia A (strona Tschinkla)
ul. Kazimierzowska

Kalisz jest jednolitą gminą miejską, miastem na prawach powiatu. Jednostkami pomocniczymi gminy są 23 osiedla i 3 sołectwa[50][51]. Siedzibą rady miasta, prezydenta miasta i urzędu miejskiego jest Ratusz.

Miasto jest jednocześnie siedzibą powiatu kaliskiego; starostwo powiatowe mieści się w dawnym pałacu Komisji Województwa Kaliskiego.

Nazwy dzielnic miasta pochodzą od nazw dawnych wsi, kolonii, folwarków i in. jednostek osadniczych, stopniowo przyłączanych do miasta od 1853. Wyjątek stanowi Kaliniec (do 1962 Dzielnica Górnośląska), którego nazwa pochodzi od nazwy Kalisza w Nocach i dniach Marii Dąbrowskiej[52]. Dawne Nowe Miasto, Warszawskie Przedmieście i Wrocławskie Przedmieście[53] stanowią współcześnie integralne części Śródmieścia.

TERYT wyróżnia 29 części Kalisza: Chmielnik, Dobrzec, Dobrzec Wielki, Huby, Korczak, Lis, Majków, Majków-Kolonia, Majków-Osiedle, Nosków, Ogrody, Okręglica, Piekart, Piskorzewie, Piwonice, Piwonice-Kolonia, Piwonice-Wschód, Piwonice-Zachód, Rajsków, Rajsków-Kolonia, Rypinek, Stare Miasto, Sulisławice, Sulisławice-Kolonia, Szczypiorno, Tyniec, Winiary, Zagorzynek, Zawodzie[54].

Osiedla lewobrzeżne

Osiedla prawobrzeżne

Sołectwa

Przynależność polityczno-administracyjna Kalisza[edytuj | edytuj kod]

Przynależność polityczno-administracyjna m. Kalisza (od 1314)
Okres Państwo Zwierzchność Jednostka administracyjna Status miasta
1314–1569 Polska Królestwo Polskie województwo kaliskie Królewskie Miasto Kalisz
1569–1791 Polska Rzeczpospolita Obojga Narodów województwo kaliskie Królewskie Miasto Kalisz
1791–1793 Polska Rzeczpospolita Polska województwo kaliskie Królewskie Miasto Kalisz
1793–1795 Królestwo Prus Królestwo Prus Prusy Południowe, departament poznański Miasto Kalisz
1795–1807 Królestwo Prus Królestwo Prus Prusy Południowe, departament kaliski Miasto Kalisz
1807–1815 Polska Księstwo Warszawskie Cesarstwo Francuskie departament kaliski Miasto Municypalne Kalisz¹
1815–1816 Królestwo Polskie (kongresowe) Królestwo Polskie Imperium Rosyjskie departament kaliski Miasto Municypalne Kalisz
1816–1837 Królestwo Polskie (kongresowe) Królestwo Polskie Imperium Rosyjskie województwo kaliskie Miasto Kalisz
1837–1844 Królestwo Polskie (kongresowe) Królestwo Polskie Imperium Rosyjskie gubernia kaliska Miasto Kalisz
1845–1866 Królestwo Polskie (kongresowe) Królestwo Polskie Imperium Rosyjskie gubernia warszawska, powiat kaliski Miasto Kalisz
1867–1916 Rosja (Generał-Gubernatorstwo Warszawskie) Imperium Rosyjskie gubernia kaliska² Miasto Kalisz
1916–1918 Polska Królestwo Polskie Rzesza Niemiecka, Austro-Węgry gubernia kaliska Miasto Kalisz
1918–1919 Polska Rzeczpospolita Polska okręg kaliski Miasto Kalisz
1919–1938 Polska Rzeczpospolita Polska województwo łódzkie, powiat kaliski Miasto Kalisz
1938–1939 Polska Rzeczpospolita Polska województwo poznańskie, powiat kaliski Miasto Kalisz
1939–1941 Polska Rzeczpospolita Polska (okupacja niemiecka) okręg Kraj Warty, rejencja kaliska Miasto Kalisz (miasto wydzielone)
1941–1945 Polska Rzeczpospolita Polska (okupacja niemiecka) okręg Kraj Warty, rejencja łódzka Miasto Kalisz (miasto wydzielone)
1945–1952 Polska Rzeczpospolita Polska województwo poznańskie Kalisz (powiat miejski)
1952–1975 Polska Polska Rzeczpospolita Ludowa województwo poznańskie Kalisz (powiat miejski)
1975–1989 Polska Polska Rzeczpospolita Ludowa województwo kaliskie Kalisz (gmina miejska)
1989–1998 Polska Rzeczpospolita Polska województwo kaliskie Kalisz (gmina miejska)
1999–        Polska Rzeczpospolita Polska województwo wielkopolskie Kalisz (powiat grodzki)


¹ Status miasta municypalnego nadano Kaliszowi, Poznaniowi, Toruniowi i Warszawie w 1808.
² Od 1915 gubernia kaliska znajdowała się w niemieckim obszarze okupacyjnym (Generalne Gubernatorstwo Warszawskie).

Gospodarka[edytuj | edytuj kod]

Kalisz jest głównym ośrodkiem Kalisko-Ostrowskiego Okręgu Przemysłowego, ośrodkiem przemysłu lotniczego, w tym produkcji maszyn i silników lotniczych (Pratt & Whitney, Wytwórnia Sprzętu Komunikacyjnego „PZL-Kalisz”, Meyer Tool Poland[55]). Duże tradycje, jeszcze z czasów kalisko-mazowieckiego okręgu przemysłowego ma przemysł włókienniczy (Runotex, Polo) i odzieżowy (Big Star) oraz produkcja koronek i firan (Wistil, Haft). Mocno rozwinięty jest przemysł spożywczy: Winiary (koncentraty spożywcze), Kaliszanka, Hellena, produkcja lodów (Augusto, dzisiejsze Kilargo).

W Kaliszu działa podstrefa Wałbrzyskiej Specjalnej Strefy Ekonomicznej i klaster przemysłowy przedsiębiorstw przemysłu lotniczego.

Na koniec marca 2014 liczba zarejestrowanych bezrobotnych w Kaliszu obejmowała 3982 mieszkańców, co stanowi stopę bezrobocia na poziomie 8,2% do aktywnych zawodowo[56].

W Kaliszu istnieje sieć hipermarketów, supermarketów i dyskontów (Tesco, Carrefour, E.Leclerc, Media Markt, Castorama, Leroy Merlin, Makro Cash and Carry, Biedronka, Lidl, Aldi, Polomarket, Netto, Kaufland, Piotr i Paweł, Aldi, Dino, PSS Społem Kalisz) oraz galerie handlowe (Amber, Kalisz, Tęcza).

Architektura[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Osobny artykuł: Architektura Kalisza.

W czasach Królestwa Polskiego w Kaliszu działali m.in. Sylwester Szpilowski i Franciszek Reinstein, według projektów których wzniesiono szereg monumentalnych budowli o surowych formach klasycystycznych[57][58].

Transport[edytuj | edytuj kod]

Transport kolejowy[edytuj | edytuj kod]

1 stycznia 1903 uruchomiono 2-torowy odcinek Kolei Warszawsko-Kaliskiej o długości 111,5 km łączący Łódź Kaliską z Kaliszem[59]. W latach 1965–1975 dokonano elektryfikacji tego odcinka. Obecnie stanowi on część linii kolejowej nr 14 Łódź KaliskaForst.

Obecnie istnieją 3 czynne stacje i przystanki kolejowe: Kalisz, Kalisz Szczypiorno, Kalisz Winiary.

W Kaliszu rozpoczynał się odcinek Kaliskiej Kolei Dojazdowej Kalisz WąskotorowyTurek (prześwit: 750 mm, linia: 1-torowa, zbudowana: 1914-1917, długość: 56,7 km)[60]. W lipcu 1991 został zamknięty dla ruchu pasażerskiego, a ruch towarowy odbywa się jedynie na 45,3 km odcinku Żelazków-Turek (ruch wznowiono w czerwcu 2002).

Dawniej ruch towarowy odbywał się na 2,5 km linii Kalisz Winiary – Winiary Fabryka przechodzącej przez Las Winiarski do fabryki Winiary-Nestlé. Obecnie linia ta jest nieprzejezdna.

11 grudnia 2005 uruchomiono połączenie szynobusowe na trasie Kalisz–Leszno.

Istnieją plany budowy linii szybkiej kolei łączącej Warszawę z Wrocławiem i Poznaniem, która miałaby przebiegać w pobliżu Kalisza (linia Y). Pierwszy etap budowy miał rozpocząć się w 2007 i połączyć stolicę Wrocław z Kaliszem. Kolejny etap szybkiej kolei miał połączyć Kalisz z Łodzią. Na zachód od miasta znalazłoby się także rozwidlenie linii w kierunku Poznania i Wrocławia. Według jednego z wariantów planu nowej linii dworzec szybkiej kolei znalazłby się w północnej części miasta i nosiła nazwę Kalisz Północ. W ten sposób podróż z tej stacji do Wrocławia trwałaby ok. 50 minut, a do Warszawy ok. 90 minut. Po 2011 roku plan budowy linii kolejowych dużych prędkości odłożono na bliżej nie określoną przyszłość.

W Kaliszu ma siedzibę Stowarzyszenie Kolejowych Przewozów Lokalnych (zał. 2001), które jest zarządcą kilku kolei dojazdowych w Polsce.

Transport drogowy[edytuj | edytuj kod]

Kalisz, ulica Górnośląska

W Kaliszu krzyżują się drogi krajowe:

oraz drogi wojewódzkie:

Na dzień 17 kwietnia 2014 Kalisz posiadał 593 ulice i place oraz 312 km dróg[61][62]. W mieście znajduje się 1 dworzec autobusowy.

Obwodnice[edytuj | edytuj kod]

Pierwszy odcinek miejskiej obwodnicy Kalisza (Trasy Stanczukowskiego) powstał w latach 1992-1995. Kolejne odcinki powstały w latach 1998-2000 i 2004, kiedy to nadano jej nazwę Zachodnia Obwodnica. 16 września 2005 r. otwarto I odcinek śródmiejskiej obwodnicy Kalisza – Szlaku Bursztynowego. W planach jest realizacja kolejnego etapu Trasy Stanczukowskiego, jak i wybudowanie nowej zachodniej obwodnicy Kalisza.

Więcej: Trasa Stanczukowskiego, Szlak Bursztynowy, zachodnia obwodnica Kalisza

Transport zbiorowy[edytuj | edytuj kod]

MAN NG 272 w barwach Kaliskich Linii Autobusowych

Konieczność budowy tramwaju elektrycznego w Kaliszu pojawiła się w 1902 po wybudowaniu Kolei Warszawsko-Kaliskiej i gwałtownej rozbudowie miasta w kierunku dworca kolejowego. Rozpoczęte w 1912[63] prace projektowe zostały przerwane w 1914 w wyniku zburzenia i wyludnienia miasta w czasie I wojny światowej.

W dwudziestoleciu międzywojennym linie autobusowe łączyły Śródmieście i dworzec kolejowy. Podobnie jak przed I wojną światową plan budowy tramwaju elektrycznego w mieście nie został zrealizowany[64].

Po zakończeniu II wojny światowej komunikację miejską uruchomiono ponownie 29 maja 1945. W 1957 Miejskie Przedsiębiorstwo Komunikacyjne obsługiwało 11 linii autobusowych[65], w 1980 Wojewódzkie Przedsiębiorstwo Komunikacji Miejskiej obsługiwało 29 linii, w 1992 Miejski Zakład Komunikacyjny obsługiwał 32 linie, w tym dwie nocne (101, 102).

W 1994 Miejski Zakład Komunikacyjny przekształcono w Kaliskie Linie Autobusowe.

Information icon.svg Osobny artykuł: Kaliskie Linie Autobusowe.

Obecnie w mieście i na obszarze zespołu miejskiego Kaliskie Linie Autobusowe obsługują 26 linii[66], w tym linie podmiejskie do Gołuchowa, Nowych Skalmierzyc, Opatówka i Ostrowa Wielkopolskiego (linię przyspieszoną M obsługuje MZK Ostrów Wlkp.) oraz jedną linię nocną (linia numer 10). W marcu 2009 Pleszewskie Linie Autobusowe uruchomiły linię A łączącą Kalisz i Pleszew[67].

Transport lotniczy[edytuj | edytuj kod]

Najbliższe porty lotnicze to (po ok. 120 km od Kalisza): Łódź-Lublinek (międzynarodowy), Wrocław-Strachowice (międzynarodowy) i Poznań-Ławica (międzynarodowy). Kalisz miałby się także znajdować w obszarze oddziaływania przyszłego lotniska międzynarodowego Łódź-Łask. Spośród lotnisk regionalnych komunikację zapewnia, znajdujące się w Michałkowie pod Ostrowem Wielkopolskim, lotnisko sportowe Aeroklubu Ostrowskiego. Kalisz partycypuje w kosztach rozbudowy ostrowskiego lotniska w ramach Fundacji Rozwoju Lotniska Wielkopolska Południowa.

W 1993 zostało otwarte sanitarne lądowisko przy ul. Poznańskiej.

Infrastruktura[edytuj | edytuj kod]

Infrastruktura techniczna[edytuj | edytuj kod]

Na odcinku jednokierunkowym ulicy Kościuszki od grudnia 2008 działa pierwsze w Polsce i w mieście europejskim oświetlenie oparte na technologii LED[68]. Dzięki temu systemowi zużycie energii elektrycznej może zmniejszyć się aż o 70%[68]. Jest on także przyjazny dla środowiska, gdyż diody LED nie zawierają szkodliwych substancji takich jak rtęć i ołów.

Bezpieczeństwo[edytuj | edytuj kod]

W Kaliszu znajduje się miejska komenda Policji i Państwowej Straży Pożarnej oraz kilka jednostek Ochotniczej Straży Pożarnej. Miasto posiada również Straż Miejską i placówkę Straży Granicznej[69].

Opieka zdrowotna[edytuj | edytuj kod]

  • Wojewódzki Szpital Zespolony im. Ludwika Perzyny w Kaliszu (ul. Poznańska i ul. Toruńska)
  • Wielkopolskie Centrum Onkologii, oddział w Kaliszu (w budowie)
  • Prywatny Szpital (ul. Częstochowska)
  • Wojewódzki Zakład Opieki Psychiatrycznej w Sokołówce
  • Wojewódzki Specjalistyczny Zespół Zakładów Opieki Zdrowotnej Chorób Płuc i Gruźlicy w Wolicy
  • Poliklinika MSWiA w Kaliszu
  • Pogotowie Ratunkowe w Kaliszu
  • Stacja Transportu i Ratownictwa Medycznego Bobomed w Kaliszu
  • Kaliska Agencja Medyczna

Oświata[edytuj | edytuj kod]

Główny gmach PWSZ

Przedszkola:

  • 28 publicznych państwowych przedszkoli
  • Przedszkole Integracyjne Sióstr Felicjanek
  • Publiczne Przedszkole Sióstr Nazaretanek

Szkoły podstawowe:

  • 28 państwowych publicznych szkół podstawowych
  • Szkoła Podstawowa Specjalna dla Dzieci Słabo Słyszących i Niesłyszących
  • Szkoła Podstawowa Niepubliczna m.in. Szkoła Podstawowa Sióstr Nazaretanek

Gimnazja:

  • 14 publicznych gimnazjów prowadzonych przez Miasto Kalisz (w tym najnowocześniejsze Gimnazjum w Wielkopolsce).
  • Gimnazjum Specjalne dla Dzieci Słabo Słyszących i Niesłyszących
  • Gimnazjum niepubliczne KSO Edukator
  • Gimnazja niepubliczne m.in. Gimnazjum Sióstr Nazaretanek

Szkoły ponadgimnazjalne i placówki oświatowe:

  • I Liceum Ogólnokształcące im. Adama Asnyka
  • II Liceum Ogólnokształcące im. Tadeusza Kościuszki
  • III Liceum Ogólnokształcące im. Mikołaja Kopernika
  • IV Liceum Ogólnokształcące im. Ignacego Jana Paderewskiego (Widok)
  • V Liceum Ogólnokształcące im. Króla Jana III Sobieskiego (Piskorzewie)
  • VI Liceum Ogólnokształcące im. św. Jana Bosko (Tyniec)
  • VII Liceum Ogólnokształcące Szkoła Mistrzostwa Sportowego
  • Liceum Ogólnokształcące Sióstr Nazaretanek
  • Liceum Plastyczne
  • Zespół Szkół Ekonomicznych
  • Zespół Szkół Włókienniczych
  • Zespół Szkół Techniczno-Elektronicznych
  • Zespół Szkół Budowlanych
  • Zespół Szkół Samochodowych
  • Technikum Budowy Fortepianów
  • Centrum Kształcenia Ustawicznego
  • Centrum Kształcenia Praktycznego
  • Specjalny Ośrodek Szkolno-Wychowawczy
  • Zasadnicza Szkoła Zawodowa przy Ośrodku Dokształcania Zawodowego
  • Zespół Szkół Mechaniczno-Elektrycznych
  • Zespół Szkół Techniczno-Elektronicznych
  • Medyczne Studium Zawodowe im. Marii Skłodowskiej Curie
  • Zespół Szkół Zawodowych nr 1
  • Zespół Szkół Gastronomiczno-Hotelarskich
  • warsztaty gastronomiczne
  • Zespół Szkół Ponadgimnazjalnych nr 3
  • Zespół Szkół (Tyniec)
  • Zakład Doskonalenia Zawodowego
  • Specjalny Ośrodek Wychowawczy im św. Alojzego Orione

Szkoły wyższe:

Kultura[edytuj | edytuj kod]

Kalisz, rezerwat archeologiczny na Zawodziu

Kalisz stanowi drugi po Poznaniu ośrodek kulturalny w województwie wielkopolskim. Znajdują się tutaj m.in. Filharmonia Kaliska, Teatr im. Wojciecha Bogusławskiego, Teatr Tańca Współczesnego, Centrum Kultury i Sztuki, Muzeum Okręgowe Ziemi Kaliskiej, Biuro Wystaw Artystycznych, wiele galerii, Rezerwat Archeologiczny Zawodzie oraz trzy kina (Centrum 3D, 5-cio salowy multipleks Cinema 3D oraz 7-salowe kino sieci Helios).

W mieście co roku odbywa się wiele festiwali i imprez kulturalnych m.in. Kaliskie Spotkania Teatralne, Międzynarodowy Festiwal Pianistów Jazzowych, Ogólnopolski Festiwal Zespołów Muzyki Dawnej „Schola Cantorum”, Międzynarodowy Festiwal „Chopin w barwach jesieni”, Festiwal Muzyczny im. Pawła Bergera, Multi Art Festiwal.

W 1967 w Kaliszu nakręcono film fabularny Piękny był pogrzeb, ludzie płakali[70] w reżyserii Zbigniewa Chmielewskiego.

Media[edytuj | edytuj kod]

  • Telewizja:
    • UPC
    • Amazing TV (dawniej TELETOP Kalisz)
    • Multimedia Polska SA, Ogólnopolskie Biuro w Kaliszu
    • Kalisz TV
  • Portale internetowe:
    • kalisz.naszemiasto.pl
    • Calisia.pl
    • Dziennik Wielkopolski (d-w.pl)
    • ecentrum.pl
    • rc.fm
    • kalisz.pl
    • wkaliszu.pl

Sport[edytuj | edytuj kod]

Pierwsze towarzystwa sportowe powstawały w Kaliszu już pod koniec XIX w., w 1892 założono Kaliskie Towarzystwo Cyklistów[71], a w 1894 Kaliskie Towarzystwo Wioślarskie. Od nazwy dzielnicy Szczypiorno pochodzi druga nazwa piłki ręcznej: szczypiorniak.

W 2011 w hali Kalisz Arena rozegrano 18. mecz Gwiazd Polskiej Ligi Koszykówki.

W Kaliszu miał siedzibę Polski Związek Snookera i Bilarda Angielskiego[72]

  • Siatkówka:
    • Winiary KaliszSSK Calisia Kalisz (siatkówka kobiet – zdobywczynie Pucharu Polski w sezonie 2006/07, Mistrzostwa Polski i Superpucharu w tym samym sezonie)
    • MKS Kalisz (siatkówka mężczyzn) (II liga)
    • MUKS Amber Kalisz (siatkówka kobiet – kadetki, młodziczki, juniorki)
    • UKS Augustynki Kalisz (siatkówka kobiet – kadetki, młodziczki)
    • MUKS Tornado Kalisz (siatkówka mężczyzn – młodziki, kadeci)
    • KPS Calisia Kalisz (siatkówka mężczyzn - młodziki, kadeci)
    • AZS PWSZ Kalisz (zespół akademicki)
  • Piłka nożna:
  • Koszykówka: AZS PWSZ OSRiR Kalisz (II liga)
  • Piłka ręczna:
  • Sporty walki:
    • Arkadia Kalisz (Muay Thai – drużynowy Mistrz Polski)
    • Sensei Kalisz (judo)
    • ZPM Poprawa (kick boxing)
    • Prosna Kalisz (boks)
    • Kyokushinkan Kalisz (karate)
  • Lekkoatletyka:
    • MKS Calisia Kalisz
    • UKS 12 Kalisz
  • Pływanie:
    • Delfin Kalisz
    • UKS 9 Kalisz
  • Golf: Pierwszy Kaliski Klub Golfowy
  • Kolarstwo:
  • Wioślarstwo: Kaliskie Towarzystwo Wioślarskie (KTW)
  • Kajakarstwo: Kaliskie Towarzystwo Wioślarskie (KTW)
  • Canoe Polo (Kajak Polo):
  • Tenis: Kaliskie Towarzystwo Tenisowe (KTT)
  • Alpamayo (wspinaczka górska)
  • KSS Bursztyn Kalisz (strzelectwo sportowe)
  • Yacht Klub Polski Kalisz
  • KTSz-W Kalisz- Kaliskie Towarzystwo Szachowo-Warcabowe Kalisz

Obiekty sportowe[edytuj | edytuj kod]

  • Hala Sportowo-Widowiskowa „Kalisz Arena” (dawniej: „Winiary Arena”) na Dobrzecu (3200 miejsc siedzących)
  • Hala Sportowo-Widowiskowa przy ul. Łódzkiej 29 (1000 miejsc siedzących)
  • Hala Sportowa przy ul. Łódzkiej 19 (600 miejsc siedzących)
  • Hala Lekkoatletyczna przy ul. Łódzkiej
  • Stadion Miejski – Wał Matejki
  • Stadion OSRiR
  • Stadion Calisia
  • Stadion Prosna
  • Tor kolarski
  • Tor saneczkowy na Majkowie
  • Przystań wioślarska
  • Korty tenisowe w Parku Przyjaźni
  • Korty tenisowe na Majkowie
  • Korty tenisowe Kaliskiego Towarzystwa Tenisowego przy ul. Łódzkiej 19
  • Kaliski Park Wodny – Aquapark.
  • Kryta pływalnia Delfin
  • Kryta pływalnia przy ul. Łódzkiej
  • Boiska do siatkówki plażowej
  • Kryte lodowisko / rolkowisko
  • Strzelnica pneumatyczna
  • Strzelnica kulowa
  • Cztery boiska piłkarskie ze sztuczną murawą
  • Street Ball
  • Pole golfowe na Winiarach
  • Ośrodek Wypoczynkowy Szałe (zalew – kąpielisko strzeżone – 170 ha)
  • Ścianka wspinaczkowa " Blokoblisko"

Wspólnoty religijne[edytuj | edytuj kod]

Kalisz jest stolicą diecezji kaliskiej (1992). Miasto obejmują dwa dekanaty: Kalisz I i Kalisz II.

W latach 1818–1925 Kalisz był stolicą diecezji kujawsko-kaliskiej; ingres pierwszego biskupa kaliskiego Andrzeja Wołłowicza do kościoła św. Mikołaja Biskupa w Kaliszu odbył się 4 lipca 1819[73]. Diecezja kujawsko-kaliska obejmowała obszar województwa kaliskiego i obwód kujawski województwa mazowieckiego i była największą diecezją Królestwa Polskiego[74].

Information icon.svg Zobacz też: Biskupi kaliscy.

Pierwsze seminarium duchowne w Kaliszu (dla archidiecezji gnieźnieńskiej) założono w 1583[75] z fundacji prymasa Stanisława Karnkowskiego; w 1621 zostało przeniesione do Gniezna. W 1993 założono Wyższe Seminarium Duchowne.

Bazylika kolegiacka Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny w Kaliszu jest narodowym sanktuarium św. Józefa z Nazaretu[76]. Znajduje się tam obraz Świętej Rodziny, przed którym w 1997 modlił się Jan Paweł II. Co roku świątynię odwiedza około 200 tysięcy pielgrzymów, głównie rzemieślników[77].

Liczba pielgrzymów odwiedzających Kalisz w ciągu roku stawia miasto na wysokiej pozycji miast pielgrzymkowych, zaraz za m.in. Częstochową, Licheniem czy Krakowem[76].

W Kaliszu znajduje się 19 kościołów katolickich, 1 prawosławny (parafii Świętych Apostołów Piotra i Pawła), 5 protestanckich, 3 Sale Królestwa Świadków Jehowy[78], 1 Buddyjski Ośrodek Medytacyjny i 1 wspólnota muzułmańska.

Od 1988 r. w mieście istnieje klasztor Ubogich Sióstr Świętej Klary.

Współpraca międzynarodowa[edytuj | edytuj kod]

Miasta partnerskie[edytuj | edytuj kod]

Miasta zaprzyjaźnione[edytuj | edytuj kod]

Ludzie związani z Kaliszem[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Z tym tematem związana jest kategoria: Ludzie związani z Kaliszem.

W Kaliszu urodził się drugi prezydent Rzeczypospolitej Polskiej Stanisław Wojciechowski.

Honorowi Obywatele Miasta Kalisza[edytuj | edytuj kod]

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. Geoportal.
  2. 2,0 2,1 {{Cytuj stronę|url=http://stat.gov.pl/obszary-tematyczne/ludnosc/ludnosc/powierzchnia-i-ludnosc-w-przekroju-terytorialnym-w-2014-r-,7,11.html
  3. Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich. Bronisław Chlebowski (red.), Władysław Walewski (red.). T. 9. Warszawa: Władysław Walewski, 1888, s. 60.
  4. Władysław Rusiński: Życie codzienne w Kaliszu w dobie Oświecenia. Poznań: Wydawnictwo Poznańskie, 1988, s. 10. ISBN 83-210-0695-7.
  5. Bolesław Szczepański: Wschodnia część Wielkopolski w latach 1815–1918. W: Dzieje Wielkpolski. Witold Jakóbczyk (red.). T. 2: Lata 1793–1918. Poznań: Wydawnictwo Poznańskie, 1973, s. 852.
  6. Janusz Dolata, Wiesław Maik: Układ osadniczy. W: Województwo kaliskie. Stanisława Zajchowska (red.). Poznań: Wydawnictwo Poznańskie, 1979, s. 160–165. ISBN 83-210-0043-6.
  7. Ziąbka L., Ze świata Celtów: Kaliskie w kręgu wpływów europejskiej cywilizacji celtyckiej, Kalisz 2003.
  8. „Monumenta Poloniae Historica”, Tom I, Akademia Umiejętności w Krakowie, Lwów 1864, s. 453.
  9. Kronika wielkopolska. przekład: Kazimierz Abgarowicz, wstęp i komentarze: Brygida Kürbisówna. Kraków: PWN, 2010. ISBN 97883-242-1275-0.
  10. Tadeusz Chrzanowski, „Kalisz”, Sport i Turystyka, Warszawa 1978.
  11. „Kodeks dyplomatyczny Wielkopolski”, tom I, Biblioteka Kórnicka, Poznań 1877, s. 475-479.
  12. Marcin Rudnicki, Leszek Ziąbka: Moneta celtycka z Kalisza-Piwonic a początki dziejów mennictwa na ziemiach Polski. W: Od Kalisii do Kalisza. Skarby doliny Prosny. Stanisław Suchodolski (red.), Michał Zawadzki (red.). Warszawa: Zamek Królewski w Warszawie, 2010, s. 14. ISBN 83-899-5917-1.
  13. prof. Tadeusz Baranowski: Gród w Kaliszu - badania, odkrycia, interpretacje. W: Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Rada Miejska Kalisza: Kalisz Wczesnośredniowieczny. Materiały sesji Kalisz 15.06.1998r. Kalisz: 1998, s. 39. ISBN 83-85463-72-0.
  14. Grażyna Schlender: Kalisz i region kaliski. 260 pytań i odpowiedzi. Kalisz: Archiwum Państwowe w Kaliszu, 2010, s. 10. ISBN 978-83-927408-1-0.
  15. Władysław Kościelniak: Leksykon kaliski. Kalisz: Edytor, 2008, s. 81-82, 87. ISBN 978-83-60579-31-2.
  16. Dąbrowski Krzysztof: Z przeszłości Kalisza. Warszawa: Książka i Wiedza, 1970, s. 64 i następne, 88.
  17. Władysław Rusiński: Kalisz. Zarys dziejów. Poznań: Wydawnictwo Poznańskie, 1983, s. 7. ISBN 83-210-0403-2.
  18. Anna Woźniak: Historia miasta (pol.). Urząd Miejski w Kaliszu. [dostęp 2013-08-06].
  19. 19,0 19,1 19,2 Tadeusz Baranowski, Leszek Ziąbka. Gród kaliski na Zawodziu. „Kalisia Nowa”. 5–6 (131), s. 5, 2008. Kalisz: Urząd Miejski w Kaliszu. ISSN 1426-7667. 
  20. Andrzej Buko: Archeologia Polski wczesnośredniowiecznej. Odkrycia, hipotezy, interpretacje. Warszawa: Wydawnictwo „Trio”, 2005, s. 188. ISBN 83-7436-023-2.
  21. Andrzej Buko: Archeologia Polski wczesnośredniowiecznej. Odkrycia, hipotezy, interpretacje. Warszawa: Wydawnictwo Trio, 2005, s. 180. ISBN 83-7436-023-2.
  22. Civitates Principales: wybrane ośrodki władzy w Polsce wczesnośredniowiecznej: katalog wystawy, red. Tomasz Janiak, Dariusz Stryniak. Gniezno: Muzeum Początków Państwa Polskiego w Gnieźnie, 1998. ISBN 83-906800-2-5.
  23. Stanisław Szczur: Historia Polski. Średniowiecze. Kraków: Wydawnictwo Literackie, 2002, s. 150. ISBN 83-08-03272-9.
  24. Zbyszko Górczak: Najstarsze lokacje miejskie w Wielkopolsce (do 1314 r.), Poznań 2002, s. 104.
  25. Janusz Tomala: Kalisz – miasto lokacyjne w XIII-XVIII wieku. Studium archeologiczno-architektoniczne. Kalisz: Edytor, 2004, s. 47. ISBN 83-919877-4-4.
  26. Anna Plenzler: Szlak kultury żydowskiej w Wielkopolsce. Poznań: Wielkopolska Organizacja Turystyczna, 2011, s. 13. ISBN 978-83-61454-01-4.
  27. Zabytki urbanistyki i architektury w Polsce. Odbudowa i konserwacja. T. 1: Miasta historyczne. Warszawa: Wydawnictwo Arkady, 1986, s. 166. ISBN 83-213-3208-0.
  28. Zygmunt Gloger: Geografia historyczna ziem dawnej Polski. Kraków: Spółka Wydawnicza Polska, 1903, s. 360.
  29. Iwona Barańska: Architektura Kalisza w dobie Królestwa Kongresowego. Kalisz: Kaliskie Towarzystwo Przyjaciół Nauk, 2002, s. 55–64. ISBN 83-85638-24-5.
  30. Edward Polanowski: W dawnym Kaliszu. Szkice z życia miasta 1850–1914. Poznań: Wydawnictwo Poznańskie, 1979, s. 233. ISBN 83-210-0059-2.
  31. B. Orłowski, Most kaliski z 1866 roku na tle epoki, [w:] Dziedzictwo przemysłowe Kalisza i regionu, red. T. Krokos, Kalisz 2003, s. 47–48. ISBN 83-908430-9-9.
  32. Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, red. Sulimierski F., Chlebowski B., Walewski W., t. 3, Warszawa 1882, s. 690.
  33. Dziennik Wielkopolski, Maciej Drewicz Kto zniszczył Kalisz?
  34. Istnieją też szacunki mówiące o ponad 33 milionach rubli w złocie.
  35. „Dziś” 6/2000, s. 91.
  36. Rozporządzenie Ministra Spraw Wewnętrznych z dnia 5 kwietnia 1934 r. o zmianie granic miasta Kalisza w powiecie kaliskim, województwie łódzkiem (Dz. U. z 1934 r. Nr 30, poz. 272).
  37. 37,0 37,1 37,2 Włodzimierz Bonusiak: Odbudowa, rozwój przestrzenny i ludnościowy miasta w latach 1918–1939. W: Dzieje Kalisza. Władysław Rusiński (red.). Poznań: Wydawnictwo Poznańskie, 1977, s. 551, 554, 556.
  38. 38,0 38,1 Stanisława Bonusiak, Włodzimierz Bonusiak: Kalisz w latach okupacji hitlerowskiej. W: Dzieje Kalisza. Władysław Rusiński (red.). Poznań: Wydawnictwo Poznańskie, 1977, s. 630–647.
  39. Janusz Gumkowski, Tadeusz Kułakowski, „Zbrodniarze hitlerowscy przed Najwyższym Trybunałem Narodowym”, Wydawnictwo Prawnicze, Warszawa 1965, s. 45.
  40. Praca zbiorowa „Wysiedlenia, wypędzenia i ucieczki 1939–1945. Atlas ziem Polski”, Demart 2008, s. 162, ISBN 978-83-7427-391-6.
  41. Ryta Kozłowska. Uroczystości 1000-lecia Państwa Polskiego i XVIII wieków Kalisza. „Rocznik Kaliski”. T. 1, s. 397–399, 1968. Poznań: Wydawnictwo Poznańskie. ISSN 0137-3501. 
  42. Stanisław Kaszyński: Teatralia kaliskie. Materiały do dziejów sceny kaliskiej (1800–1970). Łódź: Wydawnictwo Łódzkie, 1972, s. 74.
  43. Wacław Panek: Mały słownik muzyki rozrywkowej. Warszawa: Związek Polskich Autorów i Kompozytorów, 1986, s. 32. ISBN 83-00-00997-3.
  44. Robert Kordes. Krojenie województw. „Życie Kalisza”. 3/2005, s. 27, 19 stycznia 2005. Kalisz: Idea Contact. ISSN 1231-6350. 
  45. Klimat pojezierza wielkopolskiego. skoki.nowoczesnagmina.pl. [dostęp 2009-03-07].
  46. Weatheronline: Klimat w Kaliszu (pol.). [dostęp 2009-03-08].
  47. Jak budowano Kalisz? Z dziejów rozwoju przestrzennego miasta. www.info.kalisz.pl. [dostęp 2009-06-15].
  48. GUS Bank Danych Regionalnych, faktyczne miejsce zamieszkania, stan na 31 XII 2000.
  49. Komisja Europejska, Europejski Urząd Statystyczny (Eurostat): European Urban Audit: City Profiles (ang.). 2004. [dostęp 2011-07-17].
  50. Uchwała Nr XXVII/358/2012 Rady Miejskiej Kalisza z 27 września 2012 r. zmieniająca uchwałę w sprawie utworzenia i ustalenia granic jednostek pomocniczych (osiedli) na terenie miasta Kalisza.
  51. Biuletyn Informacji Publicznej Urzędu Miejskiego w Kaliszu, Wykaz jednostek pomocniczych miasta.
  52. Sutarzewicz H., Asnyk, Konopnicka i Dąbrowska w Kaliszu, Warszawa 1977, s. 77–78.
  53. Szachówna M., Kalisz i jego okolice: przewodnik ilustrowany, Kalisz 1927, s. 106, 127.
  54. http://www.stat.gov.pl/broker/access/definitionTree.jspa.
  55. (red.). Przenosiny firmy Meyer Tool. „Życie Kalisza”. 47/2013, s. 6, 20 listopada 2013. Kalisz: Idea Contact. ISSN 1231-6350. 
  56. Bezrobocie rejestrowane. I kwartał 2014 r.. Główny Urząd Statystyczny, 2014-07-10. [dostęp 2014-08-18].
  57. Nikolaus Pevsner, John Fleming, Hugh Honour: Encyklopedia architektury. Warszawa: Wydawnictwa Artystyczne i Filmowe, Wydawnictwo Naukowe PWN, 1997, s. 356. ISBN 83-221-0678-5.
  58. Stanisław Lorentz, Andrzej Rottermund: Klasycyzm w Polsce. Warszawa: Wydawnictwo „Arkady”, 1984, s. 179–180. ISBN 83-213-3082-7.
  59. Linia Łódź Kaliska – Forst. Ogólnopolska Baza Kolejowa. [dostęp 2009-02-10].
  60. Linia Kalisz Wąskotorowy – Turek. Ogólnopolska Baza Kolejowa. [dostęp 2009-02-10].
  61. Wykaz ulic i placów oznaczonych. Biuletyn Informacji Publicznej Urzędu Miejskiego w Kaliszu, 2012-04-16. [dostęp 2012-11-10].
  62. Kalisz w liczbach. Urząd Miejski w Kaliszu. [dostęp 2013-08-06].
  63. Z dziejów guberni kaliskiej. Kalisz, [w:] Kalendarz Kaliski na rok 1914, Kalisz 1913, s. 52.
  64. Bonusiak W., Rozwój gospodarczy Kalisza w latach 1918–1939, [w:] Dzieje Kalisza, red. Rusiński W., Poznań 1977, s. 573.
  65. Informator miasta Kalisza na rok 1957, opr. Michalski L., Starski M., Kalisz 1957, s. 41–43.
  66. Rozkład jazdy KLA. Kaliskie Linie Autobusowe. [dostęp 2011-10-22].
  67. Pleszewskie Linie Autobusowe jeżdżą do Kalisza. Infobus, 2009-03-09. [dostęp 2009-03-15].
  68. 68,0 68,1 Kalisz w nowym świetle. www.kalisz.eu. [dostęp 2013-08-06].
  69. PSG Kalisz. Nadodrzański Oddział Straży Granicznej. [dostęp 2011-10-22].
  70. Piękny był pogrzeb, ludzie płakali. www.filmpolski.pl. [dostęp 2011-07-20].
  71. Tadeusz Chrzanowski: Kalisz. Warszawa: Wydawnictwo „Sport i Turystyka”, 1978, s. 16.
  72. Historia Polskiego Związku Snookera i Bilarda Angielskiego. www.snooker.pl. [dostęp 2009-03-08].
  73. Adam Chodyński: Kieszonkowa kroniczka historyczna miasta Kalisza. Kalisz: Księgarnia Maksymiliana Hofmańskiego, 1885, s. 73.
  74. Zygmunt Gloger: Geografia historyczna ziem dawnej Polski. Kraków: Spółka Wydawnicza Polska, 1903, s. 360.
  75. L. Piechnik, Jezuici a seminarium diecezjalne w Kaliszu (1593–1620), [w:] Nasza Przeszłość, t. XX, 1964, s. 119–125.
  76. 76,0 76,1 Kult św. Józefa. Sanktuarium św. Józefa w Kaliszu. [dostęp 2009-03-07].
  77. Pielgrzymki do sanktuarium. Sanktuarium św. Józefa w Kaliszu. [dostęp 2009-03-07].
  78. Dane według raportów wyszukiwarki zborów (www.jw.org) z 6 czerwca 2014.
  79. 79,0 79,1 79,2 79,3 79,4 79,5 79,6 79,7 Miasta partnerskie. Urząd Miejski w Kaliszu. [dostęp 2013-08-06].
  80. 80,0 80,1 80,2 80,3 80,4 Partnerstwo miast. Biuletyn Informacji Publicznej Urzędu Miejskiego w Kaliszu. [dostęp 2013-08-06].

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]