Katedra ormiańska we Lwowie

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Katedra ormiańska Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny
we Lwowie
Вірменський кафедральний собор Успіння Пресвятoї Богородиці
katedra
Katedra ormiańska
Katedra ormiańska
Państwo  Ukraina
Miejscowość Lwów
Wyznanie przedchalcedońskie
Kościół Apostolski Kościół Ormiański
Wezwanie Wniebowzięcie Najświętszej Maryi Panny
Położenie na mapie Lwowa
Mapa lokalizacyjna Lwowa
Katedra ormiańska Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny we Lwowie
Katedra ormiańska Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny
we Lwowie
Położenie na mapie Ukrainy
Mapa lokalizacyjna Ukrainy
Katedra ormiańska Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny we Lwowie
Katedra ormiańska Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny
we Lwowie
Ziemia 49°50′36″N 24°01′51″E/49,843333 24,030833Na mapach: 49°50′36″N 24°01′51″E/49,843333 24,030833
Commons Multimedia w Wikimedia Commons

Katedra ormiańska Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny we Lwowie (ukr. Вірменський кафедральний собор Успіння Пресвятої Богородиці) – jeden z najstarszych i najcenniejszych zabytkowych kościołów Lwowa, ufundowana przez Ormian w II połowie XIV wieku, będąca niemal od początku ośrodkiem biskupstwa ormiańskiego. Wielokrotnie przebudowywana i rozbudowywana, zachowała ślady architektoniczne ze wszystkich etapów swojej historii. Ważne w dziejach katedry znaczenie miała rozbudowa i modernizacja przeprowadzona w I połowie XX wieku, ze szczególnym uwzględnieniem malowideł ściennych wykonanych w latach 1925–1929 przez Jana Henryka Rosena. Do 1945 roku świątynia była katedrą katolicką obrządku ormiańskiego pod wezwaniem Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny. Po II wojnie światowej, wraz z przyłączeniem Lwowa do ZSRR, wprowadzeniem ustroju komunistycznego i zmuszeniem Ormian do wyjazdu do Polski Ludowej katedra została zamknięta i przekazana jako magazyn Lwowskiej Galerii Obrazów. Funkcję tę pełniła do roku 2000. W latach 2000–2003 przekazana ustanowionej w 1997 roku diecezji Apostolskiego Kościoła Ormiańskiego, obejmującej Ormian przybyłych na Ukrainę po II wojnie światowej.

Katedra ormiańska Wniebowzięcia NMP we Lwowie stanowi jedyny w swoim rodzaju przykład architektury o rysach orientalnych w Europie Środkowej. Wyjątkowość katedry ma związek ze specyficznym fenomenem wielonarodowego charakteru Lwowa, kształtującym przez stulecia niepowtarzalne oblicze tego miasta[1].

Katedra ormiańska, prześliczny wschodni zakątek, tworzy najżywsze zainteresowanie budzący zabytek starego Lwowa, (...) stanowi dla siebie jakby zamknięty świat, jakby skrawek ziemi ze Wschodu wycięty i żywcem na naszą ziemię przeniesiony.

— Aleksander Medyński, (1937)[2]

Położenie kompleksu budynków katedralnych[edytuj | edytuj kod]

Katedra ormiańska wchodzi w skład kompleksu budynków użytkowanych przez duchowieństwo ormiańskie, usytuowanych w obrębie ulic: Ormiańskiej (od południa), Krakowskiej (od zachodu) i Łesi Ukrainki (dawnej Skarbkowskiej) od północy. Od wschodu granicę kompleksu stanowią budynki kapituły ormiańskiej i pałac arcybiskupów ormiańskich; pomiędzy nimi a katedrą znajduje się Zaułek Ormiański (dziedziniec wschodni), będący zarazem pasażem pomiędzy ulicami Łesi Ukrainki, a Ormiańską. Południową granicę Zaułka stanowi dzwonnica katedralna, obok której jest przejście na dziedziniec południowy, a z niego wyjście na ulicę Ormiańską. Pomiędzy katedrą a ulicą Łesi Ukrainki znajduje się dawny klasztor benedyktynek ormiańskich, oddzielony od katedry dziedzińcem północnym. Główne wejście do katedry prowadzi od ulicy Krakowskiej. Cały kompleks stanowi nieregularny czworobok. Ponieważ Zaułek Ormiański i ulica Krakowska położone są skośnie względem siebie, oś podłużna katedry jest przełamana w kierunku południowym w miejscu styku kaplicy kopułowej z kruchtą i wejściem głównym[3].

Historia[edytuj | edytuj kod]

1356–1630[edytuj | edytuj kod]

W historii Lwowa ważną rolę odgrywała kolonia ormiańska. Pierwsi Ormianie osiedli we Lwowie jeszcze przed lokacją miasta. Lwów pośredniczył w międzynarodowym handlu lewantyńskim. Na jego obszarze działali kupcy greccy, żydowscy, włoscy i ormiańscy. Kolonie tych ostatnich były rozsiane w wielu miastach, poza Lwowem m.in. w Zamościu, Tarnopolu i Kamieńcu Podolskim[4].

We Lwowie Ormianie mieszkali początkowo w obrębie przyznanej im ulicy, w północnej części miasta lokacyjnego. Później, w miarę wzrostu zamożności i polonizacji wychodzili poza swój pierwotny teren zamieszkania[5].

We Lwowie powstało kilka kościołów ormiańskich, m.in. św. Anny, św. Jakuba z Nisibis i św. Krzyża. Dwa pierwsze zostały zburzone w XIX wieku, trzeci przejęli teatyni, a od nich księża misjonarze[6].

Pierwsza świątynia na miejscu obecnej katedry była drewniana i powstała, według tradycji, jeszcze w XII wieku. Pierwsze wzmianki o rozpoczęciu budowy drewnianej świątyni pochodzą z roku 1183[7]. Istniała ona na pewno w II połowie XIII wieku. W 1353 roku spłonęła w wyniku najazdu Litwinów[8].

W latach 1356–1363 włoski budowniczy Dorchi, zwany Doringiem, zbudował niewielką świątynię (dzisiejsza wschodnia część katedry). Jej fundatorami byli Ormianie spoza Lwowa: Jakub syn Szachinszacha, obywatel Kaffy i Panos (lub Panas), syn Abrahama z Gazaratu. Architekt Dorchi również pochodził z genueńskich kolonii na Krymie i był dobrze obeznany z architekturą włoską i ormiańską, jak również z tradycją architektury bizantyjskiej. Czas budowy i imiona fundatorów murowanej cerkwi pw. Zaśnięcia Najświętszej Marii Panny podaje dokument erekcyjny wystawiony 30 sierpnia 1363 roku[7].

Powstała budowla nawiązywała stylem do architektury kolonii ormiańskich na Krymie, widoczne też były wpływy grecko-bizantyjskie. Jako materiału budowlanego użyto kamienia ciosanego, spajanego wapnem. Do elementów przejętych z rodzimej architektury należały: apsyda boczna, wnęki w ścianach bocznych o charakterystycznym, klinowatym kształcie i system dekoracyjnych, ślepych arkad, stanowiących element zdobniczy zewnętrznych ścian budowli sakralnych Armenii. Katedrę zbudowano na planie krzyża równoramiennego[9]. Była to świątynia w typie bazyliki, trzynawowa z transeptem, o wymiarach 15 x 12,5 m. Nawa środkowa miała 5 m szerokości, nawy boczne po 1,7 m. Grubość murów wynosiła 1,4 m[7]. Na zamknięciu każdej z naw zbudowano apsydy. Na skrzyżowaniu nawy głównej z transeptem wzniesiono kopułę wspartą na dwunastobocznym bębnie. Ściany oblicowano ciosem a dach pokryto płytami kamiennymi. Od frontu zbudowano niewielki przedsionek, tzw. dżamadun. Ornamentyka budowli zachowała motyw winnej latorośli, powszechny w armeńskim budownictwie; zdradza też wpływy seldżuckie i perskie. Wnętrze było bogato polichromowane. Część malowideł przetrwała do XX wieku[10].

Katedra po wybudowaniu stała się ośrodkiem biskupstwa ormiańskiego. Pierwszym biskupem został Grzegorz, mianowany na to stanowisko przez katolikosa Mesroba I w 1364 roku i zatwierdzony przez Kazimierza Wielkiego w trzy lata później[11].

Ok. 1437 roku wokół naw bocznych wybudowano krużganki arkadowe, usytuowane symetrycznie od północnej i południowej strony świątyni, zbiegające się z narteksem (dżamadunem). Pod posadzką krużganków, jak i w podziemiach katedry, chowano zasłużonych przedstawicieli gminy - duchownych i świeckich[7].

Pierwotna wieża katedralna spłonęła podczas pożaru Lwowa w 1527 roku. Nową postanowił wybudować Andrzej z Kaffy, który wynajął w tym celu architekta Piotra Krassowskiego, który w latach 1570-1571 wzniósł trzykondygnacyjną wieżę-dzwonnicę. Pod koniec XVI wieku Piotr Barbon wybudował zakrystię[12].

1630–1900[edytuj | edytuj kod]

W 1630 roku biskup ormiański Lwowa Mikołaj Torosowicz zawarł unię z Rzymem. W tym samym roku postanowił on znacznie rozbudować świątynię według projektu lwowskiego architekta Wojciecha (Alberta) Kielara. Do XIV-wiecznego kościoła dobudowana została od strony zachodniej niska, długa na 11 m nawa[7]. Wskutek tej rozbudowy powstała świątynia na planie krzyża łacińskiego, zbliżona tym samym do planu kościołów rzymskokatolickich. Stara, pierwotna część katedry w całości stała się prezbiterium nowej świątyni[13]. Wraz z rozbudową arcybiskup Torosowicz odpowiednio wyposażył katedrę, dostosowując ją do nowego obrządku liturgicznego. Powstała barokowa ambona, nowy tron biskupi, drewniane, bogato zdobione ławy i ołtarze[7].

W roku 1690 założono żeński klasztor podlegający regule św. Benedykta z zachowaniem obrządku ormiańskiego. Klasztorne zabudowania zamknęły północny dziedziniec od ulicy Ormiańskiej Niższej. W końcu XVII wieku arcybiskup Wartan Hunanian wzniósł na wschodnim dziedzińcu nową rezydencję biskupią, przybudowaną do wieży-dzwonnicy i budynku ormiańskiego sądu (hucu), zamykając w ten sposób wschodni dziedziniec i tworząc między katedrą, dzwonnicą i pałacem dość obszerny plac[7].

W latach 1723–1731 przeprowadzono gruntowny remont świątyni (wymuszony ogromnym pożarem, który wybuchł 16 sierpnia 1712roku ); podwyższono wówczas sklepienia nawy głównej i zbudowano przedsionek o trzech kopułkach. Prace budowlane sfinansował dyrektor sądów ormiańskich we Lwowie Krzysztof Augustynowicz, brat arcybiskupa Jana Tobiasza Augustynowicza. Wnętrze świątyni otrzymało wówczas bogate, barokowe wyposażenie, na które składało się jedenaście ołtarzy, ambona, tronu biskupi, ławy i konfesjonały[7]. Fundator zlecił też ustawienie na dziedzińcu przykatedralnym kolumny z figurą św. Krzysztofa, dłuta nadwornego artysty książąt Wiśniowieckich, Christiana Seynera. Dziedziniec ten stał się w przeciągu wieków miejscem pochówku kolejnych arcybiskupów ormiańskich[14].

W 1755 roku powstała nowa polichromia wnętrz świątyni wykonana w stylu późnobarokowym[7], a trzy lata później biskup-koadiutor archidiecezji lwowskiej obrządku ormiańskiego i późniejszy arcybiskup Jakub Walerian Tumanowicz zlecił wybudowanie nowych stalli kapłańskich[14].

W 1862 roku arcybiskup Grzegorz Michał Szymonowicz w porozumieniu z kapitułą postanowił na nowo odmalować i ozdobić nowoczesnymi malowidłami wnętrze świątyni. Polichromię wykonał dekorator teatralny, Jan Düll[7]. Według starszych relacji odnową obrazów i malowideł oraz pomalowaniem na nowo wnętrza świątyni zajmował się malarz Jabłoński, co mogłoby sugerować, że w katedrze pracowało wtedy dwóch malarzy albo też przeprowadzono dwie nieodległe od siebie w czasie restauracje[15].

W XIX wieku odrestaurowano hełm wieży[14].

1901–1945[edytuj | edytuj kod]

Nowa dekoracja apsyd[edytuj | edytuj kod]

Na początku XX wieku budynek katedry znajdował się w bardzo złym stanie technicznym. Ściany były popękane, dach przeciekał, a wody gruntowe, które zalewały piwnice, osłabiały fundamenty i powodowały wilgoć we wnętrzu świątyni[16]. Gdy w 1901 roku zmarł arcybiskup Izaak Mikołaj Isakowicz, jego następcą został kanonik katedralny, Józef Teofil Teodorowicz. Postanowił on dokonać gruntownej rekonstrukcji, przebudowy i odnowienia świątyni[7]. Decyzję tę podjął już na samym początku swojej kadencji; nowy wystrój wnętrza świątyni miał być według niego utrzymany „w duchu ormiańskim”. Drugim ważnym założeniem było przekonanie arcybiskupa o konieczności utrzymania i podkreślenia ormiańskiej tożsamości w niewiele już różniącej się od kościołów rzymskokatolickich świątyni. Konieczność zachowania obrządku ormiańskiego miała być, według arcybiskupa, siłą jednoczącą niewielką liczebnie archidiecezję ormiańskokatolicką, ponieważ to w sferze religii Ormianie przechowali najwięcej elementów, które wyróżniały ich spośród innych grup etnicznych. Na początku wieku XX prawie już nie używali oni własnego języka, nie pisali w nim ani nie czytali. Postępująca latynizacja sprawiła, że już około roku 1860 pojawiły się głosy wzywające do zniesienia niewielkiej archidiecezji ormiańskiej i włączenia jej w struktury kościoła rzymskokatolickiego, czemu przeciwstawiał się ksiądz Izaak Mikołaj Isakowicz, późniejszy arcybiskup. Bronił on ormiańskiej tożsamości i podkreślał prawo Ormian do posiadania własnego obrządku. W kontekście architektonicznym niezbędne stały się odwołania do dawnej sztuki ormiańskiej, która jednak, z wyjątkiem może architektury i rękopisów iluminowanych, nie wykształciła wyraźnie odrębnych cech, dających się określić jako zdecydowanie ormiańskie. Podstawową przesłanką, która przypuszczalnie legła u podstaw idei Teodorowicza co do nowego wyglądu katedry po jej renowacji, było odwołanie się do Armenii jako pierwszego kraju, który przyjął chrześcijaństwo jako religię państwową[17]. W tym kontekście w sukurs przyszedł mu Jan Antoniewicz-Bołoz, Ormianin z urodzenia, pierwszy profesor historii sztuki na Uniwersytecie Lwowskim. Antoniewicz-Bołoz bardzo interesował się sztuką ormiańską. Już 13 lipca 1893 roku na posiedzeniu Komisji do Badania Historii Sztuki w Polsce referował on artykuł na temat zbioru rękopisów ormiańskich w Bibliothèque nationale w Paryżu (z których dwa, XVII-wieczne, pochodziły ze Lwowa), a 3 kwietnia 1895 roku na forum tejże Komisji wygłosił odczyt zatytułowany „O architekturze kościelnej i świeckiej oraz ornamentyce ormiańskiej w Polsce”. Od samego początku działał w ciałach doradczych związanych z odnowieniem katedry ormiańskiej[18].

Ruiny katedry w Ani
Apsydy katedry we Lwowie
Porównanie ślepych arkad ormiańskich katedr
w Ani i we Lwowie

Jego dziełem były dekoracje trzech apsyd katedry. Motywy do ich dekoracji (ślepe arkady wsparte na cienkich kolumienkach z dekorowanymi plecionką kostkowymi kapitelami i ornamentalnymi, również plecionkowymi, obramieniami okien oraz geometryczny fryz, zdobiący apsydy) uczony zaczerpnął z katedr w Ani i w Wagharszapat. Dość wierne skopiowanie wzorów z tej pierwszej spowodowane było faktem, iż był on zwolennikiem utrwalonego przez tradycję przekonania lwowskich Ormian, że są oni w prostej linii potomkami uchodźców z podbitej przez Seldżuków Ani, stolicy Armenii z czasów dynastii Bagratydów[19]. Najważniejszym jednak zwolennikiem tezy o bezpośredniej zależności lwowskiej świątyni od katedry w Ani był uczeń Antoniewicza-Bołoza, ksiądz Władysław Żyła, autor obszernego, monograficznego opracowania katedry ormiańskiej – Katedra ormiańska we Lwowie (Kraków 1919):

Gdy wrócimy myślą do szeregu zabytków ormiańskich na wschodzie, widzimy, że katedra lwowska najwięcej ma stycznych z katedrą w Ani[19].

Rozbudowa katedry[edytuj | edytuj kod]

Najważniejszym zadaniem była rozbudowa świątyni w stronę ul. Krakowskiej i dobudowanie nowej części zachodniej. Sporządzenie projektu rozbudowy arcybiskup Teodorowicz powierzył krakowskiemu architektowi, Franciszkowi Mączyńskiemu. W 1908 roku rozpoczęto rozbudowę katedry i przebudowę jej wnętrza; zmieniono też część wewnętrznego wystroju. W ciągu dwóch lat dobudowano nową, sięgającą ul. Krakowskiej, część świątyni. Na kompleks ten składało się pomieszczenie oparte na planie kwadratu, przekryte kopułą wspartą na trompach, zwieńczoną latarnią zakończoną szklanym daszkiem ozdobionym witrażem według projektu Karola Maszkowskiego. W czaszy kopuły umieszczono malowidła ścienne, wykonane według projektu Maszkowskiego, stylizowane na starochrześcijańskie mozaiki przedstawiające Chrystusa w otoczeniu aniołów i baranków. Chór organowy ozdobiono ażurową balustradą podpartą sześcioma kroksztynami. Do tego pomieszczenia dobudowano w kierunku ul. Krakowskiej przedsionek, którego górna, zamknięta galeria stanowiła przedłużenie chóru organowego[7].

Łuk triumfalny. Pachy i część bębna pod kopułą. Mozaiki prof. Józefa Mehoffera. Ornamenty z XIV/XV wieku w głębi na archiwolcie (fotografia z 1925 roku)

Wewnątrz najstarszej części katedry zbito stare tynki, a odkryte średniowieczne malowidła poddano konserwacji. W latach 1912–1913 kopułę i pendentywy XIV-wiecznej części katedry ozdobiła mozaikowa kompozycja Trójca Święta i cztery postacie Personifikacji Cnót, wykonane przez firmę Gianese z Murano koło Wenecji według projektu Józefa Mehoffera. Mozaikę ufundowaną przez Aleksandra Krzemunowicza, sprowadzono do Lwowa na krótko przed wybuchem I wojny światowej. Całość przeprowadzonych prac była pierwszym etapem projektu Mehoffera, którego z powodu I wojny światowej, powojennego kryzysu ekonomicznego i stałego braku pieniędzy zawieszono[20].

W 1912 roku w nawie głównej katedry zainstalowano drewniany plafon wykonany według projektu Franciszka Mączyńskiego. Jego konstrukcja składała się z szeregu sześciokątnych, dużych, masywnych kasetonów o potężnych ramach. Kasetony ozdobiono złoconymi i fantazyjnie wygiętymi elementami, przypominającymi mauretańskie arabeski, ze zwisającymi ku dołowi złoconymi stalaktytami. W 1923 roku wznowiono prace nad przebudową katedry. Na polecenie arcybiskupa projekt przebudowy dawnego skarbca na nową kaplicę pw. Przenajświętszego Sakramentu opracował architekt Witold Rawski[21].

Wnętrze katedry ormiańskiej z malowidłami Jana Henryka Rosena

Zadanie wykonania nowej dekoracji malarskiej otrzymał młody, nie znany we Lwowie malarz z Warszawy, Jan Henryk Rosen. W latach 1925–1927 realizując swoje pomysły i wskazówki arcybiskupa, Rosen stworzył w nawie głównej malowidła, których wykonanie było trudne z uwagi na asymetryczny układ okien i pilastrów, a także z powodu słabego oświetleniem katedry[22].

W latach 1927–1929 katedra otrzymała nowe wyposażenie: ołtarz główny, tron biskupi i ambonę. Elementy te zostały wykonane na początku XX wieku dla soboru św. Aleksandra Newskiego w Warszawie, zbudowanego w latach 1894–1914 i rozebranego w latach 1924–1926 na polecenie władz odrodzonej Polski. Po rozbiórce elementy wyposażenia soboru trafiły do innych świątyń i muzeów. Wspomniane ołtarz główny, tron biskupi i ambona znalazły się w katedrze ormiańskiej jako dar Ministerstwa Robót Publicznych. Projekt ich adaptacji do wnętrza katedry wykonał inżynier-architekt, profesor Politechniki Lwowskiej Witold Minkiewicz; on też zaprojektował nową aranżację wnętrza i zbudował balustradę wokół ołtarza. Usunięto jednocześnie dawne, barokowe wyposażenie katedry z wieloma drewnianymi ołtarzami, które przeniesiono do innych kościołów, w tym do do kościoła w Przedrzymichach koło Żółkwi i do kościoła poreformackiego w Rzeszowie[23].

W latach 1928–1929 Jan Henryk Rosen w prezbiterium kontynuował pracę nad wystrojem malarskim świątyni ormiańskiej. Uwzględniając wymagania kultu, warunki architektoniczne i oświetlenie wykonał on na ścianie centralnej absydy fresk Ustanowienie Przenajświętszego Sakramentu, będący tłem głównego ołtarza, a zarazem najważniejszym akcentem całej dekoracji katedry[22].

Rekonstrukcja i ozdabianie wnętrz katedry zakończyły się w latach 30. XX wieku. W rezultacie długoletniej pracy świątynia otrzymała jednolity wystrój. Brak funduszy nie pozwolił na realizację wszystkich planów abpa Józefa Teodorowicza, który zmarł 4 grudnia 1938 roku[24].

Arcybiskupstwo ormiańskie było do 1945 roku jednym z trzech katolickich arcybiskupstw z siedzibą we Lwowie[5].

1945–2000[edytuj | edytuj kod]

Po II wojnie światowej władze ZSRR zlikwidowały struktury Kościoła ormiańskokatolickiego. 26 listopada 1945 roku aresztowano administratora archidiecezji, wikariusza kapitulnego, ks. infułata Dionizego Kajetanowicza i trzech innych księży[24]. Niemal wszyscy Ormianie zostali zmuszeni do wyjazdu do Polski, w 1946 roku katedrę zamknięto i przekazano jako magazyn Lwowskiej Galerii Obrazów, którą to funkcję katedra pełniła do roku 2000[11].

Powstanie niepodległej Ukrainy zmieniło sytuację Ormian i ich katedry. W październiku 1991 Katolikos Wszystkich Ormian Wazgen I wysłał do Lwowa archimandrytę (wardapeta) Nathana Oganesiana i mianował go zwierzchnikiem Apostolskiego Kościoła Ormiańskiego na Ukrainie. 10 stycznia 1997 roku we Lwowie została oficjalnie ustawiona diecezja Apostolskiego Kościoła Ormiańskiego na Ukrainie obejmująca Ormian przybyłych na Ukrainę po II wojnie światowej. 15 maja tego samego roku katolikos Karekin I Sarkisjan wyświęcił Nathana Oganesiana na biskupa[24].

Katedra w XXI w.[edytuj | edytuj kod]

Przekazanie katedry Apostolskiemu Kościołowi Ormiańskiemu[edytuj | edytuj kod]

Katedra ormiańska wśród staromiejskiej zabudowy Lwowa (na dalszym planie)

Odrodzona, choć nieliczna lwowska wspólnota ormiańskokatolicka miała nadzieję na zwrot katedry[11], ale w grudniu 2000 roku władze przekazały diecezji Apostolskiego Kościoła Ormiańskiego starą jej część. 5 stycznia 2001 roku w wigilię Bożego Narodzenia odbyła się w odzyskanej części świątyni pierwsza od pięćdziesięciu lat msza święta w języku ormiańskim i obrządku wschodnim. W tym samym roku Ormianie świętowali 1700-lecie przyjęcia chrześcijaństwa. Z tej okazji 25 czerwca katedrę ormiańską we Lwowie odwiedzili papież Jan Paweł II i zwierzchnik Kościoła ormiańskokatolickiego patriarcha Nerses Bedros XIX z Bejrutu. Jednocześnie trwały dalsze pertraktacje w sprawie przekazania wiernym całej świątyni. W grudniu 2002 roku przekazano nawę główną, na wiosnę 2003 chór i wejście główne od ul. Krakowskiej. Tym samym cała świątynia została odzyskana[24].

W 2003 roku katedrę odwiedził zwierzchnik Apostolskiego Kościoła Ormiańskiego Karekin II Nersisjan. 18 maja w towarzystwie trzech biskupów Kościoła ormiańskiego i licznych gości z dokonał ponownego poświęcenia świątyni i odprawił uroczystą mszę świętą. Wśród przybyłych gości byli między innymi: przewodniczący parlamentu ormiańskiego Armen Chaczatrian, prezes Związku Ormian Ukrainy Nver Mchitarian, francuski piosenkarz pochodzenia ormiańskiego Charles Aznavour z synem, aktor Armen Dżigarchanian i ambasador Armenii na Ukrainie Gracz Silvanian. Ukraiński Kościół Prawosławny Patriarchatu Moskiewskiego reprezentował biskup Augustyn, natomiast Kościół katolicki obrządku bizantyjsko-ukraińskiego kanclerz archieparchii lwowskiej Mychaił Dymyd i dziekan Jarosław Czuchnyj. Rząd Ukrainy reprezentował kierownik urzędu ds. wyznań Wiktor Bondarenko. W uroczystościach konsekracyjnych wziął też udział były prezydent Ukrainy Łeonid Krawczuk[25]. Nie zaproszono jednak przedstawicieli polskich Ormian - dawnych gospodarzy i twórców katedry ani przedstawicieli Kościoła katolickiego obrządku ormiańskiego.

Renowacja[edytuj | edytuj kod]

Prace renowacyjne we wnętrzu katedry

W kolejnych latach katedra została objęta projektem rewaloryzacyjnym, realizowanym w ramach programu polskiego Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego „Dziedzictwo Kulturowe”. W 2009 roku prowadzone były prace renowacyjne w katedrze, odnawiano dzwonnicę, na kopule wymieniono blachę miedzianą i odnowiono elewację według badań istniejących tynków z wykorzystaniem dawnych technologii. Prace renowacyjne wykonała firma Stella według projektu architektów Zenona Łagusza i Aleksandry Kułyńskiej. Renowacji poddano też mur od ulicy Ormiańskiej i bramę wejściową, przez którą, po zakończeniu robót na dziedzińcu, prowadzić będzie główne wejście. Prace prowadzone były pod ścisłym nadzorem konserwatorskim. We wnętrzach w 2009 roku kontynuowane były prace interwencyjne przy malowidłach Jana Henryka Rosena na ścianie południowej. Dokonano też renowacji najstarszych polichromii na okiennych skosach w ołtarzowej części katedry. Prace, finansowane w całości przez Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego Polski, wykonał zespół polsko-ukraiński. Prace renowacyjne w katedrze kontynuowano w 2010 roku[26]. Przystąpiono m.in. do gruntownej renowacji zespołu drewnianego Golgota[a] z dziedzińca. Pracę tę przeprowadziła Fundacja Kultury i Dziedzictwa Ormian Polskich ze środków polskiego Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego[27].

Łączny koszt prac konserwatorskich przeprowadzonych w katedrze ormiańskiej w latach 2006–2012 wyniósł przeszło 1,5 miliona złotych (3,9 mln hrywien), zaś w roku 2013 – 65 tysięcy złotych (około 170 tysięcy hrywien). W trakcie prac, podzielonych na sześć etapów, poddano konserwacji najbardziej zniszczone polichromie na południowej ścianie nawy, najstarsze, pochodzące z XVI wieku ormiańskie malowidło ścienne oraz witraż w kopule zachodniej. Przeprowadzono również kompleksową konserwację drewnianego ołtarza Ukrzyżowanie na dziedzińcu południowym katedry. W 2013 roku zakończono już wszystkie prace konserwatorskie przy kolejnym fragmencie malowideł Jana Henryka Rosena. Odnowiono scenę Śmierć św. Katarzyny Aleksandryjskiej i polichromię wokół niej, zrekonstruowano również niezachowaną część malowideł ornamentu nad wejściem północnym oraz zrekonstruowano ramę okienną nad tym wejściem. Prace konserwatorskie zakończono przed uroczystościami 650-lecia katedry ormiańskiej we Lwowie[28].

650-lecie katedry[edytuj | edytuj kod]

Głównym organizatorem uroczystości 650-lecia katedry, które odbyły się w dniach 14-15 września 2013 roku, był Apostolski Kościół Ormiański we Lwowie. Współdziałały z nim: Społeczny Komitet Jubileuszu 650-lecia Lwowskiej Katedry Ormiańskiej, powołany w grudniu 2012 roku przez organizacje ormiańskie w Polsce, Konsulat Generalny Rzeczypospolitej Polskiej we Lwowie i Rada Miejska Lwowa. W trakcie obchodów nastąpiło przekazanie, po dokonanej restauracji, cennej artystycznie drewnianej kaplicy Golgoty na dziedzińcu południowym. Restauracji dokonali polscy i ukraińscy konserwatorzy pod kierunkiem warszawskiego artysty Andrzeja Kazberuka, a sfinansowało ją w całości polskie Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego[29].

Architektura[edytuj | edytuj kod]

Katedra składa się z trzech części:

Część najstarsza (XIV wiek)[edytuj | edytuj kod]

Najstarsza część katedry z krużgankiem

Część najstarsza (prezbiterium), pochodząca z XIV wieku, została zbudowana w stylu wschodnioormiańskim i rozciąga się od apsydy do ambony[30]. Oparta jest na planie krzyża greckiego o nieco wydłużonych ramionach, wschodnim i zachodnim, wpisanego w prostokąt zbliżony do kwadratu. Ramiona krzyża tworzą obecnie – odpowiednio – prezbiterium z apsydą i część nawy. Z zewnątrz budynek ma okładzinę z kamienia ciosowego[1]. Cztery pokryte wschodnim ornamentem filary dzielą te część katedry na trzy nawy, transept i prezbiterium, zamknięte półkolistą apsydą. Prezbiterium flankują się dwie kaplice, również zamknięte apsydami[11]. Apsydy z zewnątrz pokryte są arkadami wspartymi na cienkich kolumnach. W 1908 roku gzyms i obramienia okien udekorowane zostały ornamentem[31].

Na dachu wznosi się kopuła wypełniona glinianymi naczyniami (przypuszczalnie dla polepszenia akustyki) i wsparta na wysokim, dwunastobocznym bębnie[32]. Do ściany południowej przylega czteroarkadowy krużganek, w którym znajduje się pierwotny portal wejściowy (dziś zamurowany od wewnątrz). Podobny krużganek po stronie północnej także został zamurowany, a dziś na jego miejscu znajdują się dwie zakrystie. Z zakrystii pierwszej do nawy prowadzi wejście ujęte w późnorenesansowy portal, zbudowany w 1671 roku, z bogatym ornamentem roślinnym i kartuszem[33].

Część środkowa (XVII wiek)[edytuj | edytuj kod]

Część środkowa (zachodnia część nawy głównej) powstała w roku 1630 w wyniku rozbudowy katedry w stylu renesansowym. Po XX-wiecznej modernizacji pokrywa ją drewniany, kasetonowy strop, ozdobiony ornamentem roślinnym[34][31].

Część najnowsza (XX wiek)[edytuj | edytuj kod]

Do obu najstarszych części katedry na początku XX wieku dobudowano od zachodu wyższą halę na rzucie prostokąta tzw. gawit. Od północy przylega do niej kaplica Przenajświętszego Sakramentu, przebudowana w 1924 roku z dawnego skarbca oraz kruchta, stanowiąca wejście z dziedzińca północnego. W 1908 roku od strony zachodniej dobudowano do gawitu kaplicę kopułową z małą kopułą pokrytą dekoracją mozaikową o motywach orientalnych. W kaplicy zbudowano chór muzyczny z kamienną balustradą, wsparty na konsolach. Do kaplicy z kolei dobudowano kruchtę, z którą łączy się wejście główne od ul. Krakowskiej. Nieukończona brama wejściowa i elewacja kruchty od strony ul. Krakowskiej zostały udekorowane ornamentem z rzędów wystających cegieł[31].

Wyposażenie wnętrza[edytuj | edytuj kod]

Ołtarz główny

Wyposażenie katedry ormiańskiej stanowią: ołtarz główny, dwa ołtarze boczne, marmurowy tron biskupi i marmurowa ambona. Ołtarz główny zdobi antepedium z białego marmuru, udekorowane płaskorzeźbioną wicią roślinną na pozłacanym tle. Po obu stronach ołtarza stoją ołtarze boczne, wykonane w 1931 według projektu Mieczysława Teodorowicza. Ozdobą marmurowych antependiów tych ołtarzy są reliefy i medaliony z początku lat 30. XX wieku w stylu Art déco, przedstawiające sceny z życia Jezusa i Maryi. Autorką tych dekoracji była lwowska rzeźbiarka Jadwiga Horodyska. W ołtarzach bocznych znajdują się dwa cudowne obrazy z XVI-XVII wieku przedstawiające Matkę Bożą z Dzieciątkiem i św. Grzegorza Oświeciciela[35].

We wnętrzu katedry i pod jej posadzką zachowało się kilka płyt nagrobnych i epitafiów. Do najbardziej interesujących należy płyta nagrobna patriarchy eczmiadzyńskiego Stefana V Salmasteci, zmarłego we Lwowie w 1551 roku oraz epitafia Anny Augustynowiczowej i arcybiskupa Izaaka Mikołaja Isakowicza. Pod posadzką katedry znajdują się groby kilku arcybiskupów ormiańskich, w tym Mikołaja Torosowicza. Duża nagrobków znajduje się na zewnątrz katedry, na jej ścianach lub na ścianach sąsiednich budynków[36].

Wystrój wnętrza[edytuj | edytuj kod]

Gzyms wieńczący filary jest ozdobiony kamienną dekoracją stalaktytową, przypominającą arabskie mukarnasy, wywodzącą się ze sztuki islamu, podobnie jak motywy ornamentalne, wykonane w płaskim reliefie, zdobiące archiwoltę łuku tęczowego. Dekoracja rzeźbiarska oraz kamienne płyty z ozdobione tradycyjnymi ormiańskimi krzyżykami wotywnymi, tzw. chaczkarami stanowiły przypuszczalnie pierwotną dekorację świątyni[37]. Chaczkary zostały wykute w kamieniu lub umieszczone na albastrowych tabliczkach. W tej części świątyni zachowało się około 100 chaczkarów, z których najstarsze pochodzą z przełomu XIV/XV wieku[31]. W późniejszym okresie ściany wraz z ich rzeźbiarską ornamentyką zostały pokryte warstwami zaprawy, na której wykonano malowidła ścienne w stylu bizantyńskim[38]. Charakterystycznym elementem architektury wnętrza katedry są arkady o łukach ostrych, perskich i w ośli grzbiet[31].

Malowidła Jana Henryka Rosena[edytuj | edytuj kod]

Zwiastowanie

W najstarszej części katedry zachowały się fragmenty fresków z XV i XVI wieku. Reszta ścian we wschodniej i środkowej części świątyni pokryta jest malowidłami ściennymi Jana Henryka Rosena z lat 1925-1927 oraz 1928-1929 z ornamentyką o motywach ormiańskich. Rosen stworzył w nawie głównej unikatowe malowidła składające się z monumentalnych kompozycji, których wykonanie było utrudnione ze względu na asymetryczny układ okien i pilastrów oraz z powodu słabego oświetlenia katedry[22].

Malowidłami pokryte są ściany zarówno części nawowej, jak i prezbiterialnej, gdzie dekorację ornamentalną imitującą mozaikę otrzymała również koncha apsydy. Zespół tworzą w większości oddzielne sceny figuralne umieszczone na ogół w zbliżonych do prostokąta polach. Przedstawienia figuralne wypełniają ściśle całą powierzchnię ścian w sześciu polach trzyprzęsłowej nawy, wydzielonych parami pilastrów i przeprutych na osi oknami oraz zachodnią ścianę tęczową, łączącą się z nowo dobudowaną przez Mączyńskiego częścią katedry[39]. Obrazy zostały rozmieszczone w katedrze w następujący sposób: w prezbiterium znajdują się trzy kompozycje: Ustanowienie Najświętszego Sakramentu (apsyda), Ukrzyżowanie (południowa ściana transeptu) i Hołd pasterzy (ściana północna). Na południowej ścianie nawy, rozpoczynając od wschodu, w pierwszym przęśle znajdują się przedstawienia związane z życiem i nauczaniem św. Jana Chrzciciela, których uzupełnieniem są kompozycje w witrażu; w kolejnym przęśle są sceny poświęcone Matce Boskiej, jej Niepokalanemu Poczęciu i tajemnicy Wcielenia, a w przęśle ostatnim – Ofiara Abrahama. Malowidła w pierwszych dwóch przęsłach po tej stronie nawy zostały wykonane według schematu Biblii Pauperum. Na zachodniej ścianie nawy znajdują się Alegorie pięciu zmysłów i równowagi pomiędzy nimi oraz Symbole siedmiu darów Ducha Świętego (po stronie północnej). Ponad arkadą otwierającą się do nowej części katedry zostały umieszczone cztery wyobrażenia tronów. Na ścianie północnej, w pierwszym przęśle od zachodu, naprzeciw Ofiary Abrahama znajduje się Św. Katarzyna Aleksandryjska niesiona przez aniołów na Górę Synaj. Na ścianie kolejnego przęsła, ponownie według schematu Biblii pauperum, umieszczono przedstawienia świętych Wspomożycieli: u dołu Pogrzeb św. Odilona, po obu stronach okna – świętych Jerzego i Krzysztofa, a powyżej – św. Idziego. W ostatnim przęśle, w trzech polach obrazowych, umieszczonych ponad i po obu stronach wnęki z figurą Chrystusa Dobrego Pasterza znajdują się wizerunki kolejnych świętych spośród Czternastu Wspomożycieli. Wschodnia ściana nawy, do której przylegają dwa ołtarze (po obu stronach arkady tęczowej) została ozdobiona dekoracyjnymi kompozycjami z arkadami naśladującymi ewangeliarzowe tablice kanonów[40].

Malowidła w prezbiterium[edytuj | edytuj kod]

Ustanowienie Najświętszego Sakramentu[edytuj | edytuj kod]
Ustanowienie Najświętszego Sakramentu

W latach 1928–1929 Rosen wykonał w prezbiterium na ścianie centralnej absydy fresk Ustanowienie Najświętszego Sakramentu, będący tłem ołtarza głównego, a zarazem najważniejszym akcentem całej dekoracji Katedry. W centrum kompozycji widnieje postać stojącego z kielichem w ręku Chrystusa. Aureolę dookoła głowy zdobi wielki złoty krzyż. Po obu jego stronach ukazanych jest jedenastu Apostołów ubranych w kremowe szaty. W nimby wszystkich Apostołów wpisane są złotymi literami ormiańskiego alfabetu ich imiona. Po lewej stronie w ciemnej szacie widnieje Judasz - skulony, z odwróconą twarzą[22].

Ciekawostką jest fakt, iż w świętych i innych postaciach występujących na malowidłach artysta sportretował wielu swoich przyjaciół i znajomych, miejscowych księży ormiańskich oraz znane lwowskie osobistości[35].

W przypadku apostołów na Ustanowieniu Najświętszego Sakramentu są to święci: Tadeusz (Marian Brzezicki), św. Andrzej (ks. German Gawroński), św. Piotr (przypuszczalnie ks. Piotr Aładżadżian), Chrystus (przypuszczalnie ks. Jan [o. Michał] Czartoryski), św. Jan (ks. Jan Lechowski albo Tadeusz Wojciechowski), Jakub Mniejszy (Jan Rosen), Bartłomiej (ks. Adam Bogdanowicz albo ks. Sergiusz Egulian), Mateusz (ks. Dionizy Kajetanowicz) oraz Judasz[41].

Ukrzyżowanie[edytuj | edytuj kod]

Po prawej stronie prezbiterium znajduje się Ukrzyżowanie (1928), malowidło wielkich rozmiarów, wypełniające część ściany zamykającej południowe ramię transeptu, poniżej okna. Artysta ujął temat w sposób symboliczny, pozbawiając scenę wszelkich historycznych konotacji, a nawet czyniąc ją programowo ahistoryczną; przedstawione przez niego wydarzenie ma charakter ponadczasowy. W geometrycznym centrum kompozycji widnieje krzyż. Przybity do niego Chrystus przedstawiony został jako Król Wszechświata, triumfujący nad pokonaną śmiercią. Poniżej ukazane zostały postacie świętych i świątobliwych osobistości, współtworzących i kształtujących dzieje chrześcijaństwa, od śmierci Chrystusa na Golgocie i misji św. Piotra aż po współczesnych męczenników. Spośród postaci wyróżnia się grupa Matki Boskiej i św. Jana – „umiłowanego ucznia” – którzy stoją pod krzyżem i którzy tradycyjnie towarzyszą przedstawieniom Ukrzyżowania[42]. I tu, podobnie jak na Ustanowieniu Najświętszego Sakramentu, artysta sportretował znane osobistości, w tym trzech arcybiskupów lwowskich. Jako Chrystus na krzyżu ukazany został Włodzimierz Dzieduszycki, jako Maria – Anna z Dzieduszyckich Wolańska), św. Jan Ewangelista – Tadeusz Wojciechowski, św. Piotr – Tadeusz Zieliński), św. Łukasz – arcybiskup Bolesław Twardowski)[43], św. Benedykt – arcybiskup Andrzej Szeptycki, św. Grzegorz Oświeciciel – arcybiskup Józef Teodorowicz[44], św. Tomasz z Akwinu – raz jeszcze arcybiskup Józef Teodorowicz i św. Franciszek z Asyżu – Jacek Malczewski[45].

Hołd pasterzy betlejemskich[edytuj | edytuj kod]
Hołd pasterzy betlejemskich

Nad wejściem do zakrystii wisi jedyny namalowany na płótnie obraz Rosena Hołd pasterzy betlejemskich (1929), znany też jako Pokłon pasterzy lub Boże Narodzenie. Obraz ten ma mniejsze wymiary niż pozostałe malowidła w prezbiterium, ale podobnie jak one jest ujęty symbolicznie, a nie historycznie; wszystkie te trzy obrazy łączy też purpurowe tło. Centrum obrazu tworzy Maryja z Dzieciątkiem oraz stojące po obu jej stronach dwie pary aniołów adorantów. Maryja została ukazana jako młoda kobieta, siedząca w hieratycznej pozie, z dłońmi rozłożonymi w geście orantki, z Dzieciątkiem na kolanach, ukazanym naturalistycznie, jako niemowlę. Po obu stronach Marii z Dzieciątkiem znajdują się dwie grupy pasterzy; dwaj pasterze klęczą u stóp Marii, a pozostali stoją, z twarzami zwróconymi ku środkowi kompozycji. Za nimi, z prawej strony, widoczny jest św. Józef, ukazany jako brodaty starzec w długiej, ciemnoniebieskiej szacie[46]. Umieszczenie Hołdu pasterzy oraz Ukrzyżowania naprzeciw siebie było zapewne świadomym zamierzeniem, ponieważ od najdawniejszych czasów Narodzenie Chrystusa zestawiano z Jego Zmartwychwstaniem jako początek i koniec Jego ziemskiego życia, a tym samym jako początek i koniec roku kościelnego[47]).

Malowidła w nawie[edytuj | edytuj kod]

Kompozycja malowideł w nawie podzielona jest w poziomie na trzy części. Dolny poziom to monumentalne, wielofigurowe malowidła ujęte w dekoracyjne ramy. Pierwsza kompozycja pod południowym oknem przedstawia Ścięcie św. Jana Chrzciciela. Przedstawiony on został w towarzystwie pięciu aniołów. Po prawej stronie widnieje postać św. Elżbiety – jego matki w otoczeniu uczniów, przyglądającej się egzekucji syna. Po lewej stronie widnieje postać Heroda. Pod drugim oknem, od południowej strony katedry, znajduje się Zwiastowanie Najświętszej Marii Panny ukazane na tle starożytnej architektury Jerozolimy. W głębi malowidła znalazły się scena Adoracji Dzieciątka Jezus i droga na Golgotę.

Z wyżej opisanymi malowidłami harmonizowały witraże (zniszczone podczas II wojny światowej).

Na poziomie pierwszego okna i nad nim Rosen namalował trzy grupy aniołów. Na poziomie drugiego - figury proroków Ezechiela i Jeremiasza po lewej stronie oraz Sybilli po prawej. Nad oknem przedstawiona została wizja proroka Eliasza - obłok symbolizujący Najświętszą Maryję Pannę. Nad trzecim oknem znajduje się malowidło Ofiara Abrahama.

Na północnej ścianie nawy, naprzeciw malowidła Ścięcie św. Jana Chrzciciela, znajduje się wejście do kaplicy Najświętszego Sakramentu. Nad wejściem ustawiono we framudze rzeźbioną w drzewie i posrebrzaną figurę Chrystusa Dobrego Pasterza ("Pastor bonus") będącą dziełem siostry Jana Henryka - Zofii Rosenówny. Nad framugą znajdują się malowidła przedstawiające monumentalne postacie świętych: Błażeja, biskupa ormiańskiego w Sebaste i św. Dyonizego, biskupa ateńskiego, św. Męczennika Pantaleona, św. Achatesa i św. Cyriaka. Po lewej stronie framugi widnieją postacie świętych męczennic: Małgorzaty i Barbary, po prawej - św. Eustachego, św. Wita, św. Erazma. Stylistyką postacie te nawiązują starochrześcijańskich mozaik[22].

Pogrzeb św. Odilona[edytuj | edytuj kod]
Pogrzeb św. Odilona

Na tej samej ścianie pod oknem, naprzeciw Zwiastowania znajduje się wielka, wyjątkowa kompozycja Pogrzeb św. Odilona (962–1049), piątego opata benedyktyńskiego opactwa w Cluny, który ustanowił święto Wszystkich Świętych i Dzień Zaduszny; z tego względu na pogrzebie patrona dusz zmarłych w orszaku pogrzebowym wzięły udział duchy zmarłych, pomysłowo przedstawionych. Impresyjną scenę konduktu pogrzebowego tworzą postacie naturalnej wielkości. Na marach spoczywa ciało zmarłego, ubranego w ozdobny ornat i mitrę, z pierścieniem na prawej dłoni. Orszak ukazany został z boku. Mary niosą trzej zakonnicy. Pierwszy z nich idzie ze spuszczoną głową i z przymkniętymi oczami. Drugi ma głowę lekko obróconą w prawo i wpatruje się w zjawy trzymające zapalone gromnice. Twarz trzeciego zakonnika, podobnie jak i u duchów, jest zasłonięta kapturem. Mnich ten, ciałem jeszcze realny i ziemski, myślami zdaje się już przebywać w królestwie zmarłych. Zza szat zakonników niosących mary na pierwszym planie wystają nieco ciemniejsze habity trzech pozostałych zakonników, podtrzymujących mary z drugiej strony. Na czele konduktu kroczy opat w stroju pontyfikalnym, wsparty na pastorale. Z tyłu orszak zamykają dwaj ministranci. Kompozycja utrzymana jest w tonacji ciemnofioletowej. Pochód odbywa się przy gwiazdach w asyście duchów. Ikonograficzne przedstawienie pogrzebu św. Odilona jest tematem bardzo rzadkim[22]. Sposób ich namalowania jest przypuszczalnie autorstwa Rosena, ale sam ich wygląd i kontekst, w jakim są umieszczone są cytatem z późnośredniowiecznej sztuki burgundzkiej. Pogrzeb św. Odilona jest kompozycją unikalną, wyróżniającą się również pod względem artystycznym a przy tym, chyba najbardziej interesującą i samodzielną kreacją artysty[48].

Pozostałe malowidła nawy[edytuj | edytuj kod]

Po prawej stronie okna nad malowidłem jest przedstawiony Św. Krzysztof przenoszący Dzieciątko Jezus przez rzekę, a po lewej Św. Jerzy zabijający smoka.

Nad oknem umieszczona została wielka kompozycja Święty Idzi. Święty ukazany został jako starzec z ascetyczną twarzą i siwą brodą, ratujący ściganą przez młodych myśliwych sarenkę. Obraz symbolizuje walkę władzy ziemskiej z władzą Bożą i zwycięstwo tej ostatniej.

Nad drzwiami procesyjnymi, po lewej stronie katedry, umieścił Rosen kompozycję Śmierć św. Katarzyny Aleksandryjskiej, patronki filozofów i uczonych, zamęczonej przez fanatyczny tłum w Aleksandrii w czasach prześladowań chrześcijan. Malowidło ukazuje młode ciało umęczonej niesione przez dwóch aniołów, przedstawione na tle gwiaździstego nieba.

Malowidła w nawie głównej uzupełnia dekoracyjny ornament pokrywający miejsca pomiędzy kompozycjami, tworząc szerokie ramy dookoła obrazów oraz pilastrów. W ornamencie wielokrotnie powtarza się znak krzyża; fantazyjne geometryczno-zwierzęce wzory przechodzą we wzory ormiańskie nawiązujące do dekoracji iluminatorskich manuskryptów[22].

Mozaika Mehoffera[edytuj | edytuj kod]

Wnętrze kopuły kaplicy w części zachodniej katedry pokryte jest wykonanymi około 1910 roku malowidłami, nawiązującymi do bizantyjskich mozaik z Rawenny z VI w. Natomiast kopułę najstarszej, XIV-wiecznej części katedry zdobi modernistyczna mozaika projektu Józefa Mehoffera, wykonana w latach 1912-1913 przez firmę Atelier di Mosaiko e Pittura Compagnia Venezia-Murano z Murano koło Wenecji. Największą częścią jest mozaikowa kompozycja Święta Trójca. Uzupełnieniem jej są cztery postacie - "Personifikacje Cnót" umieszczone w pendentywach. Mozaikowa dekoracja ornamentalna wypełnia również bęben, obrzeże kopuły i przestrzeń między pendentywami. Wśród ornamentów linearnych wyróżniają się ormiańskie krzyże wotywne, wkomponowane w pendentywy i bęben kopuły. W kolorystyce dominują odcienie kremowe, turkusowe, różowe, szmaragdowozielone, niebiesko-zielone i niebieskie. Kobiece postacie Cnót koloru bordo w pendentywach umieszczono w mandorlach koloru różowego na tle popielatych płonących ołtarzy ofiarnych. Stojące frontalnie w pozach modlitewnych postacie w nimbach krzyżowych ze wzniesionymi w górę rękami i rozwartymi dłońmi, obramowano złotymi otokami, zaakcentowano złotymi pasami u góry i ozdobiono czerwonymi skrzydłami fantazyjnych rajskich ptaków. Figury orantek, symbolizujące dusze zmarłych znajdujących się w raju, zaczerpnął Mehoffer ze sztuki bizantyjskiej, zaś skrzydła rajskich ptaków i wotywne brązowo-złote krzyże ze średniowiecznych iluminowanych Ewangeliarzy ormiańskich. Wolne pola pendentywów ozdobiono symbolizującym niebiosa linearno-falistym ornamentem ze złotych i czerwonych smug na granatowym tle z licznymi małymi krzyżami. Dominantą całej kompozycji mozaikowej jest umieszczona w czaszy kopuły Trójca Święta, która jest ikonograficzną kombinacją dwóch przedstawień - Trójcy Świętej i Piety. Na mozaice nie Matka Boska trzyma ciało Chrystusa, lecz dwaj aniołowie. Olbrzymia postać Boga Ojca o wielkiej rozwichrzonej brodzie i siwych włosach, w płaszczu usianym gwiazdami, zajmuje większą część kopuły. Za jego głową świeci złoty trójkąt, na prawym ramieniu siedzi ogromna gołębica Ducha Świętego. Złota plecionka obramowująca centralną kompozycję, umiarkowane złocenia innych jej fragmentów, dodają całości zarówno bogactwa, jak i delikatności. Ornamentyka nawiązuje stylowo do dawnej sztuki ormiańskiej, zaczerpniętej przez Mehoffera z miniatur iluminowanych Ewangeliarzy ormiańskich z klasztoru San Lazaro i z biblioteki kapituły lwowskiej (motyw słońca, księżyca, obłoków, stylizowanych kwiatów, kłosów, korony i waz). Lwowska Trójca Święta zajmuje szczególne miejsce w dorobku twórczym Mehoffera ze względu na fakt, że jest to jedyna wielka, zrealizowana według jego projektu, kompozycja mozaikowa[20].

Otoczenie katedry[edytuj | edytuj kod]

Dziedziniec południowy[edytuj | edytuj kod]

Dziedziniec południowy. W głębi kaplica Męki Pańskiej

Na dziedzińcu południowym od strony ulicy Ormiańskiej, znajduje się dawny cmentarz wyłożony płytami grobowymi (XV–XVIII wiek) z częściowo zatartymi napisami ormiańskimi, łacińskimi i polskimi. Na ścianie przyległej kamienicy umieszczono nagrobki znanych lwowian, m. in: Łazarza Augustynowicza (zm. 1708), Rypsymy Augustynowiczowej (zm. 1730), doktora Józefa Żulińskiego (1841–1908) i pianisty Karola Mikulego (1819–1897). Przy ścianie sąsiadującego z dziedzińcem domu zbudowano kaplicę-grotę Męki Pańskiej z drewnianą, rokokową rzeźbą Jezusa Ukrzyżowanego. Na ścianie katedry umieszczono chrzcielnicę z XVIII wieku[36]. Od zewnętrznej, południowej strony wzdłuż najstarszej części świątyni wzniesiono na przełomie XV i XVI wieku arkadowy krużganek, wsparty na niskich kolumnach. Przebudowany po 1908 roku otrzymał w miejsce zwietrzałych nowe słupy i kapitele, oparte na dawnych wzorach[49].

Dziedziniec wschodni (Zaułek Ormiański)[edytuj | edytuj kod]

Zaułek ormiański
Wieża katedry i pałac arcybiskupów ormiańskich

Dziedziniec wschodni (Zaułek Ormiański lub dziedziniec św. Krzysztofa) leży za bramą dziedzińca południowego i tworzy przejście od ul. Ormiańskiej do ul. Łesi Ukrainki. Wznosi się przy nim kilka budowli zespołu katedralnego. Najbardziej widoczna jest stojąca przy ul. Ormiańskiej wieża-dzwonnica z 1571 roku przebudowana w XIX wieku. Jest to trzykondygnacyjna budowla, zwieńczona hełmem z latarnią i kopułą, otoczonym czterema mniejszymi wieżyczkami. Narożniki drugiej kondygnacji ujęte są w cztery zaokrąglone półbaszty. W dzwonnicy wiszą trzy dzwony, z których dwa pochodzą z lat 1629 i 1723.

W przejściu bramowym przy ul. Ormiańskiej znajduje się renesansowy portal z roku 1571, stanowiący niegdyś wejście do budynku sądu ormiańskiego.

Do dzwonnicy przylega od wschodu piętrowy budynek pałacu arcybiskupów ormiańskich. Przy jego ścianie znajduje się na nim kolumna z figurą św. Krzysztofa z 1726 roku.

Od strony północnej dziedziniec wschodni zamyka piętrowy budynek kapituły ormiańskiej. W jego przyziemiu znajduje się przejście na ul. Łesi Ukrainki. Dziedziniec wschodni łączy się z pozostałymi dziedzińcami za pomocą furt, pochodzących z XVII wieku[50].

Dziedziniec północny[edytuj | edytuj kod]

Dziedziniec północny leży pomiędzy katedrą a klasztorem benedyktynek ormiańskich. Niegdyś na jego miejscu znajdował się cmentarz, po którym pozostały dwie rzeźby kamienne: Chrystusa ze św. Tomaszem oraz św. Zofii z córkami[51].

Klasztor benedyktynek ormiańskich[edytuj | edytuj kod]

Początki zgromadzenia benedyktynek ormiańskich sięgają XVI wieku. Ok. 1630 w okresie sporów z Rzymem zakonnice opuściły swój dom u podnóża Wysokiego Zamku. Po latach powróciły z Kamieńca Podolskiego jako panny zakonu św. Rypsyny. Przyjęły regułę benedyktynek reformy chełmińskiej (1682) i w 1692 roku złożyły śluby zakonne. Osiadły przy katedrze ormiańskiej, gdzie powstał ich klasztor. W XVIII w. kilkakrotnie nawiedzał go pożar. Siostry prowadziły pensję dla dziewcząt. W 1782 ich klasztor odwiedził cesarz Austrii Józef II i stwierdził wysoki poziom nauczania. Z tego powodu klasztor benedyktynek ormiańskich nie podzielił losu wielu lwowskich klasztorów i nie został objęty kasatą. W czasie wizyty cesarza w klasztorze żyły 24 zakonnice. W XIX wieku benedyktynki uległy całkowitej polonizacji. Po II wojnie światowej wyjechały ze Lwowa i osiedliły się w Wołowie na Dolnym Śląsku[52].

Klasztor pobenedyktyński to piętrowy, pozbawiony ozdób budynek z wewnętrznym dziedzińcem o skromnej architekturze. Z katedrą łączy go czteroarkadowy krużganek oraz znajdujące się nad nim kryte przejście. Pod ścianą klasztoru umieszczono umieszczono kamienną figurę Matki Bożej z XIX wieku[53].

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Uwagi

  1. Znanej też pod nazwą Ukrzyżowanie.

Przypisy

  1. 1,0 1,1 Wolańska 2010 ↓, s. 23.
  2. Medyński 1937 ↓, s. 58, 52.
  3. Rąkowski 2008 ↓, s. 129–130, 133.
  4. Kaczorowski 1990 ↓, s. 158.
  5. 5,0 5,1 Kaczorowski 1990 ↓, s. 161.
  6. Kaczorowski 1990 ↓, s. 169, 93.
  7. 7,00 7,01 7,02 7,03 7,04 7,05 7,06 7,07 7,08 7,09 7,10 7,11 Jurij Smirnow w: Culture.pl: Mozaiki Józefa Mehoffera i malowidła Jana Henryka Rosena w Katedrze Ormiańskiej we Lwowie: Wstęp. [dostęp 2010-10-05].
  8. Rąkowski 2008 ↓, s. 128.
  9. Zakrzewska-Dubasowa 1990 ↓, s. 150.
  10. Kaczorowski 1990 ↓, s. 161–163.
  11. 11,0 11,1 11,2 11,3 Rąkowski 2008 ↓, s. 129.
  12. Kaczorowski 1990 ↓, s. 163.
  13. Wolańska 2010 ↓, s. 28.
  14. 14,0 14,1 14,2 Kaczorowski 1990 ↓, s. 167.
  15. Wolańska 2010 ↓, s. 33.
  16. Wolańska 2010 ↓, s. 34.
  17. Wolańska 2010 ↓, s. 34–36.
  18. Wolańska 2010 ↓, s. 36–37.
  19. 19,0 19,1 Wolańska 2010 ↓, s. 41.
  20. 20,0 20,1 Jurij Smirnow w: Culture.pl: Mozaiki Józefa Mehoffera i malowidła Jana Henryka Rosena w Katedrze Ormiańskiej we Lwowie: Mozaiki Józefa Mehoffera. [dostęp 2010-10-04].
  21. Jurij Smirnow w: Culture.pl: Mozaiki Józefa Mehoffera i malowidła Jana Henryka Rosena w Katedrze Ormiańskiej we Lwowie. [dostęp 2010-10-05].
  22. 22,0 22,1 22,2 22,3 22,4 22,5 22,6 Jurij Smirnow w: Culture.pl: Mozaiki Józefa Mehoffera i malowidła Jana Henryka Rosena w Katedrze Ormiańskiej we Lwowie: Malowidła Jana Henryka Rosena. [dostęp 2010-10-05].
  23. Rąkowski 2008 ↓, s. 131–132.
  24. 24,0 24,1 24,2 24,3 Jurij Smirnow w: Culture.pl: Mozaiki Józefa Mehoffera i malowidła Jana Henryka Rosena w Katedrze Ormiańskiej we Lwowie. [dostęp 2010-10-05].
  25. Радіо «Воскресіння» (Radio „Woskresinnia”): У Львові Католікос всіх вірмен Гарегін II освятив кафедральний собор Вірменської Апостольської Церкви (ukr.). [dostęp 2010-10-05].
  26. Lilia Onyszczenko, Główny Konserwator Lwowa w: Fundacja Kultury i Dziedzictwa Ormian Polskich: Kilka słów o pracach konserwatorskich w katedrze ormiańskiej. [dostęp 2010-10-04].
  27. Jurij Smirnow. Wspólne dziedzictwo kulturowe – odnawiamy wspólnym wysiłkiem!. „Kurier Galicyjski”. 21 (121), s. 21, 16-29. ISSN 1996-2304. 
  28. Jurij Smirnow. Dobiega końca kolejny etap prac konserwatorskich. „Kurier Galicyjski”. 17 (189), s. 11, 17-30. ISSN 1996-2304. 
  29. Bogdan Kasprowicz: 650-lecie katedry ormiańskiej we Lwowie - relacja i fotoreportaż. www.kresy.pl. [dostęp 2013-08-27].
  30. Medyński 1937 ↓, s. 55.
  31. 31,0 31,1 31,2 31,3 31,4 Rąkowski 2008 ↓, s. 131.
  32. Chanas i Czerwiński 1992 ↓, s. 104.
  33. Rąkowski 2008 ↓, s. 129–130.
  34. Medyński 1937 ↓, s. 57.
  35. 35,0 35,1 Rąkowski 2008 ↓, s. 132.
  36. 36,0 36,1 Rąkowski 2008 ↓, s. 133.
  37. Wolańska 2010 ↓, s. 25–27.
  38. Wolańska 2010 ↓, s. 27.
  39. Wolańska 2010 ↓, s. 172.
  40. Wolańska 2010 ↓, s. 173–174.
  41. Wolańska 2010 ↓, s. 181.
  42. Wolańska 2010 ↓, s. 189–191.
  43. Wolańska 2010 ↓, s. 193.
  44. Wolańska 2010 ↓, s. 194.
  45. Wolańska 2010 ↓, s. 195.
  46. Wolańska 2010 ↓, s. 207–208.
  47. Wolańska 2010 ↓, s. 215.
  48. Joanna Wolańska w: Fundacja Kultury i Dziedzictwa Ormian Polskich: O świętym Odilonie, dusz zmarłych patronie w katedrze ormiańskiej we Lwowie. [dostęp 2010-10-06].
  49. Medyński 1937 ↓, s. 57–58.
  50. Rąkowski 2008 ↓, s. 133–134.
  51. Chanas i Czerwiński 1992 ↓, s. 106.
  52. Kaczorowski 1990 ↓, s. 167–169.
  53. Rąkowski 2008 ↓, s. 135.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]