Katar sienny

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Uczuleniowe zapalenie błony śluzowej nosa
rhinitis alergica
Pyłki roślinne pod mikroskopem
Pyłki roślinne pod mikroskopem
ICD-10 J30.1
Uczuleniowe zapalenie błony śluzowej nosa spowodowane pyłkami kwiatowymi
ICD-10 J30.2
Inne sezonowe uczuleniowe zapalenie błony śluzowej nosa
DiseasesDB 31140
OMIM 607154
MedlinePlus 000813
MeSH D012221

Katar sienny (ang. allergic rhinitis) – alergiczny nieżyt nosa (ANN) lub alergiczne sezonowe zapalenie błony śluzowej nosa (ang. Seasonal Allergic Rhinitis – SAR) definiowane jako objawowe zapalenie błony śluzowej nosa wywołane reakcją IgE zależną. Wskutek reakcji organizmu na alergen (głównie pyłki roślin) immunoglobuliny dróg oddechowych powodują uwalnianie przez mastocyty i bazofile histaminy drażniącej błonę śluzową nosa. Odnośnie do kataru siennego używa się też pojęcia pyłkowica (pollinosis), które obejmuje sezonowe, alergiczne zapalenie błony śluzowej nosa i spojówek wraz z dolegliwościami towarzyszącymi, jak napady astmy oskrzelowej, alergiczne reakcje skóry lub przewodu pokarmowego. Innymi funkcjonującymi w obiegu określeniami schorzenia są: alergia pyłkowa, gorączka sienna, uczulenie sienne. Alergiczny nieżyt nosa występuje zarówno u niemowląt, jak i u dzieci starszych. Towarzyszy astmie u 50-70%[1] pacjentów, a jego występowanie w populacji ogólnej ocenia się na 5 do 15%[2]. Nieżyt pyłkowy nosa ujawnia się pomiędzy 7-14. rokiem życia[3]. Do 6. roku życia istnieje zwiększone ryzyko wystąpienia astmy, po 6. roku życia – głównie ryzyko rozwoju alergicznego nieżytu nosa.

Klasyfikacja[edytuj | edytuj kod]

Wyróżnia się dwa podstawowe rodzaje schorzenia – czynnikiem różnicującym jest czas utrzymywania się objawów:

  • okresowy nieżyt nosa (sezonowy, ostry, okazjonalny) – objawy występują przez mniej niż 4 dni w tygodniu lub krócej niż 4 tygodnie; pojawiają się sezonowo, najczęściej w okresie pylenia drzew i traw. Dokładny czas występowania objawów jest zależny od rodzaju alergenu, na który uczulony jest pacjent.
  • przewlekły nieżyt nosa (całoroczny, przetrwały, długotrwały) – objawy występują przez więcej niż 4 dni w tygodniu i utrzymują się ponad 4 tygodnie; często katar utrzymuje się w ciągu całego roku.

Objawy[edytuj | edytuj kod]

Objawy te występują u alergików, przeważnie w okresie kwitnienia roślin (od lutego do sierpnia), gdyż okresy pylenia roślin mają bezpośredni wpływ na sezonowość występowania objawów. Sezony pylenia roślin są dostępne w opracowywanych przez stacje monitoringu aerobiologicznego kalendarzach pylenia roślin

Objawy alergicznego nieżytu nosa zależą od jego postaci. W przypadkach ostrych, zależnych od sezonowego działania alergenu, objawy pojawiają się nagle (zatkanie nosa, wodnisty wyciek, kichanie, bólów głowy, niekiedy wysoka ciepłota). W innych postaciach objawy zazwyczaj są mniej nagłe, przy czym niedrożność nosa i wyciek mogą okresowo nasilać się lub utrzymywać jednostajnie przez dłuższy czas. Symptomy tego schorzenia bywają sprzężone z upośledzeniem słuchu spowodowanym obrzękiem ujść gardłowych trąbek Eustachiusza (trąbka słuchowa) oraz niekiedy z objawami ze strony zatok przynosowych. W badaniu przedmiotowym, wziernikowanie jam nosowych wykazuje zazwyczaj błonę śluzową bladoróżową lub bladosiną, obrzękniętą, wodnistą, błyszczącą, pokrytą przezroczystą wydzieliną śluzową. Niekiedy u starszych dzieci w okresie pokwitania stwierdzić można obecność polipów. Zdjęcia RTG zatok przynosowych u dzieci z alergicznym nieżytem błony śluzowej nosa przedstawiają różnorodny obraz. Występuje różnej intensywności zacienienie zatok – całkowite lub częściowe – lub obwodowe, okrężne. Niekiedy można też stwierdzić widoczny na zdjęciu płyn lub cień odpowiadający tworom polipowatym bądź ropnie.

Wydzielina z nosa w przypadku kataru alergicznego często utrzymuje się tygodniami, miesiącami, a nawet trwa cały rok. Jeśli początkowo wodnista i przejrzysta wydzielina z czasem gęstnieje i mętnieje, nabiera żółtawego lub zielonkawego koloru, mamy do czynienia z katarem infekcyjnym związanym z przeziębieniem. Trwa on zwykle tydzień-dwa, a następnie ustępuje.

Sezonowy alergiczny nieżyt nosa jest jedną z najbardziej popularnych chorób w krajach wysokorozwiniętych na Zachodzie. Wpływa ona na obniżenie jakości życia ze względu na objawy ze strony układu oddechowego i narządu wzroku, jak też zaburzenia snu, ogólne przemęczenie czy problemy z koncentracją.

Przyczyny[edytuj | edytuj kod]

Błona śluzowa nosa podlega ciągłym wpływom zarówno bodźców zewnętrznych (bakterie, wirusy, alergeny, czynniki drażniące, zmiany temperatury ciśnienia i wilgotności), jak i wewnętrznych (hormonalnych, neurogennych). Odpowiedzią na działające bodźce jest przekrwienie, obrzęk i wzmożone wydzielanie z błony śluzowej nosa. Dzięki zdolnościom adaptacyjno-regulacyjnym procesy te przebiegają u osób zdrowych praktycznie bezobjawowo. Natomiast u osób nadwrażliwych, błona śluzowa nosa reaguje niekiedy tak silnie, że utrudnia prowadzenie normalnego trybu życia. Spowodowane jest to znaczną liczbą czynników, które jednocześnie oddziałują na błonę śluzową nosa. Każdy z nich może wywołać reakcję ze strony błony śluzowej nosa na drodze różnych mechanizmów (zapalnych, immunologicznych, odruchowych), często ze sobą współistniejących.

Powstanie kataru siennego uwarunkowane jest dwoma czynnikami: predyspozycją genetyczną, a także kontaktami z alergenem, inicjującym objawy chorobowe. Czynnikami etiologicznymi są najczęściej alergeny wziewne. Uczulenie sienne jest wywoływane w przeważającej liczbie przypadków przez pyłki roślinne. Pozostałymi alergenami mogą być - roztocze, spory pleśniowe, pierze, sierść zwierząt, ale też alergeny pokarmowe, lateks, zanieczyszczenia powietrza czy leki. Procesy patofizjologiczne prowadzące do powstania ANN są złożone i nie do końca wyjaśnione. Patomechanizm alergicznego nieżytu nosa polega głównie na kontakcie alergenu z komórkami tucznymi, które występują w błonie śluzowej. Komórki te posiadają na swojej powierzchni przeciwciała - immunoglobuliny E (IgE). W chwili kontaktu z alergenem ulegają one aktywacji i wydzielają zawarte w komórkach przekaźniki, a także czynne biologicznie substancje (prostaglandyny, leukotrieny). Uwolnione przekaźniki powodują rozszerzenie naczyń krwionośnych, zwiększając ich przepustowość, oraz pobudzają gruczoły śluzowe do wydzielania dużej ilości śluzu.

Największe znaczenie dla rozwoju typowych objawów ANN ma histamina - działając za pośrednictwem receptora H1 jest odpowiedzialna (sama lub wspólnie z innymi mediatorami) za pojawienie się świądu, kichania, produkcji obfitej ilości surowiczej wydzieliny. Objawy te pojawiają się szybko, zwykle w ciągu kilku minut od momentu ekspozycji na alergen. Inne mediatory pochodzące z mastocytów, szczególnie czynnik aktywujący płytki (PAF), i leukotrieny, powodują rozwój późnej (zapalnej) fazy, w tym pojawiania się obrzęku błony śluzowej z upośledzeniem drożności i blokadą nosa[4].

Patogeneza[edytuj | edytuj kod]

W przebiegu alergicznego zapalenia błony śluzowej nosa można wyróżnić kilka faz:

  • powstanie swoistych przeciwciał IgE przeciwko alergenom, na które chory jest uczulony (faza uczulenia organizmu);
  • uwolnienie mediatorów zapalenia i czynników chemotaktycznych z komórek tucznych pod wpływem reakcji alergenu, ze swoistym przeciwciałem klasy IgE związanym z receptorem na komórce tucznej (faza wczesnych objawów klinicznych);
  • napływ komórek (kwasochłonnych, limfocytów T, zasadochłonnych) odpowiedzialnych za dalszy rozwój zapalenia do miejsca reakcji alergicznej (faza późnych objawów klinicznych);
  • integracja różnych mediatorów z komórkami zapalnymi i integracja napływających komórek ze środowiskiem narządu, w którym zachodzi reakcja zapalno-alergiczna;
  • ustępowanie zmian oraz gojenie – najmniej poznana faza całego procesu[5].

Powikłania[edytuj | edytuj kod]

  • zwiększenie objawów alergicznych
  • rozwój astmy oskrzelowej
  • osłabienie odporności śluzówki nosa predysponujące do zachorowania na katar o podłożu bakteryjnym czy wirusowym.

Leczenie[edytuj | edytuj kod]

  • Nieleczony katar sienny nie tylko obniża jakość życia, ale także ma tendencję do nasilania się, a jego konsekwencją mogą być groźne dla życia choroby. Poważnym zagrożeniem jest progresja objawów chorobowych, tzw. “marsz alergiczny”, który może prowadzić do astmy oskrzelowej. Celem leczenia alergicznego nieżytu nosa jest redukowanie dokuczliwych objawów alergicznych, zaburzeń snu i poczucia ogólnego rozbicia oraz powrót do codziennej aktywności społecznej. Postępowanie terapeutyczne u chorych na alergiczny nieżyt nosa obejmuje różne formy leczenia, w tym leczenie farmakologiczne.
  • Diagnostyce alergii służą testy alergiczne (najczęściej skórne punktowe). Pozwalają one na rozpoznanie alergenów, które wywołują reakcję uczuleniową. Równie istotny jest wywiad z pacjentem, podczas którego można stwierdzić zależność między zaobserwowanymi objawami nosowymi a alergenem je wywołującym. Chorym z rozpoznaniem alergicznego nieżytu nosa zleca się również wykonanie badań w kierunku wykluczenia astmy, ponieważ stosunkowo często choroby te współistnieją.
  • Leczenie ANN powinno rozpocząć się od usunięcia wszelkich nieprawidłowości w jamach nosowych. W przypadku istnienia skrzywienia listwy lub kolców przegrody powinno się usunąć operacyjnie te zmiany, jeśli upośledzają one drożność nosa. Również w przypadkach polipów lub przerostów powodujących upośledzenie drożności nosa, usunięcie tych zmian jest konieczne. Leczenie to obejmuje również zmniejszenie objętości małżowin nosowych, usunięcie chorobowo zmienionych tkanek oraz przerwanie parasympatycznego unerwienia błony śluzowej nosa. Celem takiego leczenia jest przede wszystkim zmniejszenie objawów wtórnych, takich jak: przedłużająca się niedrożność i wyciek z nosa, ból twarzy i głowy, osłabienie węchu.
  • Podstawą leczenia kataru siennego jest wyłączenie z otoczenia lub z pokarmów alergenów, o ile uda się stwierdzić przyczynowe ich działanie. W przypadkach znalezienia działającego alergenu konieczne jest, obok wyeliminowania go, odczulanie swoiste jako metoda leczenia przyczynowego.
  • W leczeniu objawowym kataru siennego stosuje się środki antyhistaminowe, których rola polega na hamowaniu dystrybucji mediatorów odczynu zapalnego - głównie histamin, ale i prostaglandyn oraz leukotrienów, które pełnią zasadniczą rolę w alergicznym procesie zapalnym. Do antagonistów receptorów H1 nowej generacji należy substancja czynna azelastyna. Jej działanie polega na stabilizacji błon komórkowych komórek tucznych, co w konsekwencji zapobiega uwalnianiu z nich histaminy - substancji odpowiedzialnej za reakcje alergiczne. Innym lekiem przeciwhistaminowym II generacji – stosunkowo nowym, bo wprowadzonym na rynek w 2010 – jest bilastyna wykazująca wysokie powinowactwo do receptora histaminowego H1, a śladowe do innych receptorów, co znacznie obniża ryzyko wystąpienia objawów niepożądanych. Skuteczność leku w zmniejszeniu objawów nosowych przy ANN (kichanie, świąd, wodnista wydzielina) potwierdzają Badania Horaka i wsp[6].
  • Popularne są również podawane miejscowo kortykosteroidy, działające nie tylko na późną fazę reakcji atopowej, ale również we wczesnej fazie rozwoju schorzenia, powodując ustąpienie objawów.

Ciekawostki[edytuj | edytuj kod]

  • Katar sienny jest przypadłością, która dosięga w większym stopniu mężczyzn niż kobiety.
  • Najmniejsze stężenie pyłków roślinnych, które wywołują reakcje alergiczne, odnotowuje się po deszczu, a największe podczas dni wietrznych.
  • Praktycznym narzędziem dla alergików, które pozwala rozpoznać okresy najwyższego ryzyka wystąpienia reakcji alergicznych, jest kalendarz pyleń pyłków roślinnych opracowywany przez stacje aerobiologiczne.
  • Długotrwałe stosowanie kropli obkurczających błonę śluzową nosa wywołuje ponowny jej obrzęk (rebound) – nieżyt polekowy. Mechanizm powstawania tego zjawiska jest najczęściej tłumaczony zmniejszeniem liczby receptorów podczas długotrwałego ich pobudzania.

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Anna Bręborowicz, Podstawy diagnostyki alergologicznej w chorobach układu oddechowego. Nowa Klinika 2005, nr 1-2, s. 43-46.
  • Wojciech Brzozowski, Standardy diagnostyczne i terapeutyczne alergicznego nieżytu nosa. Forum Medycyna Rodzinna 2009, t. 3, s. 173-180.
  • Choroby wewnętrzne, pod red. Andrzeja Szczeklika, Medycyna Praktyczna, Kraków 2011, ISBN 978-83-7430-289-0
  • Leki przeciwhistaminowe. Zastosowanie w praktyce medycznej. Opracowanie Ekspertów Polskiego Towarzystwa Alergologicznego, pod red.: Pawła Górskiego, Iwony Grzelewskiej-Rzymowskiej, Jerzego Kruszewskiego, Wyd. 2. Brussels: The UCB Institute of Allergy [Druk: Białystok], 2005.
  • Krystyna Obłutowicz, Alergologia praktyczna, Wydawnictwo Lekarskie PZWL, Warszawa 2001, ISBN 978-83-200-4233-7.
  • Bolesław Samoliński, Mariola Śliwińska-Kowalska, Alergiczne i niealergiczne nieżyty nosa, wyd. I, Mediton, Łódź 2003, ISBN 83-913433-7-5
  • Anna Słowińska, Alergie układu oddechowego – katar sienny. Standardy leczenia, leczenie komplementarne. Medycyna Rodzinna 2003, nr 2 s. 77-84

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. A. Słowińska, Alergie układu oddechowego – katar sienny. Standardy leczenia, leczenie komplementarne. Medycyna Rodzinna 2003, nr 2 s. 80.
  2. A. Słowińska, Alergie układu oddechowego – katar sienny. Standardy leczenia, leczenie komplementarne. Medycyna Rodzinna 2003, nr 2 s. 80.
  3. A. Słowińska, Alergie układu oddechowego – katar sienny. Standardy leczenia, leczenie komplementarne. Medycyna Rodzinna 2003, nr 2 s. 80.
  4. O. Wojas, B. Samoliński, Alergiczny nieżyt nosa, [w:] Alergia, Choroby Alergiczne, Astma, pod. redler A.M. Fal, wyd.o Medycyna Praktyczna, Kraków 2011, s. 256.
  5. Salomon, Berg, Martin, Villee: Biologia (ryc. 43-15), MULTICO Oficyna Wydawnicza, Warszawa 1996.
  6. F. Horak, et al., The effects of bilastine compared with cetirizine, fexofenadine, and placebo on allergen-induced nasal and ocular symptoms in patients exposed to aeroallergen in the Vienna Challenge Chamber. Inflamm Res 2010, nr 59(5), s. 391-8.

Star of life.svg Zapoznaj się z zastrzeżeniami dotyczącymi pojęć medycznych i pokrewnych w Wikipedii.