Karol Marks

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Karol Marks
Karl Marx
Karol Marks
Podpis Karol Marks
Data i miejsce urodzenia 5 maja 1818
Trewir, Królestwo Prus
Data i miejsce śmierci 14 marca 1883
Londyn, Wielka Brytania
Przyczyna śmierci Zapalenie oskrzeli, zapalenie opłucnej
Miejsce spoczynku Cmentarz Highgate, Londyn, Wielka Brytania
Zawód Filozof
Miejsce zamieszkania Trewir, Paryż, Bruksela, Kolonia, Londyn
Tytuł DoktorUniwersytet w Jenie[1]
Alma Mater Uniwersytet w Bonn,
Uniwersytet Humboldta w Berlinie
Wyznanie Protestantyzm, później ateizm
Małżeństwo Jenny von Westphalen
Dzieci Jenny, Laura, Edgar, Henry Edward Guy, Jenny Eveline Frances (Franziska), Eleonora, prawdopodobnie Freddy[2]
Commons Multimedia w Wikimedia Commons
Wikicytaty Karol Marks w Wikicytatach

Karol Henryk Marks, niem. Karl Heinrich Marx (ur. 5 maja 1818 w Trewirze, zm. 14 marca 1883 w Londynie) – niemiecki filozof, ekonomista i działacz rewolucyjny. Twórca socjalizmu naukowego, współzałożyciel I Międzynarodówki.

Życiorys[edytuj | edytuj kod]

Młodość[edytuj | edytuj kod]

Młodość i rodzina[edytuj | edytuj kod]

Pochodził ze zasymilowanej rodziny rabinów żydowskich pochodzenia aszkenazyjskiego. Jego dziadek był rabinem w Holandii a ojciec Karola przeprowadził się do Trewiru w niemieckich Prusach. Rabińską przeszłość rodziny Marksów zapoczątkował dziadek, Meier Halewi Marks który funkcję rabina pełnił od 1723 roku[3]. Jako pierwszy z rodziny, świecką edukację otrzymał Heinrich Marks, ojciec Karola. Heinrich aby uciec od antysemickich ograniczeń prawnych, z judaizmu przeszedł na dominujący w Niemczech luteranizm, zmienił on wówczas imię z pochodzącego z języka jidysz Herschela na niemieckiego Heinricha[4].

Ojciec Karola, był człowiekiem Oświecenia, popierał liberalizm klasyczny i zainteresował się ideami filozofów Imanuela Kanta oraz Woltera. Brał udział w agitacji na rzecz wprowadzenia w Prusach konstytucji i reform, które ograniczyłyby monarchię absolutną[5]. W 1815 roku rozpoczął karierę adwokacką, a w 1819 roku, wraz z rodziną wprowadził się do dziesięciopokojowego domu w Porta Nigra[6]. Jego żona, Henrietta Pressburg była holenderską Żydówką która pozostała przy judaizmie. Henrietta była gorliwie opiekuńcza i religijna, co nie pozostało bez wpływu na jej potomstwo[7].

Karol urodził się 5 maja 1818 roku w Trewirze w budynku 664 przy Brückergasse[8]. W 1928 roku lokal został zakupiony przez Socjaldemokratyczną Partię Niemiec, a współcześnie mieści się tam muzeum poświęcone Marksowi[9].

Niewiele wiadomo o dzieciństwie Karola[10]. Był trzecim z dziewięciorga dzieci, najstarszym synem stał się, gdy w 1819 roku zmarł jego brat Moritz[11]. Karol w sierpniu 1824 roku został ochrzczony w Kościele luterańskim wraz z rodzeństwem: Sophie, Hermann, Henriette, Louise, Emilie i Karoline[12]. Do 1830 roku miał prywatnego nauczyciela, w tym roku trafił do nowo utworzonej szkoły gimnazjalnej, której dyrektorem był przyjaciel ojca Karola, Hugo Wyttenbach. Zatrudniał on jako nauczycieli wielu liberalnych humanistów, co rozgniewało konserwatywny rząd. W 1832 roku policja zorganizowała nalot na szkołę i znalazła na miejscu literaturę, głoszącą liberalizm na miejscu. Władze zreorganizowały szkołę i wymieniły kilku pracowników[13].

Okres studencki[edytuj | edytuj kod]

W wieku 17 lat, w październiku 1835 roku, rozpoczął studia na Uniwersytecie Bonn na kierunkach filozofii i literatury (choć jego ojciec nalegał na Karola, aby ten rozpoczął studia prawnicze)[14]. Kontynuował naukę, gdy udało mu się uniknąć służby wojskowej[15]. W Bonn dołączył do Klubu Poetów, grupy monitorowanej przez policję ze względu na radykalne politycznie poglądy niektórych uczestników[16]. Młody Marks dołączył też do klubu Landsmannschaft der Treveraner, którego został współprzewodniczącym[17]. W sierpniu 1836 roku odbył pojedynek z członkiem Korpusu Borussi[18]. Początkowo jego oceny na Uniwersytecie były dobre, choć z czasem się pogorszyły. Jego ojciec postanowił przenieść go na cieszący się lepszą renomą Uniwersytet Berliński[19].

Początek działalności (1836-1843)[edytuj | edytuj kod]

W lecie 1836 roku zaręczył się z Jenny von Westpalen, którą znał od wczesnej młodości. Odtąd spoważniał i bardziej odpowiedzialnie podchodził do nauki i pracy[20]. Ich związek budził pewne kontrowersje ze względu na różnice pochodzenia etnicznego i klasowego, Marks został jednak zaakceptowany przez ojca Jenny, liberalnego arystokratę Ludwiga von Westphalena[21].

W październiku 1836 roku przybył do Berlina, gdzie wynajął pokój na Mittelstraße. W czasie studiów w tym mieście zainteresował się filozofią niedawno zmarłego Georga Wilhelma Freidricha Hegla. W 1837 roku, w czasie rekonwalescencji w Stralau, dołączył do Klubu Doktora (Doktorklub), związał się z grupą radykalnych intelektualistów znanych młodoheglistami. Z grupą młodoheglistów związani byli m.in. Ludwig Feuerbach i Bruno Bauer. Marks zaprzyjaźnił się z działaczem koła, Adolfem Rutenbergiem. Młodohegliści przyjęli metafizyczne założenia Hegla i metodę dialektyczną w krytyce społeczeństwa, polityki i religii z lewicowego punktu widzenia[22]. W maju 1838 zmarł ojciec Karola, z którym łączył go z nim silny związek emocjonalny[23][24].

W 1837 roku zakończył pisanie krótkiej powieści komediowej Skorpion i Felix, napisał też kilka wierszy miłosnych poświęconych Jenny, które zostały opublikowane[25]. Porzucił pisarstwo i zajął się nauką języka angielskiego i włoskiego, studiami historii sztuki i tłumaczeniem klasyków łacińskich[26]. Napisał rozprawę doktorską pod nazwą Różnice między demokrytejską a epikurejską filozofią przyrody. Pracę nad rozprawą ukończył w 1841 roku[27]. Wzbudziła ona pewne kontrowersje w kręgach konserwatywnych profesów Uniwersytetu w Berlinie. Marks zdecydował się zaprezentować ją na bardziej liberalnym Uniwersytecie w Jenie, który w kwietniu 1841 roku nadał mu doktorat[28]. W 1840 roku rozpoczął współpracę z wojującym ateistą Bruno Bauerem, w marcu 1841 roku zaczęli planować wydawanie pisma Archiv des Atheismus (Archiwum Ateizmu), pomysł ten jednak nigdy nie został zrealizowany.

Kariera akademicka została zniwelowana przez silną opozycję rządu wobec klasycznego liberalizmu i młodoheglistów[29]. W 1842 roku Marks przeprowadził się do Kolonii, gdzie pracował jako dziennikarz, pisząc dla radykalnej gazety Rheinische Zeitung (Gazeta Reńska), wyrażając w niej swoje wczesne poglądy na temat socjalizmu i ekonomii. Krytykował zarówno prawicowe rządy europejskie, jak i ruchy liberalne i socjalistyczne, które uważały za nieszkodliwe lub nieskuteczne[30]. Gazeta zwróciła uwagę cenzury rządu pruskiego, która przed drukowaniem materiału sprawdzała wydania pisma. Po tym, gdy w 1843 roku, Rheinische Zeitung opublikował artykuł mocno krytyczny wobec monarchii rosyjskiej i cara Mikołaja I, rząd rozpoczął nagonkę na gazetę. Represje spowodowane były demokratyczno-radykalnym charakterem pisma. Doprowadziły do ustąpienia redaktora naczelnego i zamknięcie pisma w marcu 1843 roku[31][32]. 19 czerwca 1843 roku Karol wziął ślub z Jenny w kościele protestanckim w Bad Kreuznach[33].

Wyjazd do Paryża[edytuj | edytuj kod]

Po ślubie Marks przeniósł się do Paryża. We Francji miał wraz z Arnoldem Ruge wydawać radykalne pismo emigracyjne, jednak ze względu na rozbieżności ideowe redaktorów, jak i problemy z kolportażem, wyszedł tylko jeden numer zatytułowany Roczniki Niemiecko-Francuskie. Marks opublikował w nim m.in. artykuły Przyczynek do krytyki heglowskiej filozofii prawa i W kwestii żydowskiej, w których ostatecznie porzucił idealizm i po raz pierwszy ujawnił się jako rewolucjonista i internacjonalista, odwołujący się do Mas i Proletariatu. W 1844 stworzył Rękopisy ekonomiczno-filozoficzne, którymi rozpoczyna swoją krytykę ekonomii politycznej i filozofii heglowskiej. Rozwijał w nich również teorię humanizmu socjalistycznego.

We wrześniu 1844 poznał Fryderyka Engelsa, przyszłego przyjaciela i głównego współpracownika. Obaj uczestniczyli aktywnie w życiu politycznym Paryża i wspólnie opracowywali idee socjalizmu proletariackiego, czyli komunizmu. Pierwszym wspólnym pismem była Święta rodzina, czyli krytyka krytycznej krytyki, analizująca krytycznie poglądy heglistów, ze szczególnym uwzględnieniem Bruno Bauera.

Wyjazd do Brukseli[edytuj | edytuj kod]

W 1845 roku został na skutek działań rządu pruskiego wydalony z Paryża i wyjechał do Brukseli. W latach 1845-1846 powstawał pierwszy wykład tez materializmu historycznego autorstwa obu teoretyków, zawarty w Ideologii niemieckiej. W latach 1845-1847 Marks pisał do gazet, wydawanych zarówno we Francji, jak i w Niemczech. Jego artykuły można było znaleźć w Vor-warts, Deutsche-Brusseler Zeitung, Das Westphalische Dampfboot i Der Gesellschaftsspiegel. W roku 1847 wydał Nędzę filozofii; dzieło, w którym poddał krytyce poglądy Proudhona.

Marks zaangażował się w tworzenie Związku Komunistów, którego członkiem został wraz z Engelsem wiosną 1847. W listopadzie 1847 obaj brali udział w II Zjeździe tego związku w Londynie. Ich czynny udział w związku przejawiał się również w tym, iż obaj są autorami jego programu. Stanowił go wydany w 1848 roku Manifest partii komunistycznej, który zawierał idee rozwiniętego materializmu, dialektyki, walki klas i przypisywał proletariatowi potencjał rewolucyjny. Był to pierwszy program oparty w całości na zasadach socjalizmu naukowego. Manifest, według A.C Suttona, był plagiatem wydanego wcześniej dzieła Democracy Manifesto, napisanego przez francuskiego fourierystę, Victora Prospera Consideranta i wydanego w 1843 roku (Principe du socialisme: Manifeste de la démocratie au XIXe siècle, publié en 1843). Marks prowadził w tym czasie działalność publicystyczną. W 1848 wyszło jego Przemówienie w sprawie wolnego handlu. Po wybuchu rewolucji lutowej 1848, Marks został wydalony z Belgii. Wrócił do Paryża, a stamtąd po rewolucji marcowej udał się do Kolonii. Został tam redaktorem naczelnym wychodzącej od 1 czerwca 1848 do 19 maja 1849 Nowej Gazety Reńskiej. Marks publikował w niej m.in. artykuły Praca najemna a kapitał i Liberałowie przy władzy.

Wyjazd do Londynu[edytuj | edytuj kod]

Został oskarżony o przestępstwa prasowe i nawoływanie do stawiania oporu zbrojnego rządowi, stanął przed sądem, który go uniewinnił 9 lutego 1849. 16 maja 1849 został wydalony z Królestwa Prus. Wyjechał do Paryża, skąd po demonstracji 13 czerwca 1849 udaje się do Londynu, w którym spędził resztę życia. W Anglii, borykając się z dużymi problemami finansowymi, utrzymywał się z działalności publicystycznej oraz z bezzwrotnych pożyczek od Engelsa. W Londynie podjął ostrą polemikę z krytykami swojej teorii i osoby. Od 1851 do 1862 był stałym współpracownikiem New York Tribune, gdzie część jego artykułów jest publikowanych jako redakcyjne. W tym piśmie opublikował m.in. Rewolucja i kontrrewolucja w Niemczech oraz Rewelacje z dziejów dyplomacji XVIII w. Współpracował również z Neue Oder-Zeitung oraz wiedeńskim Presse.

Badał ekonomię polityczną i historię oraz tworzył kolejne dzieła. Podsumował wyniki rewolucji (1848-1851) w Osiemnasty brumaire’a Ludwika Bonaparte wydanym w 1852. Pierwszym efektem studiów ekonomicznych był Przyczynek do krytyki ekonomii politycznej. Najpełniejszy wyraz praca Marksa na tym polu znalazła w wydanym w 1867 I tomie Kapitału. Opisał w nim prawa rządzące ekonomią państw kapitalistycznych. W 1871 poddał analizie okres Komuny Paryskiej w Wojnie domowej we Francji zaś w Krytyce programu gotajskiego skrytykował Socjaldemokratyczną Partię Niemiec.

Grób Marksa

W 1864 Marks współtworzył Międzynarodowe Stowarzyszenie Robotników, tzw. Pierwszą Międzynarodówkę, którego został sekretarzem, autorem jej pierwszej Odezwy i innych najistotniejszych pism. W 1869 jego przyjaciel i uczeń Wilhelm Liebknecht założył socjalno-demokratyczną partię robotniczą, która, połączywszy się z radykalnymi zwolennikami Ferdinanda Lassale’a, stworzyła Socjaldemokratyczną Partię Robotniczą Niemiec. Doprowadzi również do przeniesienia Rady Generalnej Międzynarodówki do Nowego Jorku po kongresie w Hadze w 1872. Marks pracował nad ukończeniem Kapitału, w czym przeszkadzała mu choroba. Dwa pozostałe tomy zostały wydane już po jego śmierci przez Engelsa, na podstawie zgromadzonych zapisków.

Śmierć[edytuj | edytuj kod]

2 grudnia 1881 umarła żona Marksa, zaś w 1883 roku on sam. Oboje zostali pochowani na cmentarzu Highgate w Londynie[34]. W chwili śmierci Marks był bezpaństwowcem[35].

Poglądy[edytuj | edytuj kod]

Marks uchodzi za założyciela tzw. socjalizmu naukowego, który, wyrósłszy z jego poglądów filozoficznych, tylko w związku z nimi staje się zrozumiały. Marks pozostawał stale pod wpływem filozofii Hegla, zachował też jego sposób dociekania, jego dialektyczną metodę i przekonanie o identyczności „bytu” i „myślenia”. Szczytowym zakończeniem filozoficznego systemu Marksa jest jego materialistyczne pojmowanie dziejów, oparte na historycznym materializmie.

Pod względem ekonomicznym Karol Marks jest uczniem Davida Ricarda, na którego teorii o wartości pracy oparł swój własny system, a zwłaszcza teorię wyzysku. Podobnie jak Ricardo, zapatruje się Marks bardzo pesymistycznie na położenie klasy pracującej i przepowiada upadek kapitalistycznego ustroju, wskutek ciągłego wzrostu klasy robotniczej i coraz bardziej zaostrzających się kryzysów (teoria katastrof).

Marks wraz z Engelsem był zwolennikiem odbudowy niepodległej Polski i położenia kresu wpływów Imperium Rosyjskiego na stosunki wewnętrzne Niemiec[36].

Najważniejsze dzieła[edytuj | edytuj kod]

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. Wheen, 2001, s. 33.
  2. Montefiore, Simon Sebag. „The Means of Reproduction”. The New York Times.
  3. Nicolaievsky oi Maenchen-Helfen 1976, s. 4–5; Wheen 2001, s. 7–9, 12; McLellan 2006, s. 2–3.
  4. Nicolaievsky and Maenchen-Helfen 1976, s. 4–6; McLellan 2006, s. 2–4.
  5. Nicolaievsky and Maenchen-Helfen 1976, s. 5, 8–12; Wheen 2001, s. 11; McLellan 2006, s. 5–6.
  6. Nicolaievsky and Maenchen-Helfen 1976, s. 7; Wheen 2001, s. 10; McLellan 2006, s. 7.
  7. Nicolaievsky i Maenchen-Helfen 1976, s. 6–7; Wheen 2001, s. 12; McLellan 2006, s. 4.
  8. Nicolaievsky and Maenchen-Helfen 1976 s. 7; Wheen 2001, s. 8, 12; McLellan 2006, s. 1.
  9. Wheen 2001. s. 12–13.
  10. Nicolaievsky and Maenchen-Helfen 1976, s. 12; Wheen 2001, s. 13.
  11. McLellan 2006, s. 7.
  12. Nicolaievsky and Maenchen-Helfen 1976, s. 6; McLellan 2006, s. 4.
  13. Nicolaievsky i Maenchen-Helfen 1976, s. 12–15; Wheen 2001, s. 13; McLellan 2006, s. 7–11.
  14. Nicolaievsky i Maenchen-Helfen 1976, s. 15–16; Wheen 2001, s. 14; McLellan 2006, s. 13.
  15. Wheen 2001, s. 15.
  16. Nicolaievsky and Maenchen-Helfen 1976, s. 20; McLellan 2006, s. 14.
  17. Wheen 2001, s. 16; McLellan 2006, s. 14.
  18. Nicolaievsky i Maenchen-Helfen 1976, s. 21–22; McLellan 2006, s. 14.
  19. Nicolaievsky and Maenchen-Helfen 1976, s. 22; Wheen 2001, s. 16–17; McLellan 2006, s. 14.
  20. Fedoseyev 1973, s. 23.
  21. Nicolaievsky i Maenchen-Helfen 1976, s. 23–30; Wheen 2001, s. 16–21, 33; McLellan 2006, s. 15, 20.
  22. Nicolaievsky i Maenchen-Helfen 1976, s. 34–38; Wheen 2001, s. 34; McLellan 2006, s. 25–27.
  23. Nicolaievsky i Maenchen-Helfen 1976, s. 44,69–70; McLellan 2006, s. 17–18.
  24. Sperber 2013, s. 55–56.
  25. Nicolaievsky i Maenchen-Helfen 1976, s. 33; McLellan 2006, s. 18–19. These love poems would be published posthumously in the Collected Works of Karl Marx and Frederick Engels: Volume 1 (New York: International Publishers, 1975) s. 531–632.
  26. Nicolaievsky and Maenchen-Helfen 1976, s. 33; Wheen 2001, s. 25–26.
  27. Marx’s thesis was posthumously published in the Collected Works of Karl Marx and Frederick Engels: Volume 1 (New York: International Publishers, 1975) s. 25–107.
  28. Nicolaievsky and Maenchen-Helfen 1976, s. 45; Wheen 2001, s. 33; McLellan 2006, s. 28–29, 33.
  29. Nicolaievsky i Maenchen-Helfen 1976, s. 49; McLellan 2006, s. 33.
  30. Nicolaievsky i Maenchen-Helfen 1976, s. 50–51; Wheen 2001, s. 34–36, 42–44; McLellan 2006, s. 35–47.
  31. Kołakowski 2009 (I), s. 116.
  32. Nicolaievsky and Maenchen-Helfen 1976, s. 60–61; Wheen 2001, s. 47–48; McLellan 2006, s. 50–51.
  33. Nicolaievsky and Maenchen-Helfen 1976, s. 70–71; Wheen 2001, s. 52–53; McLellan 2006, s. 61–62.
  34. J. Steipanowa: Karol Marks. Szkic biograficzny, Wyd. Progress, Moskwa 1977, s. 374.
  35. McLellan, 1973, s. 541.
  36. K. Marks, F. Engels: W obronie Polski, www.marxists.org; K. Marks, F. Engels: Dwa przemówienia w sprawie polskiej, www.marxists.org.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]