Kanał Raduni

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Kanał Raduni
Kanał Raduni
Kanał Raduni przed Wielkim Młynem w Gdańsku
Województwo Pomorskie
Początek Pruszcz Gdański, rzeka Radunia
Koniec Gdańsk, rzeka Motława
Rok budowy 1338
Długość 13,5 km
Głębokość
• średnia

~2 m
Szerokość
• maksymalna
• minimalna

~15 m
~5 m
Udostępniony dla żeglugi nie
Jazy 4
Commons-logo.svg Galeria zdjęć w Wikimedia Commons

Kanał Radunizabytkowy (wpis do rejestru zabytków nr 986 z 18 maja 1981)[1], sztuczny przekop Raduni o długości 13,5 km. Ma on początek w Starej Raduni, w Pruszczu Gdańskim, a uchodzi do Motławy w Gdańsku. Płynie przez Pruszcz Gdański i Gdańsk.

Historia[edytuj | edytuj kod]

Kanał Raduni na Zaroślaku, ok. 1900

Kanał został wytyczony w 1338 r., a wybudowany w latach 1348-1356 przez krzyżaków[2], po uprzednim (w 1347 r.) zbudowaniu przed Pruszczem śluzy regulującej dopływ wody z Raduni. Pomysł realizacji tej budowli przypisuje się zwykle komturowi gdańskiemu i późniejszemu wielkiemu mistrzowi zakonu krzyżackiego Winrichowi von Kniprode. W istocie decyzja o budowie kanału zapadła w latach 1333-1334, a rzeczywistym inicjatorem budowy był inny komtur gdański - Jordan von Vehren. Najstarsza wiadomość o Kanale Raduni znajduje się w przywileju dla Oruni z 1338 roku, natomiast w źródłach gdańskich kanał pojawia się po raz pierwszy w 1342 roku. Kanał miał służyć przede wszystkim do zaopatrzenia położonych na bagiennym terenie Gdańska i tamtejszego zamku krzyżackiego w świeżą wodę pitną, a także jako napęd dla Wielkiego Młyna (stąd jego pierwsza nazwa „Młynówka”)[3]. Wody płynące kanałem napełniały również miejskie fosy.

Nad kanałem powstawały młyny (już z 1367 r. pochodzi wzmianka o "starym młynie"), kuźnie i tartaki - krzyżacy zbudowali w Pruszczu młyn wodny, unowocześniony w 1619 roku przez Jakuba van den Blocke i Jana Strakowskiego. Ze względu na strategiczny charakter kanału, w średniowieczu i czasach nowożytnych był on strzeżony przez basteję, znajdującą się między śluzą a kościołem Podwyższenia Krzyża Świętego w Pruszczu.

Niegdyś nad kanałem Raduni, w okolicach dzisiejszego Targu Rakowego, znajdował się obiekt hydrotechniczny zwany kunsztem wodnym (niem. Wasserkunst). Powstał w I połowie XVI wieku. Był on stacją pomp, które nadawały ciśnienie wodzie pitnej sprowadzanej do Gdańska z ówczesnej wsi Krzyżowniki. Działał do lat 70. XIX wieku, a obecnie istnieje plan jego odbudowy[4].

9 lipca 2001 roku po gwałtownych opadach deszczu (127,7 mm w ciągu 8 godzin; norma miesięczna dla lipca wynosiła 68 mm/m²) nastąpiło przekroczenie przepustowości Kanału Raduni (wystąpił przepływ 125 m³/s przy przepustowości 25 m³/s), co spowodowało przelanie wałów na wysokości ulic Serbskiej, Gościnnej, Niegowskiej oraz w rejonie posesji przy Trakcie Świętego Wojciecha nr 417 i 450, a w konsekwencji powódź na osiedlach Orunia, Lipce i Św. Wojciech oraz liczne zniszczenia tej części Gdańska.

Przebieg[edytuj | edytuj kod]

Kanał Raduni w Pruszczu Gdańskim
Kanał Raduni w Pruszczu Gdańskim

Kanał bierze swój początek w wodach rzeki Raduni na południowym zachodzie Pruszcza Gdańskiego, niedaleko wsi Juszkowo. Następnie biegnie południkowo, uregulowanym korytem przez Pruszcz.

Na północnym krańcu Pruszcza kanał traci swój uregulowany bieg i płynie krętym korytem aż do gdańskiego osiedla Święty Wojciech, przyjmując po drodze wody Potoku Rotmanka. Na tym odcinku przez 3 km biegnie równolegle do rzeki Raduni w odległości 35-180 m. W Świętym Wojciechu u podnóża Wzgórza Świętego Wojciecha odzyskuje swój regularny bieg i w miarę prostym korytem płynie przez Lipce i Orunię, gdzie do kanału uchodzi Potok Oruński.

Na Zaroślaku Kanał Raduni łączy się przez przepust z Opływem Motławy.
Paręset metrów dalej kanał po raz pierwszy wpada w syfon przechodząc pod linią kolejową nr 9. Po około 300 metrach kanał wraca na powierzchnię w centrum Gdańska, w okolicach Targu Siennego.

Po następnych 300 metrach kanał wpada po raz drugi w przepust pod Nowym Ratuszem i ulicą Wały Jagiellońskie, wychodząc na powierzchnię po 150 metrach.
Dalej kanał przepływa przez historyczne centrum Gdańska. Tworzy małą wyspę na której znajduje się Wielki Młyn i Mały Młyn. Następnie zakręca i po paruset metrach znajduje ujście w Motławie, na wysokości północnego krańca Ołowianki.

Jednostki terytorialne[edytuj | edytuj kod]

Kanał przechodzi kolejno przez miejscowości, osiedla lub rejony historyczne:

Obiekty[edytuj | edytuj kod]

Wał[edytuj | edytuj kod]

Od północnego krańca Pruszcza do Zaroślaka nad Kanałem Raduni zbudowany został szeroki wał, na którym zasadzono aleję kasztanowców. Jest on wykorzystywany jako ścieżka rowerowa, choć formalnie pełni funkcję drogi technologicznej. Od Św. Wojciecha do Starych Szkotów wał nabiera szerokości i znajduje się na nim wiele budynków mieszkalnych w bezpośrednim sąsiedztwie kanału.

Modernizacja[edytuj | edytuj kod]

Przebudowa kanału, wrzesień 2012

W roku 2011 rozpoczęto zaplanowaną na lata 2011-2014 przebudowa Kanału Raduni, na którą złożyły się budowa zabezpieczeń brzegowych, wzmocnienie i uszczelnienie wału przeciwpowodziowego, odtworzenie kilkunastu kładek dla pieszych wraz z przyczółkami utrudniającymi swobodny przepływ wody oraz m.in. usunięcie przebiegających przez niego sieci wodociągowych, kanalizacyjnych i innych[5]. W 2013 roku w ramach programu "Kompleksowe zabezpieczenie przeciwpowodziowe Żuław - Powiat Gdański", prace rozpoczęto na odcinku Kanału znajdującym się na terenie miasta Pruszcz Gdański. Prace na odcinku od ulicy Raciborskiego do granicy z Gdańskiem, których wykonawcą za kwotę 15,5 mln zł była firma Aarslef, zakończono w czerwcu 2014 (oficjalnie: 31 lipca), a w lipcu 2014 planowane było rozpoczęcie prac w centrum Pruszcza Gdańskiego, dla których rolę inwestora zastępczego pełni powiat gdański, a wykonawcą została firma Skanska (wartość kontraktu 18,1 mln przy założonym kosztorysie w wysokości 24,7 mln zł). Jest to największa i najbardziej kosztowna inwestycja w jego historii - obydwa etapy modernizacji na obszarze miasta Pruszcz kosztują ponad 43,4 mln zł (w tym 36,9 mln zł z NFOŚiGW i 6,5 mln zł z budżetu państwa)[6].

W 2015 miasto Pruszcz Gdański zamierza wybudować na kanale mostek dla rowerzystów, który połączy drogę rowerową biegnącą od centrum Gdańska po wale kanału z wybudowaną już wcześniej ścieżką rowerową Via Ambra, biegnącą zachodnią stroną kanału w granicach Pruszcza[7][8].

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. Zabytki - woj. pomorskie. kobidz.pl.
  2. Jacek Ciarkowski "Pruszcz Gdański wczoraj i dziś na widokówce i fotografii"
  3. Pruszcz Gdański: Przetarg na miejski etap remontu Kanału Raduni
  4. Nowe Śródmieście ze szklanym dachem nad Radunią. trojmiasto.pl, 5 marca 2011.
  5. Przebudowa kanału Raduni będzie kosztować 133 mln zł. trojmiasto.gazeta.pl, 20 kwietnia 2011.
  6. "Pierwszy etap remontu Kanału Raduni za nami. To najdroższa inwestycja w historii", Dziennik Bałtycki - Echo Pruszcza 1.08.2014
  7. Jacek Wierciński Pruszcz Gd.: Rowerem do Gdańska bez problemów pojedziemy dopiero za rok
  8. Pruszcz Gdański: Rowerem po wale Kanału Raduni jeszcze w wakacje?