Kariera wieśniaka

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Karta tytułowa wydania Kariery wieśniaka z 1758

Kariera wieśniaka (oryg. fr. Le paysan parvenu) – niedokończona powieść Pierre'a de Marivaux. Jej pięć części zostało wydanych w 1735. Dzieło ma formę wspomnień młodego wieśniaka Jakuba, który postanowił wszelkimi dostępnymi środkami stać się człowiekiem zamożnym i zrobić karierę w Paryżu.

Okoliczności powstania utworu[edytuj | edytuj kod]

Pierre de Marivaux podjął pisanie Kariery wieśniaka w przerwie prac nad powieścią Życie Marianny. Zdaniem Macieja Żurowskiego podstawowym powodem, dla którego postanowił poruszyć w utworze temat dochodzącego do fortuny i pozycji plebejusza były własne doświadczenia: mieszczańskie urodzenie, utrata oszczędności wskutek krachu systemu Lawa, konieczność zarabiania na codzienne potrzeby poprzez pisanie komedii. Inspiracją dla Marivaux była również popularna we Francji XVII i XVIII wieku powieść pikarejska, a zwłaszcza powstałe na początku XVIII stulecia Przypadki Idziego Blasa Lesage'a.

Treść[edytuj | edytuj kod]

Ok. osiemnastoletni Jakub, wieśniak z pochodzenia, zdobywa miejsce w służbie zamożnego finansisty. Uwodzi jedną z pokojówek jego żony, Genowefę, jednak odmawia poślubienia jej, gdy finansista proponuje im zawarcie związku małżeńskiego, licząc na lepszą partię w przyszłości. Chwilę później mężczyzna doznaje ataku apopleksji, w rezultacie czego Jakub traci pracę.

Włócząc się po Paryżu bez zajęcia, Jakub przypadkowo spotyka starą pannę nazwiskiem Habert, która wprowadza go do swojego domu, gdzie mieszka z siostrą. Obydwie kobiety są starymi pannami i dewotkami, jednak przystojny Jakub wywiera na młodszej pozytywne wrażenie. Po kłótni o to, czy młody człowiek może zamieszkiwać w jednym domu z dwiema niezamężnymi kobietami-katoliczkami, młodsza panna Habert wyprowadza się z mieszkania siostry i poślubia Jakuba. Ślub ten staje się przedmiotem śledztwa sądowego, Jakub jest jednak w stanie wybronić się z zarzutu uwiedzenia starszej od siebie kobiety. Jego prezencja zachwyca jedną z przyjaciółek panny Habert, panią de Ferval, która postanawia uwieść młodzieńca. Aby związać go ze sobą, pani de Ferval namawia swoją znajomą, panią de Fécour, by ta wyposażyła Jakuba w list polecający, dzięki któremu będzie on mógł znaleźć pracę u finansisty w Wersalu. Ten jednak nie korzysta z niego.

Po powrocie z Wersalu Jakub udaje się na umówione spotkania z panią de Ferval. Zostaje ono przerwane przez wtargnięcie nieznajomego mężczyzny, który zna Jakuba jeszcze ze wsi. Pani de Ferval udaje, że młodzieniec jest jej krewnym. Jakub opuszcza jednak dom i udaje się do pani de Fécour. Kobieta jest jednak chora i nie może przyjąć go, chociaż odnosi się do niego przychylnie. Wobec tego Jakub wraca do swojej żony. Od tego momentu posługuje się nielegalnie szlacheckim nazwiskiem de la Vallée. Następnego dnia Jakub przypadkowo spotyka na ulicy szlachcica bijącego się z trzema napastnikami na szpady. Postanawia przyjść mu z pomocą. Tak uratowany hrabia de Dorsan obiecuje mu w przyszłości swoją protekcję.

Dalszy ciąg utworu, chociaż zapowiadany przez Marivaux, nigdy nie został napisany. Maciej Żurowski uważa urwanie akcji w momencie, gdy niewiele brakuje do przewidzianego przez schemat powieściowy szczęśliwego zakończenia utworu, za świadomy zabieg, który miałby skłaniać czytelnika do własnej refleksji na temat Jakuba i jego poczynań. Wiadomo ponadto, że Marivaux niezwykle niechętnie odnosił się do prób napisania dalszego ciągu dzieła, podejmowanych za jego życia przez innych autorów.

Cechy utworu[edytuj | edytuj kod]

Zdaniem Macieja Żurowskiego, mimo wielu podobieństw do schematu fabularnego powieści pikarejskiej, Kariera wieśniaka powinna być traktowana przede wszystkim jako powieść społeczna. W dziele zostaje bowiem ukazane środowisko szlachty oraz mieszczańska, jak i postawy typowe dla współczesnej autorowi epoki: demoralizacja obyczajów lub jej odwrotność - dewocja. Równocześnie Kariera wieśniaka wykorzystuje wiele środków, jakimi autor posługiwał się, pisząc dramaty: obfituje w nagłe zwroty akcji, niespodziewane rozwiązania, żywe dialogi, natomiast środowiska społeczne ukazuje za pomocą charakterystyki reprezentatywnych dla nich typów postaci, bez stosowania opisu.

Nowatorski w literaturze francuskiej jest sposób kreacji postaci Jakuba. Chociaż jego wiejskie pochodzenie jest wielokrotnie podkreślane w utworze, powieść nie sugeruje jego niższości względem wyżej urodzonych bohaterów, nie poddaje również prymitywizacji jego zachowania i wypowiedzi. Język Jakuba nie różni się od języka innych postaci (Marivaux celowo nie wykorzystuje, w odróżnieniu od wcześniejszych autorów, dialektu). Karierę wieśniaka, podobnie jak drugą niedokończoną powieść Marivaux Życie Marianny, uważa się za ważny moment w rozwoju francuskiej powieści psychologicznej[1].

Karierę wieśniaka na język polski przetłumaczył Jarosław Iwaszkiewicz[2].

Przypisy

  1. red. A. Adam, G. Lerminer, E. Morot-Sir, Literatura francuska, t.I, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1974, ss.581–582
  2. P. Marivaux, Kariera wieśniaka, Czytelnik, Warszawa 1952, s.3

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • red. A. Adam, G. Lerminer, E. Morot-Sir, Literatura francuska, t.I, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1974
  • M. Żurowski, Wstęp [w:] P. de Marivaux, Kariera wieśniaka, Czytelnik, Warszawa 1952