Karol IV Luksemburski

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Karol IV Luksemburski
z łaski Bożej cesarz rzymski, po wieki august, król Czech oraz hrabia Luksemburga[1][2]
Charles IV.jpg
Armoiries empereur Charles IV.svg
Król Rzymian (Niemiec)
(antykról w opozycji do Ludwika IV od 1346)
Okres panowania od 11 października 1347
do 29 listopada 1378
Poprzednik Ludwik IV Bawarski
Następca Wacław IV Luksemburski
Święty Cesarz Rzymski
Okres panowania od 5 kwietnia 1355
do 29 listopada 1378
Poprzednik Ludwik IV Bawarski
Następca Zygmunt Luksemburski
Król Włoch
Okres panowania od styczeń 1355
do 29 listopada 1378
Poprzednik Ludwik IV Bawarski
Następca Zygmunt Luksemburski
Król Czech
Okres panowania od 26 sierpnia 1346
do 29 listopada 1378
Poprzednik Jan Luksemburski
Następca Wacław IV Luksemburski
Elektor Brandenburgii
Okres panowania od 18 sierpnia 1373
do 29 listopada 1378
Poprzednik Otto V Leniwy
Następca Zygmunt Luksemburski
Dane biograficzne
Dynastia Luksemburgowie
Urodziny 14 maja 1316
Śmierć 29 listopada 1378
Ojciec Jan Luksemburski
Matka Elżbieta Przemyślidka
Galeria w Wikimedia Commons Galeria w Wikimedia Commons

Karol IV Luksemburski (ur. 14 maja 1316 w Pradze, zm. 29 listopada 1378 tamże) – syn i następca Jana Luksemburskiego oraz Elżbiety, córki króla Wacława II, siostry króla Wacława III – z dynastii Przemyślidów. Margrabia Moraw od 1334, hrabia Luksemburga 13461353, król Rzymian (Niemiec) od 1346 (do 1347 antykról), król czeski od 1346 jako Karol I[3], Święty Cesarz Rzymski od 1355, elektor Brandenburgii 1373-1378. Na chrzcie otrzymał zwyczajowe u Przemyślidów imię Wacław, ale przy bierzmowaniu przyjął imię Karol.

Wychował się pod opieką Piotra Rogera (późniejszego papieża Klemensa VI ) w Paryżu na dworze króla Francji Karola IV (męża stryjenki). W 1331 został przez ojca powołany do Lombardii, a następnie w wyniku ugody z cesarzem Ludwikiem IV Wittelsbachem mianowany wikariuszem cesarstwa. W latach 1331-1333 bez sukcesu walczył we Włoszech północnych z ligą miast o utrzymanie tam władzy Jana Luksemburskiego. W 1334 ojciec mianował go margrabią Moraw i przekazał zarząd Czech. W 1335 nawiązał rozmowy z królem polskim Kazimierzem Wielkim i przygotował pokój z Polską oraz sojusz z Węgrami zawarte przez Jana Luksemburskiego w Wyszehradzie.

Wczesne rządy[edytuj | edytuj kod]

W związku z rosnącą potęgą rządzącego Rzeszą NiemieckąLudwika IV Bawarskiego, który po wygaśnięciu dynastii askańskiej opanował Marchię Brandenburską, Dolną Bawarię, Tyrol, Holandię, Zelandię, Fryzję i Hennegau, książęta Rzeszy, obawiając się o swoją sytuację, zebrali się w 1346 przy tronie królewskim w Rhens w celu wyboru antykróla, którym 11 lipca 1346 został Karol IV. Został wybrany na króla Niemiec dzięki poparciu Klemensa VI oraz w wyniku zabiegów ojca i jego stryja arcybiskupa Trewiru Baldwina przez trzech elektorów duchownych, ojca oraz elektora saskiego Koronowany został przez arcybiskupa praskiego, Arnoszta z Pardubic.

Początkowy okres rządów to wojny z Ludwikiem, który nie chciał zrezygnować z korony. Sytuację zmieniła śmierć Ludwika w trakcie polowania 11 października 1347. Spór z Wittelsbachami ciągnął się do 1349. W 1350 doszedł do porozumienia z Wittelsbachami uznając ich panowanie w Brandenburgii i Tyrolu.

Sytuację w Rzeszy dodatkowo pogorszyła przypadająca na rządy Karola epidemia dżumy, w ślad za którą poszedł wzrost cen i spadek realnej wartości czynszów. Szlachta próbowała ratować swój budżet zwiększając obciążenia wobec chłopów, co powodowało wzrost fermentu u tych drugich. W miastach zaznaczył się wzrost pozycji związków cechowych, które powoli odbierały realną władzę szlacheckiemu patrycjatowi. Niezadowolenie społeczne wyrażało się w rosnącej licznie ruchów heretyckich, biczowników oraz pogromach Żydów.

Karol skupił prawie całą swoją aktywność w Czechach, których stolicę Pragę gwałtownie rozbudowywał i rozwijał fundując między innymi w 1348 Uniwersytet Praski (obecnie Uniwersytet Karola), co zjednało mu popularność w kegach uczonych niemieckich. Symbolem Pragi stał się też Most Karola. Karol IV wzniósł również zamek Karlštejn.

W 1355 Karol odbył tzw. wyprawę włoską, zakończoną koronacjami: królewską w Mediolanie i tego samego roku cesarską w Rzymie. Koronacji dokonali legaci papieża Innocentego IV; Karol potwierdził przy tym przyrzeczenie z 1346 roku, że nie będzie zabiegał o władztwo nad Włochami. W 1365 roku koronował się w Arles na króla Burgundii.

Przy wykorzystaniu sporów wewnętrznych między Wittelsbachami, zapewnił swojemu synowi Wacławi IV , w drodze kombinacji spadkowych Marchię Brandenburską, Marchię Brandenburską, której oddanie wymusił na margrabim brandenburskim Ottonie w 1373 r. Na żądanie papieża Urbana V w 1368 roku udał się z silną armią do Włoch, by zapewnić tam władztwo papieskie. W Rzymie czwarta żona Karola księżniczka zachodniopomorska Elżbieta z Pomorza została koronowana przez papieża. Po nieudanych próbach zaprowadzenia w środkowych oraz północnych Włoszech bezpieczeństwa i pokoju, Karol powrócił do Czech, w wyniku czego Urban V musiał powrócić do Awinionu.

Złota Bulla Karola[edytuj | edytuj kod]

 Osobny artykuł: Złota Bulla Karola IV.

Jednym z głównych zadań stojących przed Karolem było uregulowanie sytuacji w Rzeszy. W tym celu zwołał na 1355 sejm do Norymbergi, na którym opracowano dokument zwany Złotą Bullą (od pieczęci cesarskiej przywiezionej przez niego).

Ogłoszona 10 stycznia 1356, sankcjonowała nowy ustrój kraju. Ustalała liczbę elektorów na siedmiu, tj.:

Stanowiska miały być niepodzielne, a w przypadku świeckich zawsze przechodzić na najstarszego syna. Po śmierci króla, kanclerz Rzeszy był zobowiązany do zwołania w ciągu miesiąca sejmu we Frankfurcie nad Menem. Te i inne postanowienia Bulli czyniły z książąt dzielnicowych w zasadzie niezależnych władców.

Małżeństwa i potomstwo[edytuj | edytuj kod]

Karol był żonaty cztery razy. Jego żonami były:

  1. od maja 1329Blanka de Valois, córka Karola de Valois, przyrodnia siostra Filipa VI, króla Francji, ur. 1317, zm. 1 sierpnia 1348;
  2. od 4 marca 1349Anna, córka Rudolfa II, elektora Palatynatu, ur. 26 września 1329, zm. 2 lutego 1353,
  3. od 1353Anna, córka Henryka II, księcia świdnickiego, ur. w 1339, zm. 11 lipca 1362,
  4. od 1363Elżbieta z Pomorza (1345/13471393), córka księcia pomorskiego Bogusława V i Elżbiety Kazimierzówny.

Z pierwszego małżeństwa pochodziły:

  1. Małgorzata (1335-1349), żona Ludwika I Węgierskiego, króla Węgier i Polski,
  2. Katarzyna (1342-1386), poślubiła Rudolfa IV Założyciela, a później Ottona V Leniwego, księcia Bawarii i elektora Brandenburgii.

Z drugiego małżeństwa pochodził:

  1. Wacław, ur. 27 stycznia 1350, zm. 28 grudnia 1351.

Z trzeciego małżeństwa pochodzili:

  1. Elżbieta (1358-1373), poślubiła Albrechta III Habsburga,
  2. Wacław IV (13611419), król Niemiec i król Czech,
  3. dziecko (ur. i zm. 11 lipca 1362).

Z czwartego małżeństwa pochodzili:

  1. Anna Czeska (13661394), poślubiła Ryszarda II, króla Anglii,
  2. Zygmunt (13681437), cesarz, król Węgier i Czech, margrabia brandenburski,
  3. Jan Zgorzelecki (13701396), książę zgorzelecki,
  4. Karol (ur. 13 marca 1372, zm. 24 lipca 1373),
  5. Małgorzata (ur. 29 lipca 1373, zm. 4 czerwca 1410), poślubiła Jana III, burgrabiego Norymbergi,
  6. Henryk (ur. sierpień 1377, zm. 1378).

Karol IV miał także nieślubnego syna Wilhelma (Guillaume), którego matka była Francuzką. Chłopiec urodził się ok. 1365. Ojciec zabezpieczył jego przyszłość poprzez korzystne małżeństwo.

Przodkowie[edytuj | edytuj kod]

 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Henryk VI Luksemburski
 
 
 
 
 
 
 
Henryk VII Luksemburski
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Beatrycze d’Avesnes
 
 
 
 
 
 
 
Jan Luksemburski
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Jan I Zwycięski
 
 
 
 
 
 
 
Małgorzata Brabancka
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Małgorzata de Dampierre
 
 
 
 
 
 
 
Karol IV Luksemburski
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Przemysł Ottokar II
 
 
 
 
 
 
 
Wacław II
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Kunegunda Halicka
 
 
 
 
 
 
 
Elżbieta Przemyślidka
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Rudolf I Habsburg
 
 
 
 
 
 
 
Guta von Habsburg
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Gertruda von Hohenberg
 
 
 
 
 
 

Przypisy

  1. Karolus Dei gratia Romanorum rex semper augustus ac Boemie rex nec non comes lutzemburgensis. Dokument fundacyjny z 1348 r. opublikowany w: Aubertus Miraeus, Joannes Franciscus Foppens, Antoon Van Dyck, Hendrik Frans Diamaer, Diplomatum Belgicorum nova collectio sive Supplementum ad opera diplomatica Auberti Miraei, Bruxellis 1748, s. 277.
  2. Najczęściej Karola tytułowano Karolus quartus, divina favente clemencia Romanorum imperator semper augustus et Boemie rex (lub Boemorum rex). Joseph Maria Martinus Hermans, Marc Nelissen, Charters of Foundation and Early Documents of the Universities of the Coimbra Group, Leuven 2005, s. 140. Anna-Dorothee von den Brincken, Die universalhistorischen Vorstellungen des Johann von Marignola OFM, "Archiv für Kulturgeschichte", 49, 1967, s. 304.
  3. de facto występował pod numeracją niemiecką

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • K. Lepszy (red.), S. Arnold (red.), A. przyboś, S. Trawkowski, J. Wolski, Słownik biograficzny historii powszechnej. Do XVII stulecia, Wiedza Powszechna, Warszawa 1968, s. 228-229.
Poprzednik
Jan Luksemburski
Moravia.svg Margrabia Moraw
13341349
Moravia.svg Następca
Jan Henryk Luksemburski
Poprzednik
Jan Luksemburski
Arms of Luxembourg.svg Hrabia Luksemburga
13461354
Arms of Luxembourg.svg Następca
Wacław I Luksemburski
Poprzednik
Jan Luksemburski
Small coat of arms of the Czech Republic.svg Król Czech
1346-1378
Small coat of arms of the Czech Republic.svg Następca
Wacław IV Luksemburski
Poprzednik
Ludwik IV Bawarski
Holy Roman Empire Arms-single head.svg Antykról Rzymian (Niemiec)
w opozycji do cesarza Ludwika IV

1346-1347
Holy Roman Empire Arms-single head.svg Następca
on sam jako król
Poprzednik
Ludwik IV Wittelsbach
Holy Roman Empire Arms-single head.svg Król Rzymian (Niemiec)
1347-1378
Holy Roman Empire Arms-single head.svg Następca
Wacław IV Luksemburski
Poprzednik
Ludwik IV Wittelsbach
Holy Roman Empire Arms-double head.svg Święty Cesarz Rzymski
1355-1378
Holy Roman Empire Arms-double head.svg Następca
Zygmunt Luksemburski
Poprzednik
Otto V Leniwy
Brandenburg Wappen.svg Margrabia-Elektor Brandenburgii
1373-1378
Brandenburg Wappen.svg Następca
Zygmunt Luksemburski