Kanton (Szwajcaria)

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Szwajcaria
Godło Szwajcarii
Ten artykuł jest częścią serii:
Ustrój i polityka
Szwajcarii

Wikiprojekt Polityka

Kanton – podstawowa, terytorialna jednostka administracyjna Szwajcarii.

Szwajcaria jest państwem federacyjnym, składającym się z 26 kantonów i 2890 gmin, które posiadają bardzo szeroką autonomię. Aż do połowy XIX wieku kantony były samodzielnymi mini-państwami, które posiadały własne armie, same strzegły granic i biły własną monetę. Przekształcenie Szwajcarii z luźnej federacji nieposiadającej instytucji centralnych w państwo federalne nastąpiło dopiero w 1848 roku.

W XVI wieku Konfederacja Szwajcarska składała się z 13 niezależnych państewek, protoplastów obecnych kantonów. Formalnie stanowiły one część Rzeszy Niemieckiej i były nazywane przez administrację Rzeszy kantonami. Były one dzielone na kantony „leśne” i kantony „miejskie”. Uzyskały one praktyczną niezależność po wspólnym pokonaniu cesarza Niemiec Maksymiliana w 1499 r.

W sześciu „leśnych” kantonach funkcjonowała demokracja bezpośrednia, polegająca na podejmowaniu wszelkich wspólnych decyzji na wiecach kantonalnych. Siedem kantonów „miejskich” było zarządzanych formalnie przez rady miast, które były kontrolowane przez oligarchiczne układy tworzone przez najbogatszych kupców i rzemieślników.

Obecnie każdy kanton ma swoją własną konstytucję, która określa zasady działania ciał tworzących prawo (parlamenty lokalne), sprawujących rządy (rządy lokalne) i egzekwujących prawo (lokalne sądy, prokuratury i policję). W większości kantonów funkcjonują jednoizbowe parlamenty, w których zasiada od 58 do 200 posłów. Rządy kantonów liczą od 5 do 7 ministrów. Niemal wszystkie elementy władzy są realizowane przez kantony, gdyż szwajcarska konstytucja maksymalnie ogranicza prerogatywy rządu i parlamentu centralnego. Władze kantonalne samodzielnie określają stopień autonomii gmin. W niektórych kantonach gminy posiadają niemal całą władzę, podczas gdy inne są bardziej scentralizowane. Wynika to m.in. ze znacznych różnic w wielkości kantonów. Najmniejszy kanton ma 37 km² i 14 900 obywateli, podczas gdy największy liczy 1 244 400 obywateli i 7105 km².

Obecnie już tylko w dwóch kantonach władza jest rzeczywiście sprawowana w formie pełnej demokracji bezpośredniej, w formie organizowania wieców kantonalnych (Landsgemeinde), na których każdy obywatel kantonu ma prawo wypowiedzieć się w każdej sprawie oraz bezpośrednio wybrać członków swojego rządu. We wszystkich pozostałych kantonach parlamenty i rządy są wybierane poprzez znane z innych krajów wrzucanie kartek wyborczych.

Aż do czasu utworzenia kantonu Jury w 1978 r., nie tworzono nigdy nowych kantonów. Wynikałoby z tego, że kantonów powinno być 14. Jednak ze względu na problemy administracyjne i odpowiednie, proporcjonalne reprezentowanie ludności wszystkich kantonów w parlamencie krajowym część kantonów była dzielona na dwa lub więcej okręgów wyborczych. W 1999 r. w ramach tworzenia nowej konstytucji całej federacji zdecydowano się formalnie podzielić te kantony zgodnie z podziałem okręgów wyborczych, co zwiększyło ich liczbę do 26. Do Rady Kantonów (przedstawicielstwo kantonów w parlamencie) 20 kantonów deleguje po 2 dwóch członków, natomiast 6 kantonów (dawnych półkantonów) po jednym. Są to: Obwalden i Nidwalden (jako Unterwalden), Appenzell Innerrhoden i Ausserrhoden (jako Appenzell), Bazylea-Miasto i Bazylea-Okręg (jako Bazylea).

Lista kantonów[edytuj | edytuj kod]

Suisse cantons.svg

Podział administracyjny Szwajcarii (z naniesionym kodami kantonów)
Flaga Kod Kanton Od Stolica Liczba ludności (2001)[1] Powierzchnia (km²) Gęstość zaludnienia (os./km²) Liczba gmin[1] Język urzędowy
Flaga kantonu ZH Zurych 1351 Zurych 1 228 600 1729 711 171 niemiecki
Flaga kantonu BE Berno 1353 Berno 947 100 5959 159 399 niemiecki, francuski
Flaga kantonu LU Lucerna 1332 Lucerna 350 600 1493 235 107 niemiecki
Flaga kantonu UR Uri 1291 Altdorf 35 000 1077 32 20 niemiecki
Flaga kantonu SZ Schwyz 1291 Schwyz 131 400 908 145 30 niemiecki
Flaga kantonu OW Obwalden 1291 Sarnen 32 700 491 67 7 niemiecki
Flaga kantonu NW Nidwalden 1291 Stans 38 600 276 140 11 niemiecki
Flaga kantonu GL Glarus 1352 Glarus 38 300 685 56 28 niemiecki
Flaga kantonu ZG Zug 1352 Zug 100 900 239 422 11 niemiecki
Flaga kantonu FR Fryburg 1481 Fryburg 239 100 1671 143 242 francuski, niemiecki
Flaga kantonu SO Solura 1481 Solura 245 500 791 310 126 niemiecki
Flaga kantonu BS Bazylea-Miasto 1501 Bazylea 186 700 37 5046 3 niemiecki
Flaga kantonu BL Bazylea-Okręg 1501 Liestal 261 400 518 505 86 niemiecki
Flaga kantonu SH Szafuza 1501 Szafuza 73 400 298 246 34 niemiecki
Flaga kantonu AR Appenzell Ausserrhoden 1513 Herisau[2] 53 200 243 219 20 niemiecki
Flaga kantonu AI Appenzell Innerrhoden 1513 Appenzell 15 000 173 87 6 niemiecki
Flaga kantonu SG Sankt Gallen 1803 Sankt Gallen 452 600 2026 223 90 niemiecki
Flaga kantonu GR Gryzonia 1803 Chur 185 700 7105 26 211 niemiecki, romansz, włoski
Flaga kantonu AG Argowia 1803 Aarau 550 900 1404 392 232 niemiecki
Flaga kantonu TG Turgowia 1803 Frauenfeld[3] 228 200 991 230 80 niemiecki
Flaga kantonu TI Ticino 1803 Bellinzona 311 900 2812 111 244 włoski
Flaga kantonu VD Vaud 1803 Lozanna 626 200 3212 195 382 francuski
Flaga kantonu VS Valais 1815 Sion 278 200 5224 53 160 francuski, niemiecki
Flaga kantonu NE Neuchâtel 1815 Neuchâtel 166 500 803 207 62 francuski
Flaga kantonu GE Genewa 1815 Genewa 414 300 282 1469 45 francuski
Flaga kantonu JU Jura 1979 Delémont 69 100 838 82 83 francuski
CH Szwajcaria 7 261 200 41 285 174 2 890 niemiecki, francuski, włoski, romansz

Dwuliterowe skróty szwajcarskich kantonów są powszechnie stosowane w tym kraju, m.in. na rejestracjach samochodowych.

Przypisy

  1. 1,0 1,1 National Statistics.
  2. Siedziba rządu i parlamentu lokalnego, siedziba władz sądowych znajduje się w Trogen.
  3. Siedziba banku kantonu to Weinfeld.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]