Katedra w Akwizgranie

Katedra w Akwizgranie
Aachener Dom
katedra
Państwo	Niemcy
Miejscowość	Akwizgran
Wyznanie	katolickie
Kościół	rzymskokatolicki
Diecezja	akwizgrańska
Wezwanie	Najświętszej Marii Panny
Położenie na mapie Nadrenii Północnej-Westfalii Katedra w Akwizgranie
Położenie na mapie Niemiec Katedra w Akwizgranie
50°46′29″N 6°05′04″E
Multimedia w Wikimedia Commons

Aachen Cathedrala
Obiekt z listy światowego dziedzictwa UNESCO
Typ	kulturowe
Spełniane kryterium	I, II, IV, VI
Charakterystyka	#3
Regionb	Europa i Ameryka Północna
Historia wpisania na listę
Wpisanie na listę	1978 na 2. sesji
a Oficjalna nazwa wpisana na liście UNESCO b Oficjalny podział dokonany przez UNESCO
brak współrzędnych

Pieczęć z 1327 r. przedstawiająca Karola Wielkiego wręczającego Marii i Jezusowi model kaplicy pałacowej

Katedra w Akwizgranie wg rysunku A. Dürera

Katedra w Akwizgranie (niem. Aachener Münster lub Kaiserdom) – kościół katedralny pod wezwaniem św. Marii w Akwizgranie w zachodnich Niemczech. Katedra składa się z trzech części, z których najstarszą jest dawna kaplica pałacowa Karola Wielkiego (Pfalzkapelle) - jeden z nielicznych zabytków sztuki karolińskiej zachowanych do naszych czasów. Następnie, w dobie wczesnego romanizmu rozbudowano westwerk, natomiast w XIV w. gotyckie prezbiterium ukończone w następnym stuleciu, które jest miejscem spoczynku Karola Wielkiego, przed wszystkim prezbiterium pełni funkcję wielkiego sanktuarium mieszczącego cztery najwyższej wagi relikwie Marii, Jezusa oraz Jana Chrzciciela, które pochowane są w późnoromańskim relikwiarzu Marii. Świątynia była jednym z najważniejszych ośrodków pielgrzymkowych w Europie, dawną tradycja wystawienia co siedem lat relikwii jest kontynuowana do dnia dzisiejszego (ostatnie miało miejsce w 2007 roku).

Katedra jest miejscem spoczynku Karola Wielkiego (zm. 814). Przez 600 lat (936-1531) była miejscem koronacji dla 30 władców Świętego Cesarstwa Rzymskiego. W roku 1930 świątynia otrzymała godność katedry.

W 1978 katedra w Akwizgranie została wpisana na listę dziedzictwa kulturowego UNESCO jako pierwszy obiekt na terenie Niemiec, a zarazem jeden z trzech pierwszych w Europie.

Budowa

Pierwszym budowniczym katedry był Odo z Metzu, ale jej dzisiejsza postać to efekt prac architektonicznych przeprowadzonych na przestrzeni ponad 1000 lat. Bezpośrednią inspiracją i wzorem dla architektów w Akwizgranie był, powstały w VI wieku, kościół San Vitale w Rawennie. Karol Wielki marzył o budowli przewyższającej swą doskonałością wszystkie dotychczasowe konstrukcje. Budowniczych do prac przy świątyni sprowadzono z zagranicy. Do budowy kaplicy użyto materiałów z pobliskich budowli rzymskich w Kolonii (najprawdopodobniej z St. Gereon lub też Praetoriumspalast). Kaplica wydaje się mała w porównaniu z innymi częściami katedry dobudowanymi później. Kiedy jednak powstawała, była największym kościołem na północ od Alp.

Kaplica zbudowana jest na planie ośmiokąta, który w starożytności uznawany był za formę doskonałą pomiędzy kołem a kwadratem. Koło, bez początku i bez końca, symbolizowało nieskończoność nieba. Kwadrat, natomiast, symbolizował ograniczoną formę Ziemi, a jego cztery kąty wyznaczały kierunki niebieskie. Idealne wymiary kaplicy odzwierciedlają biblijne rozmiary niebiańskiego Jeruzalem: długość, szerokość i wysokość są sobie równe.

Katedra była sukcesywnie rozbudowywana, tak by sprostać ogromnemu napływowi pielgrzymów przybywających do Akwizgranu, by oddać cześć tzw. Wielkim Relikwiom Akwizgrańskim oraz Karolowi Wielkiemu, kanonizowanemu przez antypapieża w 1165. W latach 1355-1414 wzniesiono gotyckie prezbiterium, wzorowane na Sainte-Chapelle w Paryżu.

Historia najnowsza

Pod koniec drugiej wojny światowej, katedra, tak jak większość centrum miasta w Akwizgranie, była celem bombardowań lotnictwa brytyjskiego. W czasie nalotów najbardziej ucierpiało gotyckie prezbiterium oraz witraże, które po wojnie zostały zrekonstruowane przez Antona Wendlinga. Abstrakcyjne wzory witraży bocznych nawiązują do zstąpienia światła z nieba, symbolicznej siedziby Boga, na ziemię.

W 1978 katedra w Akwizgranie została wpisana na listę dziedzictwa kulturowego UNESCO jako pierwszy obiekt na terenie Niemiec, a zarazem jeden z trzech pierwszych w Europie.

Architektura i wystrój wnętrza katedry

Monumentalny westwerk wraz z kaplicą pałacową stanowią rdzeń całej katedry, są kluczowym dziełem architektury doby Karolingów, jeden z swego rodzaju modusów dla architektury przedromańskiej, romańskiej i gotyckiej.

Masyw zachodni

Wielokrotnie rozbudowany masyw zachodni składa się z centralnej kwadratowej wieży którą flankują dwie mniejsze wieżyczki schodowe. Z czasów karolińskich zachowała się architektura wnętrza wraz z niszami i schodami. W XVII wieku dobudowano kruchtę, w latach 1879-84 główna wieża została znacznie podwyższona, która otrzymała neogotycką formę.

Wilcze Wrota

Do najcenniejszych dzieł związanych z zachodnią częścią świątyni należą odlane w miejscowej odlewni około roku 800 brązowe drzwi, zwanymi także Wilczymi Wrotami. Jest to pierwsze od upadku imperium rzymskiego dzieło tego typu. Zgodnie z tendencjami renesansu karolińskiego forma i dekoracja drzwi nawiązuje do form antycznych. Połacie podwoi zostało podzielone na cztery kwatery o gładkiej powierzchni obramionej bordiurą ze zwielokrotnionym motywem stylizowanego liścia palmetowego i kimationu jońskiego. Dwie koliste, wypukłe antaby mają formę stylizowanej głowy lwa. Ciężar drzwi wynosi ponad cztery tony.

Wewnątrz, w przyziemiu masywu zachodniego, umieszczono wtórnie cenne dzieła plastyki brązowej, datowany na II wiek brązowy posąg wilczycy, oraz wielka szyszka sosny (ok. 1000) pochodząca z dawnej fontanny.

Posąg wilczycy

Późnorzymski, datowany na II wiek po Chrystusie brązowy posąg wilczycy został sprowadzony z Rzymu za sprawą Karola Wielkiego, który kazał go umieścić na dziedzińcu dawnego palatium. Jest to nawiązanie do rzymskiego wzoru, którym była wilczyca kapitolińska.

• 

  Przekrój karolińskiej katedry

• 

  Widok na westwerk od strony zachodniej

• 

  Przedsionek z kopią Wilczych Wrót

• 

  Szyszka sosny z dawnej fontanny, ok. 1000 r.

Kaplica pałacowa

Wzniesiona przez Odona z Metzu w latach 792-800 kaplica pałacowa stanowiła integralną część założenia pałacowego Karola Wielkiego (palatium). Jest to dwukondygnacyjna budowla centralna, na rzucie oktogonalnym z 16-bocznym obejściem. Nakryta jest masywną kopułą na ośmiokątnym tamburze z otworami okiennym wsparte na masywnych filarach, które oddzielają centralną część od obejścia i wzniesionych powyżej empor. Empory i obejście są nakryte sklepieniem krzyżowym. Ściany części centralnej są artykułowane półkolistymi arkadami, przy czym każda arkada empor jest podzielona na dwie strefy, niższą podzieloną na trzy mniejsze arkady i wyższą, również o trójdzielnym układzie, ale podział tworzą wyłącznie kolumny. Oryginalne kolumny marmurowe zostały sprowadzone na życzenie Karola Wielkiego z Włoch, z Rzymu i Rawenny. Nieliczne zachowały się na swoim miejscu. Większość została zagrabiona podczas francuskiej okupacji Nadrenii i wysłana do Paryża. Część z nich powróciła do Akwizgranu w 1815 roku i została ponownie umieszczona we wnętrzu katedry w 1840 roku. Przy tej okazji postawiono też wiele nowych kolumn, używając między innymi granitu assuańskiego.

Wystrój kaplicy tworzą cenne dzieła sztuki z czasów karolińskich i ottońskich, obrazuje on rangę miejsca. Od koronacji Ludwika Pobożnego na współcesarza do końca średniowiecza w XVI wieku kaplica pełniła funkcję kościoła koronacyjnego (32 koronacje).

Tron cesarski

Na emporze znajduje się marmurowy, zmontowany z rzymskich spoliów tron cesarski z drewnianym siedzeniem, do którego prowadzi sześć kamiennych stopni, ułożonych na wzór schodów świątyni Salomona w Jerozolimie. Przez lata uważano, że tron ten należał do Karola Wielkiego. Jednak ostatnie badania dowodzą, że powstał on w czasach późniejszych, najprawdopodobniej z okazji koronacji Ottona I.

Pala d'Oro

Pala d'Oro - złote antependium ołtarzowe (jeden z trzech zaledwie przykładów złotniczej okładziny, zachowanych z czasów karolińsko-ottońskich, pozostałe to tzw. Antependium z Bazylei i antependium z kościoła Św. Ambrożego w Mediolanie). Dzieło datuje się na 1 ćwierć XI w. Dzieło charakteryzuje się bogatą treścią, która zawarta jest w trybowanych przedstawieniach figuralnych. Dziesięć prostokątnych kwater wypełnia cykl pasyjny (od Wjazdu do Jerozolimy po Trzy Marie u Grobu). Pośrodku we wrzecionowatej mandorli Chrystus w majestacie, któremu asystują po bokach Maria i św. Michał Archanioł. Całość dopełniają cztery medaliony z symbolami Ewangelistów.

Ambona Henryka II

Usytuowana w kaplicy ambona jest wykonana z drewna dębowego, w całości pokryta złotą blachą, inkrustowana szlachetnymi kamieniami, klejnotami z Górnego Egiptu i Bizancjum (m.in. plakietki z kości słoniowej). Część klejnotów pochodzi z daru cesarzowej Teofano. Dzieło ufundował cesarz Henryk II, co poświadcza inskrypcja na dolnej bordiurze której treść brzmi następująco: "Dążąc do wiecznej chwały, ofiaruje Tobie, Najświętsza Dziewico, pobożny król Henryk, wraz z kosztownościami, to dzieło świętej ambony, błyszczące złotem i drogimi kamieniami, abyś mu swą modlitwą wyprosiła najwyższą łaskę".

Świecznik Barbarossy

Wnętrze kaplicy zdobi świecznik kolisty z XII wieku (tzw. świecznik Barbarossy), podarowany przez cesarza Fryderyka I Barbarossę i jego żonę Beatrycze. Jego 48 świec zapalanych jest wyłącznie z okazji wielkich świąt kościelnych. Kształt świecznika nie jest przypadkowy, bo nawiązuje do 12 bram Jerozolimy jak i do 12 apostołów. Idea religijna przekuta w rzecz materialną.

• 

  Wnętrze kaplicy pałacowej

• 

  Widok kaplicy pałacowej w kierunku wschodnim.

• 

  Wiszący świecznik Barbarossy

• 

  Tron królewski z czasów ottońskich

Capella vitrea - gotyckie prezbiterium

Od wschodu kaplica sąsiaduje z dwuprzęsłowym, poligonalnie zamkniętym z obu stron prezbiterium (25m długości, 13m szerokości i 32m wysokości), które de facto jest swego rodzaju odrębną częścią świątyni, nawiązującą do średniowiecznych kaplic zamkowych, z paryską Sainte-Chapelle na czele. Odwołanie się do paryskiego pierwowzoru było celowe, zaznajomiony z francuską sztuką dworską cesarz Karol IV Luksemburski polecił wzniesienie kaplicy dla relikwii Chrystusa, Marii, Jana Chrzciela oraz Karola Wielkiego, upamiętniając dawną stolice monarchii karolińskiej a także ważne, konkurujące z pobliską Kolonią centrum pielgrzymkowe, podkreślił też polityczną i kulturalną potęgę Rzeszy. Tradycję karolińska i francuską obrazują umieszczone w prezbiterium katedralnym naturalnej wielkości figury apostołów przy służkach, z I poł XV w. Pod względem ideowym cykl figur nawiązuje do Apostoleionu w Konstantynopolu, gdzie były przedstawione wizerunki uczniów Chrystusa i cesarza Konstantyna Wielkiego. Oprócz rzeźb apostołów, we wschodniej części cyklu znajdują się figury Madonny z Dzieciątkiem i Karola Wielkiego. Okna, których całkowita powierzchnia liczy 1000m² zdobią współczesne witraże. Pierwotne witraże nie zachowały się, XIX-wieczne zostały zniszczone podczas ostatniej wojny. Zworniki z 1414 r. przedstawiające Matkę Boską, Chrystusa Zmartwychwstałego, Karola Wielkiego nawiązują do kultowej funkcji chóru.

Relikwiarz Karola Wielkiego

Szczątki Karola Wielkiego spoczywają w relikwiarzu wykonanym w 1215 roku przez złotników akwizgrańskich na zlecenie cesarza Fryderyka II. Jego datowanie jest dyskusyjne - złożenie relikwii cesarza miało miejsce w 1215 r., za czasów Fryderyka II, jednakże na podstawie badań dendrochronolicznych rdzenia relikwiarza istnieją przypuszczenia że inicjatorem powstania dzieła był jeszcze cesarz Fryderyk I Barbarossa (ok. 1182 r.). Dzieło to reprezentuje grupę nadreńskich relikwiarzy skrzyniowych. Na ścianie frontowej znajdują się rzeźbione i zlocone wizerunki Karola Wielkiego w asyście figur papieża Leona III i arcybiskupa Reims, Turpina, któremu przypisywane jest autorstwo legendy Karola Wielkiego. Na ścianach bocznych przedstawione są postaci 16 królów i cesarzy niemieckich, na zadaszeniach - epizody z legendy Karola Wielkiego.

Relikwiarz Najświętszej Marii Panny

W zachodniej części prezbiterium monumentalny relikwiarz NMP wykonany około 1215-20 dla umieszczonych w 1239 roku najwyższej rangi czterech relikwii (Wielkie Relikwie Akwizgrańskie) które uczyniły Akwizgran jednym z największych ośrodków pielgrzymkowych w zachodniej Europie. Są to:

• suknia Najświętszej Marii Panny;
• pieluszki Dzieciątka Jezus;
• perizonium którym owinięto biodra ukrzyżowanego Jezusa;
• chusta którą owinięto ściętą głowę Jana Chrzciciela.

Relikwiarz NMP również w typie skrzyniowym nawiązuje w swojej formie do budowli transeptowej. Na ścianach frontowych figury Chrystusa w majestacie i papieża Leona III, zaś na ścianach na osi dłuższych boków figury Marii i Karola Wielkiego. Ponadto figury apostołów i plakietki ze scenami chrystologicznymi. Od strony stylistycznej dzieło zdradza wpływy antyczne zintegrowane z rimańskimi i gotyckimi formami co było preferowane w sztuce około 1200

Z kultem relikwii, który przeżywał swoje apogeum w średniowieczu wiąże się stara tradycja ich prezentacji co siedem lat, która trwa do dnia dzisiejszego. Ostatni raz wystawione były w czerwcu 2007 roku.

• 

  Widok Capella Vitrea od strony wschodniej

• 

  Wnętrze Capella Vitrea

• 

  Relikwiarz NMP

• 

  Relikwiarz Karola Wielkiego

Frankojęzyczni sąsiedzi Niemiec, będąc pod wrażeniem monumentalnej kaplicy pałacowej Karola Wielkiego, nadali miastu nazwę Aix-la-Chapelle.

Linki zewnętrzne

• Katedra w Akwizgranie: strona oficjalna (niem.). [dostęp 1 lutego 2009].