Kartuzy

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Ujednoznacznienie Ten artykuł dotyczy miasta. Zobacz też: inne znaczenia tego słowa.
Kartuzy
Widok z lotu ptaka
Widok z lotu ptaka
Herb Flaga
Herb Kartuz Flaga Kartuz
Państwo  Polska
Województwo  pomorskie
Powiat kartuski
Gmina Kartuzy
gmina miejsko-wiejska
Aglomeracja gdańska
Data założenia 1391 (wzmianka o wsi)
Prawa miejskie 29 marca 1923
Burmistrz Mirosława Lehman
Powierzchnia 6,80 km²
Wysokość 202,3-254 m n.p.m.
Populacja (2010)
• liczba ludności
• gęstość

15 742
2198,7 os./km²
Strefa numeracyjna
(+48) 58
Kod pocztowy 83-300
Tablice rejestracyjne GKA
Położenie na mapie województwa pomorskiego
Mapa lokalizacyjna województwa pomorskiego
Kartuzy
Kartuzy
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Kartuzy
Kartuzy
Ziemia 54°20′N 18°12′E/54,333333 18,200000Na mapach: 54°20′N 18°12′E/54,333333 18,200000
TERC
(TERYT)
6222905024
Urząd miejski
ul. Hallera 1
83-300 Kartuzy
Commons Multimedia w Wikimedia Commons
Wikisłownik Hasło Kartuzy w Wikisłowniku
Strona internetowa

Kartuzy (dodatkowa nazwa w j. kaszub. Kartuzë, niem. Karthaus) – miasto w województwie pomorskim, w powiecie kartuskim, siedziba gminy miejsko-wiejskiej Kartuzy. Miasto leży nad czterema jeziorami zwanymi kartuskimi. Są to: jezioro Karczemne, Klasztorne Duże, Klasztorne Małe i Mielenko. W Kartuzach krzyżują się drogi wojewódzkie: nr 211, nr 224 i nr 228.

Według danych z 31 grudnia 2009 roku miasto miało 14 951 mieszkańców[1].

Położenie[edytuj | edytuj kod]

Według danych z 1 stycznia 2010 powierzchnia miasta wynosi 6,80 km²[2].

Kartuzy leżą na Kaszubach, historycznie na Pomorzu Gdańskim[3].

W latach 1975-1998 miasto administracyjnie należało do woj. gdańskiego. Po 1999 Kartuzy leżą w województwie pomorskim i są stolicą powiatu kartuskiego.

Historia[edytuj | edytuj kod]

Neolit[edytuj | edytuj kod]

Prace archeologiczne na terenie miasta zaczęły się w XIX wieku. Większość ze znalezisk została jednak stracona podczas II wojny światowej[4]. Kolejne prace mające na celu oddtworzenie historii Kartuz były wykonywane w latach 70. XX wieku[5].

Rejon Kartuz został zasiedlony prawdopodobnie później niż terenie znajdujące na południe. Przez okres pleistocenu teren ten był zajęty przez lądolód[5]. W okresach interglacjałów pojawiały się na Pomorzu różne grupy koczownicze, wędrujące na północ za zwierzyną, brak jednak znalezisk potwierdzających bytność takich grup na terenie przyszłego miasta[6].

W okresie borealnym, kiedy klimat na Pomorzu się ocieplił i ustabilizował, grupy koczownicze zaczęły się osiedlać. Udoskonalono broń i narzędzia. Rekonstrukcja egzystencji grup zamieszkujących te tereny jest jednak nie możliwa i oparta jedynie na analogii do terenów ościennych. Na tym terenie odnajdywane są jedynie pojedyncze znaleziska świadczące o zamieszkiwaniu grupy ludzi[7]. Nieco lepsza jest sytuacja z badaniem osadnictwa późnego neolitu. Znajdowane są fragmenty ceramiki, ślady rolnictwa. Wiadomo, że słabe gleby nie sprzyjały rozwojowi siedzib ludzkich na obszarze ziemi kartuskiej[8].

Epoka brązu[edytuj | edytuj kod]

Więcej przedmiotów zachowało się z epoki brązu. Wiadomo, że tereny te były zamieszkane przez przedstawicieli Kultury Łużyckiej. Niewiele wiadomo o osadach tych ludów, głównymi znaleziskami są pojedyncze groby i przedmioty w nich znalezione[9]. Zostały znalezione również fragmenty ceramiki, narzędzia rolnicze[10] oraz biżuteria[10]. Gęstość zaludnienia w okolicach w tym czasie szacuję się na jedną osobę na 2-5km2[11].

Starożytność[edytuj | edytuj kod]

Ziemia kartuska w starożytności leżała na uboczu Szlaku Bursztynowego. Powoduje to, że z tego okresu pochodzi niewiele znalezisk. Wiadomo jednak znacznie więcej na temat domostw i struktury społecznej, aczkolwiek głownie dzięki analogiom do innych podobnych terenów[12].

1800-1918[edytuj | edytuj kod]

W 1818 r. wieś Kartuzy została stolicą powiatu. Znajdowały się tu wszystkie urzędy i instytucje, które znajdowały się w miastach powiatowych, czyli: starostwo, sąd grodzki, więzienie, urząd skarbowy, powiatowa komenda policji, bank, urząd pocztowy oraz wiele innych[13]. W 1886 r. Kartuzy uzyskały połączenie kolejowe z Pruszczem Gdańskim. W 1897 r. powstał w Kartuzach dworzec kolejowy. W 1901 r. Kartuzy uzyskały połączenie kolejowe z Kościerzyną. W 1904 r. wybudowano w Kartuzach parowozownie i wieżę ciśnień. W 1905 r. przedłużono linię kolejową Pruszcz - Kartuzy do Lęborka[14]. W 1910 r. po ukończeniu elektrowni wodnej w Rutkach na Raduni Kartuzy zelektryfikowano[15].

1918-1923[edytuj | edytuj kod]

W 1918 r. po odzyskaniu przez Polskę niepodległości nastąpiła na Pomorzu delimitacja granic. Wojsko polskie wkroczyło do Kartuz 8 lutego 1920 r.[16] W 1920 r. utworzono w Kartuzach Powiatową Komendę Policji Państwowej[13], a miejscowość stała się stolicą powiatu kartuskiego, który graniczył z powiatami wejherowskim i kościerskim oraz z Niemcami i Wolnym Miastem Gdańsk[17]. Kartuzy wówczas nie miały praw miejskich. W latach 1920-1923 wielu Niemców opuściło Kartuzy. Ludność niemiecka, choć w mniejszości, była elitą finansową i edukacyjną powiatu[18]. W 1921 r.po wybudowaniu linii Gdynia-Kokoszki (obecnie linia kolejowa nr 235, na odcinku Gdańsk Osowa-Gdynia Główna przebudowana) Kartuzy zyskały połączenie kolejowe z Gdynią[19]. Podczas wojny celnej między Polską a Niemcami połączenie przez Kartuzy, choć typowo lokalne, przejęło pociągi obsługujące port w Gdyni[20]. W szczytowym okresie stacja w Kartuzach zatrudniała aż 150 pracowników, a w powstałej wówczas Ochotniczej Straży Pożarnej pracowało 30 kolejarzy. Węzeł kolejowy posiadał również własną służbę medyczną, w której pracował między innymi działacz kaszubski, poeta Aleksander Majkowski[19]. W 1922 r. w Kartuzach powstał szpital powiatowy[21]

1923-1945[edytuj | edytuj kod]

W roku 1923 Kartuzy uzyskały prawa miejskie, co spowodowało podniesienie rangi ośrodka. Wcześniej mimo typowo miejskiej zabudowy i siedziby władz powiatu znaczenie ośrodka było zdecydowanie mniejsze[22]. Pierwszym burmistrzem Kartuz został Walerian Kubasik, wcześniej pracownik magistratu w Toruniu. Wybór burmistrza nie odbył się jednak w drodze wyborów, a konkursu zorganizowanego przez magistrat[23]. W październiku 1925 r. odbyły się pierwsze wybory do Rady Miasta (poprzednia rada została wybrana jako Rada Gminy)[24]. W tym samym roku sejm uchwalił ustawę o budowie linii z Bydgoszczy do Gdyni[25] omijającej Kartuzy, co spowodowało znaczne zmniejszenia przewozów kolejowych w tym mieście.

4 września 1939 r. rozpoczęła się okupacja niemiecka w Kartuzach[26].

19 marca 1945 r. powstał w Bydgoszczy Komitet Powiatowy Polskiej Partii Robotniczej w Kartuzach[27].

Walki o Kartuzy rozpoczęły się 9 marca 1945 r. Miasto zaatakowały oddziały pancerne i piechota z 49 armii generała pułkownika Iwana Griszina dowodzona przez Konstantego Rokosowskiego i opanowały je nazajutrz, 10 marca 1945 r. W czasie walk poległo około 320 żołnierzy Armii Czerwonej. W lipcu 1945 r. ustanowiono w Kartuzach polską administrację, mimo że do roku 1946 pozostała w nim armia radziecka[28].

1945-1989[edytuj | edytuj kod]

Na początku maja 1945 w Kartuzach rozpoczął działalność Komitet Obywatelski[29].

1989-1999[edytuj | edytuj kod]

po 1999[edytuj | edytuj kod]

Środowisko naturalne[edytuj | edytuj kod]

Architektura[edytuj | edytuj kod]

Zabytki[edytuj | edytuj kod]

Główny plac w Kartuzach - rondo: ul. Rynek. Widoczny Kościół pw. św. Kazimierza
  • XIV-wieczna kolegiata zakonu Kartuzów z miedzianym dachem przypominającym wieko trumny
  • Erem "P" z ok. 1400 r.
  • piaskowcowa rzeźba Madonny z 1750 r.
  • średniowieczny refektarz klasztorny (XV w.)
  • kościół poewangelicki św. Kazimierza z 1885-1887
  • budynek poczty z 1890 r. w stylu manieryzmu niderlandzkiego, przy ul. Parkowej 2
  • pomnik Matki Boskiej Królowej Korony Polskiej autorstwa Marcina Rożka z 1927 r.
  • dom modernistyczny z 1933 r., ul. Majkowskiego 22
  • dom modernistyczny z lat 30. XX wieku, ul. Majkowskiego 24
  • dom modernistyczny z lat 30. XX wieku, ul. Majkowskiego 32
  • dom modernistyczny z przełomu lat 20/20 XX wieku, ul.Parkowa 10
  • dom modernistyczny z lat 30. XX wieku, ul. Prokowska 10
  • dom modernistyczny z lat 30. XX wieku, ul. Zamkowa 13

Polityka[edytuj | edytuj kod]

Administracja[edytuj | edytuj kod]

Miasto jest siedzibą władz gminy miejsko-wiejskiej Kartuzy. Jest siedzibą władz powiatu kartuskiego.

Kartuzy są członkiem Związku Miast Polskich.

Burmistrzowie Kartuz[edytuj | edytuj kod]

Burmistrzowie (lub pełniący obowiązki na stanowisku odpowiadającym burmistrzowi) Kartuz

Burmistrzowie

  • Walerian Kubasik (1923-1927)
  • Bernard Bączkowski (p.o. 1927)
  • Walerian Kubasik (1927-1935) (W latach 1933-1935 Burmistrz i Przewodniczący Rady Miasta)
  • vacat 1935-1936
  • Feliks Lewiński (1936-1939)
  • ppłk Popow (komendant wojenny 1945)
  • Jakub Banaszek (1945)
  • Feliks Lewiński (1945-1949)
  • Marian Janczewski (1949-1952) (W 1950 likwidacja urzędu i zastąpienie go przewodniczącym prezydium)

Przewodniczący prezydium Miejskiej Rady Narodowej

  • Marian Janczewski (1950-1952)
  • Zygmunt Szczepankiewicz (1952-1953)
  • Rudolf Kiryk (1953-1954)
  • Konrad Dyrwa (1954-1958)

Współpraca międzynarodowa[edytuj | edytuj kod]

Miasta i gminy partnerskie:

Kultura[edytuj | edytuj kod]

Muzea i galerie[edytuj | edytuj kod]

Budynek Muzeum Kaszubskiego
  • Muzeum Kaszubskie im. F. Tredera zawierające zbiory dotyczące historii i folkloru Kaszub.
  • Galeria "Refektarz" przy Kolegiacie, w której oprócz wystaw sztuki współczesnej odbywają się również jesienne "Zaduszki Jazzowe" - coroczne koncerty z udziałem polskich gwiazd jazzu.

Literatura[edytuj | edytuj kod]

W Kartuzach mieszkał, pracował i tworzył jeden z pisarzy młodokaszubskich Aleksander Majkowski[31]. Kilka lat przed i po II wojnie światowej w Kartuzach tworzył urodzony w tym mieście Jan Rompski[32]. Literatura kaszubska i kaszubskojęzyczna w Kartuzach nie rozwijała się jednak tak dobrze jak chociażby w Kościerzynie czy nawet w mniejszych ośrodkach[33]. Od roku 2012 w Kartuzach wydawany jest kwartalnik literacki Światło i Cień który zrzesza lokalnych pisarzy i malarzy.

Turystyka[edytuj | edytuj kod]

Atrakcje turystyczne[edytuj | edytuj kod]

Miasto Kartuzy jest jednym z centrów regionu kaszubskiego. W mieście znajdują się atrakcyjnie turystycznie obiekty, z których najcenniejszy jest zespół klasztorny Kartuzów zbudowany w stylu gotyckim a później przebudowywany[34].

Szlaki turystyczne[edytuj | edytuj kod]

Przez miasto przechodzą 2 szlaki turystyczne: Szlak Kartuski i czerwony Szlak Kaszubski.

Historia turystyki w Kartuzach[edytuj | edytuj kod]

Kartuzy przed II wojną światową stanowiły centrum Szwajcarii Kaszubskiej. Turyści przybywali do miasta przez cały rok, jednakże największe nasilenie było latem. W 1929 baza noclegowa kartuskich hoteli wynosiła 180 miejsc. Dodatkowo 100 miejsc znajdowało się w schronisku szkolnym w Szkole Powszechnej. Uzupełnieniem bazy były liczne pensjonaty[35]. W 1936 został wydany pierwszy przewodnik po Szwajcarii Kaszubskiej autorstwa Aleksandra Majkowskiego[36].

W 1947 w Kartuzach otwarto muzeum Kaszubskie[37]. W połowie lat 50. nastąpił znaczny rozwój turystyki. Baza noclegowa w porównaniu do stanu przedwojennego była jeszcze skromna (w Kartuzach funkcjonował tylko jeden hotel). W 1955 kartuski oddział PTTK uruchomił stacje turystyczną w Kartuzach co rozpoczęło wytaczanie szlaków i rozwój "wczasów wędrownych". W 1964 w Kartuzach było już już 2446 miejsc noclegowych. w 1969 3136 miejsc do tego funkcjonowało 5 wypożyczalni ogólnodostępnych sprzętu turystycznego oraz 18 wypożyczalni zakładowych. Liczba turystów, która w 1969 odwiedziła powiat kartuski wyniosła 620 tys. w tym 964 turystów z zagranicy (głównie innych państw socjalistycznych)[38].

Sport i rekreacja[edytuj | edytuj kod]

Cartusia[edytuj | edytuj kod]

Stadion Cartusii

W Kartuzach funkcjonuje od roku 1923 klub sportowy GKS Cartusia. Najpopularniejszym sportem od lat są tutaj zapasy. W Kartuzach urodził się Andrzej Wroński, wychowanek GLKS Moreny Żukowo, dwukrotny mistrz olimpijski (Seul 1988 i Atlanta 1996), mistrz świata i kilkakrotny mistrz Europy. W Kartuzach funkcjonuje sekcja zapaśnicza przy GKS Cartusii, ale żaden z zawodników tego klubu nie powtórzył sukcesów Wrońskiego.

Komunikacja[edytuj | edytuj kod]

Transport kolejowy[edytuj | edytuj kod]

Dworzec w Kartuzach
Information icon.svg Osobny artykuł: Kartuzy (stacja kolejowa).

W mieście znajduje się jedna stacja kolejowa, która jest lokalnym węzłem kolejowym. Przez stację przebieg linia kolejowa nr 229 (Pruszcz Gdański - Łeba) oraz kończy się linia kolejowa nr 214 Somonino - Kartuzy. Ruch pociągów pasażerskich na linii kolejowej nr 229 został wstrzymany. Linia ta jest na dość dużym odcinku nieprzejezdna. Natomiast na linii kolejowej nr 214 odbywa się ruch sezonowy.

Transport drogowy[edytuj | edytuj kod]

W Kartuzach krzyżują się 3 drogi wojewódzkie: nr 211, nr 224 i nr 228. Droga wojewódzka nr 211 biegnie ulicami: Wzgórza Wolności, Jeziorną i Gdańską; 224 biegnie ulicami: Węglową, Gdańską i Kościerską; 228 biegnie ulicami Jeziorną i Zamkową.

Komunikacja autobusowa[edytuj | edytuj kod]

Pierwsze autobusy w mieście kursowały od 1926 r. na trasie Gdańsk-Żukowo-Kartuzy. Intensywny rozwój przedwojennej komunikacji autobusowej nastąpił roku 1936, kiedy to autobusy z Kartuz jeździły nie tylko do Gdańska, ale również do stolic ościennych powiatów, a nawet do Bydgoszczy. Pierwszy dworzec autobusowy znajdował się na rynku. W 1938 r. powstała spółka Kaszubska Spółka Komunikacyjna, która przejęła większość kursów[14].

Transport lotniczy[edytuj | edytuj kod]

Ok. 30 km na południowy zachód od miasta znajduje się prywatne lądowisko Gołubie.

Wspólnoty religijne[edytuj | edytuj kod]

Kościół rzymskokatolicki[edytuj | edytuj kod]

W samych Kartuzach są trzy parafie rzymskokatolickie:

  • Parafia rzymskokatolicka św. Kazimierza
  • Parafia rzymskokatolicka św. Wojciecha
  • Parafia rzymskokatolicka Wniebowzięcia NMP

Kościoły protestanckie[edytuj | edytuj kod]

Od 2006 funkcjonuje w Kartuzach Zbór Kościoła Chrześcijan Wiary Ewangelicznej. Liczy on sobie kilkanaście osób.

Świadkowie Jehowy[edytuj | edytuj kod]

Gmina Żydowska[edytuj | edytuj kod]

Kartuzy od 1932 były siedzibą jednej z największych gmin żydowskich na Pomorzu. Mimo że liczba Żydów w samym mieście w dwudziestoleciu międzywojennym nie przekraczała 50 w Kartuzach znajdowała się synagoga oraz cmentarz żydowski. W 1934 do gminy żydowskiej w Kartuzach należało 860 członków nie tylko z powiatu kartuskiego ale również wejherowskiego, kościerskiego oraz puckiego[40].

Gospodarka[edytuj | edytuj kod]

Przemysł[edytuj | edytuj kod]

W Kartuzach przed II wojną światową, dobrze rozwinął się tylko przemysł rolnospożywczy (mleczarnia[41],browar[42],,rzeźnia[15], młyny[43]). Znaczniej słabiej przed wojną rozwinięty był przemysł drzewny[42].

Po II wojnie światowej część zakładów przemysłowych została rozkradziona przez Armię Czerwoną[43] część została znacjonalizowana. Znacjonalizowane przedsiębiorstwa czasem zmieniały profil produkcji np. stolarnia stawała się fabryką pomocy naukowych[44]. W latach 50 coraz większe znaczenie miał przemysł drzewny, szczególnie fabryka pomocy naukowych. W przemyśle spożywczym powstawały nowe zakłady np. przetwórstwo runa leśnego[45].

Edukacja[edytuj | edytuj kod]

Szkolnictwo wyższe:

  • Akademia Humanistyczno-Ekonomiczna w Łodzi, ZOD w Kartuzach.

Szkolnictwo ponadgimnazjalne:

  • Katolickie Gimnazjum i Liceum Ogólnokształcące im. Jana Pawła II,
  • Zespół Szkół Zawodowych i Ogólnokształcących im. I Brygady Pancernej im. Bohaterów Westerplatte,
  • Liceum Ogólnokształcące nr I im. H. Derdowskiego,
  • Liceum Ogólnokształcące nr II im. A. Majkowskiego,
  • Zasadnicza Szkoła Zawodowa Zespołu Szkół Technicznych.

Szkoły dla dorosłych (niepubliczne):

  • Zaoczne Uzupełniające Liceum Ogólnokształcące dla Dorosłych (Prywatne Centrum Edukacyjne MARMOŁOWSKI)
  • Szkoła Policealna - kierunki: Technik Informatyk, Technik Ekonomista, Technik Rachunkowości, Technik Administracji (Prywatne Centrum Edukacyjne MARMOŁOWSKI)

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. Ludność. Stan i struktura w przekroju terytorialnym (Stan w dniu 31 XII 2009 r.). Warszawa: Główny Urząd Statystyczny, 2010-06-11. ISSN 1734-6118.
  2. Powierzchnia i ludność w przekroju terytorialnym w 2010 r.. Warszawa: Główny Urząd Statystyczny, 2010-08-20. ISSN 1505-5507.
  3. Andrzej Piskozub: Zmiany polityczno-administracyjne Pomorza Wschodniego (w X-XX wieku). W: Stanisław Gierszewski (red.): Pomorze Gdańskie. Gdańsk: Gdańskie Towarzystwo Naukowe, 1965, s. 9.
  4. Mieczysław Widernik (red.): Dzieje Kartuz. Kartuzy: Gmina Kartuzy, 1998, s. 46-47.
  5. 5,0 5,1 Mieczysław Widernik (red.): Dzieje Kartuz. Kartuzy: Gmina Kartuzy, 1998, s. 48.
  6. Mieczysław Widernik (red.): Dzieje Kartuz. Kartuzy: Gmina Kartuzy, 1998, s. 50.
  7. Mieczysław Widernik (red.): Dzieje Kartuz. Kartuzy: Gmina Kartuzy, 1998, s. 51.
  8. Mieczysław Widernik (red.): Dzieje Kartuz. Kartuzy: Gmina Kartuzy, 1998, s. 52.
  9. Mieczysław Widernik (red.): Dzieje Kartuz. Kartuzy: Gmina Kartuzy, 1998, s. 55.
  10. 10,0 10,1 Mieczysław Widernik (red.): Dzieje Kartuz. Kartuzy: Gmina Kartuzy, 1998, s. 56.
  11. Mieczysław Widernik (red.): Dzieje Kartuz. Kartuzy: Gmina Kartuzy, 1998, s. 61.
  12. Mieczysław Widernik (red.): Dzieje Kartuz. Kartuzy: Gmina Kartuzy, 1998, s. 63.
  13. 13,0 13,1 Mieczysław Widernik (red.): Dzieje Kartuz. Kartuzy: Gmina Kartuzy, 2001, s. 27.
  14. 14,0 14,1 Mieczysław Widernik (red.): Dzieje Kartuz. Kartuzy: Gmina Kartuzy, 2001, s. 40.
  15. 15,0 15,1 Mieczysław Widernik (red.): Dzieje Kartuz. Kartuzy: Gmina Kartuzy, 2001, s. 45.
  16. Mieczysław Widernik (red.): Dzieje Kartuz. Kartuzy: Gmina Kartuzy, 2001, s. 26.
  17. Mieczysław Widernik (red.): Dzieje Kartuz. Kartuzy: Gmina Kartuzy, 2001, s. 14.
  18. Mieczysław Widernik (red.): Dzieje Kartuz. Kartuzy: Gmina Kartuzy, 2001, s. 34.
  19. 19,0 19,1 Mieczysław Widernik (red.): Dzieje Kartuz. Kartuzy: Gmina Kartuzy, 2001, s. 41.
  20. Grzegorz Kotlarz, Henryk Dąbrowski, Edward Wieczorek: Magistrala Węglowa. Rybnik: 2008, s. 11. ISBN 978-83-926946-0-1.
  21. Mieczysław Widernik (red.): Dzieje Kartuz. Kartuzy: Gmina Kartuzy, 2001, s. 46.
  22. Mieczysław Widernik (red.): Dzieje Kartuz. Kartuzy: Gmina Kartuzy, 2001, s. 28.
  23. Mieczysław Widernik (red.): Dzieje Kartuz. Kartuzy: Gmina Kartuzy, 2001, s. 29.
  24. Mieczysław Widernik (red.): Dzieje Kartuz. Kartuzy: Gmina Kartuzy, 2001, s. 30.
  25. Grzegorz Kotlarz, Henryk Dąbrowski, Edward Wieczorek: Magistrala Węglowa. Rybnik: 2008, s. 25. ISBN 978-83-926946-0-1.
  26. Mieczysław Widernik (red.): Dzieje Kartuz. Kartuzy: Gmina Kartuzy, 2001, s. 157.
  27. Mieczysław Widernik (red.): Dzieje Kartuz. Kartuzy: Gmina Kartuzy, 2001, s. 238.
  28. Mieczysław Widernik (red.): Dzieje Kartuz. Kartuzy: Gmina Kartuzy, 2001, s. 234.
  29. Mieczysław Widernik (red.): Dzieje Kartuz. Kartuzy: Gmina Kartuzy, 2001, s. 237.
  30. Duderstadt. Urząd Gminy Kartuzy, 2011-07-05. [dostęp 2011-10-09].
  31. Pomorze Gdańskie 4 Literatura i Język. Gdańsk: Gdańskie Towarzystwo Naukowe, 1967, s. 27.
  32. Pomorze Gdańskie 4 Literatura i Język. Gdańsk: Gdańskie Towarzystwo Naukowe, 1967, s. 58.
  33. Pomorze Gdańskie 4 Literatura i Język. Gdańsk: Gdańskie Towarzystwo Naukowe, 1967, s. 7-44.
  34. Tomasz Kaliński (red.): Polska Nawigator Turystyczny. Warszawa: Carta Blanca, 2008, s. 57.
  35. Mieczysław Widernik (red.): Dzieje Kartuz. Kartuzy: Gmina Kartuzy, 2001, s. 39.
  36. Mieczysław Widernik (red.): Dzieje Kartuz. Kartuzy: Gmina Kartuzy, 2001, s. 37.
  37. Mieczysław Widernik (red.): Dzieje Kartuz. Kartuzy: Gmina Kartuzy, 2001, s. 264.
  38. Mieczysław Widernik (red.): Dzieje Kartuz. Kartuzy: Gmina Kartuzy, 2001, s. 321.
  39. Dane według raportów wyszukiwarki zborów (www.jw.org) z 28 stycznia 2013.
  40. Mieczysław Widernik (red.): Dzieje Kartuz. Kartuzy: Gmina Kartuzy, 2001, s. 36.
  41. Poznaj swoje województwo. Warszawa: Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza, 1979, s. 49.
  42. 42,0 42,1 Mieczysław Widernik (red.): Dzieje Kartuz. Kartuzy: Gmina Kartuzy, 2001, s. 43.
  43. 43,0 43,1 Mieczysław Widernik (red.): Dzieje Kartuz. Kartuzy: Gmina Kartuzy, 2001, s. 246.
  44. Mieczysław Widernik (red.): Dzieje Kartuz. Kartuzy: Gmina Kartuzy, 2001, s. 247.
  45. Mieczysław Widernik (red.): Dzieje Kartuz. Kartuzy: Gmina Kartuzy, 2001, s. 276.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]