Karpatorusini

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Coat of Arms of Transcarpathian Oblast.png

Karpatorusini – nazwa powstała jako zbiorcze określenie ruskiej ludności zamieszkującej północne zbocza Karpat (Łemkowie), oraz północne regiony Królestwa Węgier – Rusinów z okolic Preszowa (Szarysz) na wschodniej Słowacji, Rusinów z Zakarpacia, Rusinów Panońskich.

Przez Węgrów nazywani byli rutének i byli jedną z najbardziej dyskryminowanych mniejszości na terenie Węgier oraz najbardziej zapóźnioną pod względem rozwoju świadomości narodowej, rozwoju gospodarczego i struktury społecznej. W roku 1910 89% ludności utrzymywało się z pracy na roli, a 78% było analfabetami.

Historia[edytuj | edytuj kod]

Pierwsze działania w kierunku rozwoju rusińskiego ruchu narodowego podjął w latach 1848-1849 Adolf Dobrianskyj. Rozpoczął on starania o utworzenie osobnej jednostki administracyjnej na terenach zamieszkanych przez Rusinów. Udało mu się wywalczyć utworzenie osobnego komitatu (Ruskiego Kraju – z połączenia 4 jednostek: Bereg, Máramaros, Ung i Ugocsa), a on sam został żupanem tego dystryktu. Równocześnie kilkudziesięciu Rusinów zajęło stanowiska urzędnicze. Jednak już w 1850 okręg ten został zlikwidowany.

Po wojnie włosko-austriackiej 1866 roku i przegranej Austrii wzrosło znaczenie Węgier. To z kolei spowodowało ograniczenie autonomii rusińskiej, dlatego inteligencja rusińska skupiła się na obronie kultury i języka. W 1866 powstało Towarzystwo Świętego Bazylego, wspierające rusińską działalność kulturalną.

W 1868 w Austro-Węgrzech uchwalono liberalną ustawę narodowościową, jednak nie polepszyło to sytuacji Rusinów. W 1869 zamknięto jedyne gimnazjum rusińskie w Użhorodzie. Na początku lat 70. XIX wieku nowy biskup greckokatolicki w Mukaczewie, István Pankovics, rozwinął akcję zwalczania moskalofilstwa. Wielu nauczycieli-Rusinów przeniesiono w inne rejony Węgier, w 1873 zabroniono kształcenia księży w Wiedniu.

W latach 80. XIX wieku rusiński ruch narodowy podzielił się na dwie grupy: małą, zrzeszającą zwolenników Słowiańszczyzny, oraz dużo większą – zwolenników kultury węgierskiej.

W latach 90. XX wieku prof. Paul Robert Magocsi oraz prof. Paul Best zaliczyli tę mniejszość autochtoniczną do narodu karpatoruskiego. Twierdzą oni, że na terenie obecnej Polski, Słowacji, Ukrainy i Serbii mieszka około 1 200 000 społeczność o proweniencji karpatoruskiej[1].

Współcześnie mieszkający na Ukrainie podkreślają swoją odrębność od Ukraińców m.in. poprzez demonstracyjne ignorowanie obowiązującego w tym kraju czasu wschodnioeuropejskiego i zegarki ustawiają według czasu środkoweuropejskiego, według którego liczono na Zakarpaciu czas przed wojną[2].

Przypisy

  1. "Czy w XX w. w Europie Środkowo-Wschodniej powstają nowe narody?". J. Lewandowski [w:] Wokół antropologii kulturowej, pod red. M. Haponiuka i M. Rajewskiego, Lublin 1999, s.42-43
  2. "Nie naruszymy granic Polski", fakty.interia.pl, [dostęp 21.05.2009]

Literatura[edytuj | edytuj kod]

  • Tadeusz Kopyś – "Stosunki narodowościowe na Rusi Zakarpackiej w drugiej połowie XIX i na początku XX wieku", w:"Węgry i dookoła Węgier", ISBN 83-88737-22-8

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Wikimedia Commons