Kartacz (pocisk)

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Ujednoznacznienie Ten artykuł dotyczy pocisku. Zobacz też: inne znaczenia tego słowa.
Wystrzał kartaczem z działa XVI w.
Model karonady – obok kartacz
Replika historycznego kartacza
Kartacz brytyjski z 1914 r.
Wikimedia Commons
WiktionaryPl nodesc.svg
Zobacz hasło kartacz w Wikisłowniku

Kartacz – historyczny pocisk artyleryjski składający się z lekkiej obudowy wypełnionej kulistymi lotkami (ołowianymi pociskami muszkietowymi lub karabinowymi o niewielkiej średnicy) oraz drewnianego sabotu, pełniącego rolę przybitki, który chronił kule ołowiane przed nadtopieniem przez ładunek miotający.

Budowa i zastosowanie[edytuj | edytuj kod]

Nazwa wywodzi się od niem. Kartätsche. Pierwsze znane opisy w literaturze pochodzą z połowy XV w. (Mariano di Jacopo–Taccola, 1442,[1] oraz anonimowy rękopis niemiecki Das Feuerwerkbuch ok. 1432)[2].

Kartacze były stosowane do zwalczania siły żywej nieprzyjaciela na niewielkich (do 300 m) odległościach. Udokumentowane użycie w polszczyźnie ok. 1658 w Pamiętnikach Jana Chryzostoma Paska[3].

Podczas strzału powłoka kartacza ulegała rozerwaniu i lotki wylatując swobodnie z lufy raziły cele na znacznej powierzchni. Przykładowy obszar rażenia kartacza o kalibrze 76 mm, zawierającego 500 lotek, to stożek o wysokości 300 m i średnicy podstawy 50 m. Efekt wystrzału kartacza przypomina serię ze współczesnego karabinu maszynowego.

Pierwsze kartacze pojawiły się w XVI wieku[4]. Lotkami były początkowo drobne kamienie, później ołowiane kule podobne do karabinowych. Pierwsze kartacze składały się z żelaznego pręta, umocowanego do drewnianego lub metalowego krążka – sabotu (o średnicy równej kalibrowi działa). Do pręta przylepiano za pomocą smoły lotki, a następnie cały pocisk owijano płótnem i okręcano nasmołowanym sznurem. Później lotki zaczęto umieszczać w cylindrycznych blaszanych puszkach.

W XIX wieku kartacze zostały prawie całkowicie zastąpione przez szrapnele i pociski odłamkowe. Od tamtej pory kartacze były stosowane prawie wyłącznie przez działa piechoty oraz do obrony przed bezpośrednimi atakami piechoty przez inne rodzaje dział artyleryjskich. Obecnie ten rodzaj pocisku artyleryjskiego jest rzadko używany.

Bitwy, w których użyto kartaczy[edytuj | edytuj kod]

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. Mariano di Jacopo (Taccola),: Codex Latinus Monacensis 28800: De rebus militaribus. 1449.
  2. opis Kartätsch-Schuss [w:] Ferdinand Nibler (red.): Das Feuerwerkbuch (niem.). [dostęp 2010-12-01]. s. 30
  3. – Insza to bywało owych Lat że kamykami a Oszczepami do siebie ciskali [...] A insza teraz kiedy to Granaty y Bonty [!] (bomby), kartacze wypuszczą. ...,
    ...kiedy to owe petardy, owe bomby, owe kartacze i tak wiele innych na zgubę mizernego człowieka wymyślonych narzędzi, igrać poczną.(...)
    - Jan Chryzostom Pasek
    hasło: kartacz w: Polska Akademia Nauk INSTYTUT JĘZYKA POLSKIEGO: SŁOWNIK JĘZYKA POLSKIEGO XVII I 1. POŁOWY XVIII WIEKU (pol.). [dostęp 2010-12-02].
  4. Andrzej Ciepliński, Woźniak: Encyklopedia współczesnej broni palnej. Warszawa: Wydawnictwo WiS, 1994. ISBN 83-86028-01-7.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]