Kazimierz (Kraków)

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Ujednoznacznienie Ten artykuł dotyczy dzielnicy Krakowa. Zobacz też: inne znaczenia tego słowa.
Układ urbanistyczny dawnego miasta Kazimierza
Obiekt zabytkowy nr rej. A-12 z 23.03.1934[1]
Kazimierz widziany z Podgórza.Bulwar Kurlandzki. Nad nim ulica Podgórska.Od lewej Most Piłsudskiego, kościół bonifratrów, dalej na prawo widoczna wieża kościoła Bożego Ciała.
Kazimierz widziany z Podgórza.
Bulwar Kurlandzki. Nad nim ulica Podgórska.
Od lewej Most Piłsudskiego, kościół bonifratrów, dalej na prawo widoczna wieża kościoła Bożego Ciała.
Państwo  Polska
Miejscowość Kraków
Położenie na mapie Krakowa
Mapa lokalizacyjna Krakowa
Układ urbanistyczny dawnego miasta Kazimierza
Układ urbanistyczny dawnego miasta Kazimierza
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Układ urbanistyczny dawnego miasta Kazimierza
Układ urbanistyczny dawnego miasta Kazimierza
Ziemia 50°03′07″N 19°56′43″E/50,051944 19,945278Na mapach: 50°03′07″N 19°56′43″E/50,051944 19,945278
Herb Krakowa Kazimierz
obszar Krakowa
Herb
Herb Kazimierza
Miasto Kraków
Status obszar
brak współrzędnych
Commons Galeria zdjęć w Wikimedia Commons
Mapa Kazimierza

Kazimierz (jid.: קזימיר, Kazimir ; קוזימיר, Kuzimir; קוזמיר, Kuzmir) – część Krakowa wchodząca w skład Dzielnicy I Stare Miasto. Od swojego powstania w XIV wieku do początków XIX wieku Kazimierz był samodzielnym miastem, położonym na południe od Krakowa i oddzielonym od niego nieistniejącą dziś odnogą Wisły. Jego północno-wschodnią część stanowiła historyczna dzielnica żydowska. Przez wiele wieków Kazimierz był miejscem współistnienia i przenikania się kultury żydowskiej i chrześcijańskiej. Obecnie stanowi jedną z ważniejszych atrakcji turystycznych Krakowa, jest też ważnym centrum życia kulturalnego miasta. Był miastem królewskim Korony Królestwa Polskiego[2].

Historia[edytuj | edytuj kod]

Wczesne osadnictwo[edytuj | edytuj kod]

Obszar Kazimierza pierwotnie stanowił podmokłą rzeczną wyspę, położoną pomiędzy Wisłą a jej nieistniejącą dziś odnogą, zwaną Starą Wisłą. Przez wyspę tę przebiegał szlak handlowy wiodący z pobliskiego Krakowa na południe. W czasach wczesnego średniowiecza istniały tu liczne osady, korzystające z bliskości królewskiej stolicy. Najstarsza z osad ukształtowała się wokół romańskiej rotundy na Skałce, wapiennym wzgórzu położonym nad Wisłą, gdzie później powstał kościół św. Michała. W miejscu tym według Wincentego Kadłubka w roku 1079 męczeńską śmiercią zginął biskup krakowski św. Stanisław.

W południowej części przyszłego Kazimierza znajdowała się niewielka osada skupiona wokół istniejącego do roku 1787 kościoła św. Jakuba. Na wschodzie, w okolicach dzisiejszej ulicy Szerokiej, istniała od XII wieku wieś Bawół, skupiona wokół kościoła św. Wawrzyńca, który również nie przetrwał do czasów dzisiejszych – rozebrano go pod koniec XVIII wieku.

Miasto Kazimierz[edytuj | edytuj kod]

Kazimierz (fragment widoku Krakowa)
Pieczęć ławnicza miasta z XIV w.
Miasto Kazimierz – herb na ratuszu

27 lutego 1335 roku Kazimierz III Wielki wydał przywilej lokacyjny dla Kazimierza na prawie magdeburskim. Miasto odtąd nosiło imię króla. Radę miejską wybierać mieli mieszkańcy, natomiast wójt nominowany był przez króla. Mieszkańcy Kazimierza otrzymali przywilej użytkowania rzek otaczających miasto, w odległości jednej mili od jego granicy, a także prawo organizowania cotygodniowych targów w piątek. Zaledwie kilka lat później, w 1340 r. włączono w granice miasta część dawnej wsi Bawół (w rejonie obecnej ulicy Szerokiej).

Celem powstania Kazimierza miała być ochrona od południa stolicy państwa – Krakowa. Wagę przedsięwzięcia podkreśla szybko podjęta budowa potężnych kościołów: parafialnego Bożego Ciała i augustiańskiego św. Katarzyny. Być może właśnie na Kazimierzu (na terenach dawnego Bawołu) Kazimierz Wielki rozpoczął budowę gmachów dla ufundowanej przez siebie Akademii Krakowskiej, w miejscu, na którym później Jan Długosz podjął próbę utworzenia klasztoru kartuzów (Długosz przebudował także kościół na Skałce, który oddał sprowadzonym przez siebie na Kazimierz paulinom)[3]. Plan miasta odzwierciedlał typowe dla średniowiecza założenia urbanistyczne z regularnie rozplanowanymi ulicami (z pewnymi zaburzeniami tej regularności w rejonie istniejących wcześniej kościołów oraz przyłączonej później wsi Bawół), otaczającymi centralny plac, którego fragmentem jest obecny Plac Wolnica. Centralną budowlą placu stał się wybudowany wówczas ratusz, mieszczący obecnie Muzeum Etnograficzne. Głównymi ulicami miasta, wybiegającymi z rynku były w kierunku południowym Wielicka (obecnie Krakowska), na północ Krakowska, na zachód Piekarska i św. Jakuba (obecnie Skawińska), a na wschód św. Wawrzyńca. Jeszcze za życia Kazimierza Wielkiego rozpoczęto wznoszenie murów obronnych z narożnymi basztami i czterema bramami[4]: Krakowską, Skawińską, Solną i św. Stanisława).

Poza obrębem miejskich murów obronnych powstały przedmieścia. Największym z nich był Stradom, nazywany również Mostem Królewskim, ulokowany po drugiej stronie nieistniejącego obecnie koryta Wisły, między Kazimierzem a Wawelem. Pozostałe przedmieścia to Blechy (później Podbrzezie) w okolicach dzisiejszych ulic Miodowej i Podbrzezie oraz Szewskie, położone pomiędzy dawną Bramą Krakowską a północnym korytem Wisły, obecnie ulicą Dietla.

Osiedlenie Żydów[edytuj | edytuj kod]

Istotnym wydarzeniem w dziejach Kazimierza stało się zlokalizowanie na terenach dawnej wsi Bawół w roku 1495 tzw. miasta żydowskiego (oppidum iudaeorum) decyzją Jana Olbrachta, który z powodów politycznych i ekonomicznych polecił przesiedlić tamże Żydów mieszkających dotychczas w Krakowie[5]. Bezpośrednim impulsem takiej decyzji był pogrom Żydów (utopienie kilkudziesięciu z nich w Wiśle) w 1494 r.[6], spowodowany konfliktem między kupcami żydowskimi a polskimi o prawo do handlu na rynku krakowskim[7]. W rezultacie powstała dzielnica żydowska, wyraźnie oddzielona od części zamieszkanej przez chrześcijan, która przez wiele wieków rozwijała się autonomicznie. Obejmowała teren obecnych ulic Miodowej, Starowiślnej, św. Wawrzyńca, Wąskiej, Józefa i Nowej. Była wydzielona parkanami i kamiennym murem, który istniał do 1800 roku. Centrum stanowiła dzisiejsza ulica Szeroka. Powstawały liczne synagogi (z których obecnie istnieje 7), szkoły i uczelnie, cmentarze, a także okazałe domy mieszkalne szczególnie szybko bogacących się kupców i bankierów żydowskich. Kazimierz stał się istotnym ośrodkiem kultury żydowskiej w Polsce i na świecie, którego najistotniejszymi postaciami byli rabin Mojżesz Isserles oraz Natan Spira.

Potop szwedzki[edytuj | edytuj kod]

Jak wiele miast polskich, okres potopu szwedzkiego doprowadził wraz z późniejszą okupacją w czasach II wojny północnej do zrujnowania Kazimierza. Czasy te przetrwała część budynków, głównie ulokowanych wzdłuż głównego traktu komunikacyjnego miasta, obecnej ulicy Krakowskiej, oraz zespoły kościelne. Te wkrótce po opuszczeniu miasta przez Szwedów zaczęły się szybko rozwijać, o czym świadczą powstałe w tamtym okresie barokowe zespoły kościoła Paulinów na Skałce, Trynitarzy oraz kościoła Misjonarzy na Stradomiu.

Dzielnica Kazimierz[edytuj | edytuj kod]

Z biegiem wieków i stałym rozwojem zarówno Kazimierza jak i Krakowa dotychczas utrzymywana odrębność miast stała się anachronizmem. W czasie trwania Sejmu Czteroletniego w wyniku prac Komisji Dobrego Porządku podjęto więc decyzję o włączeniu Kazimierza w struktury miejskie Krakowa jako jego nowej dzielnicy.

Lata 1815-1846, okres istnienia Wolnego Miasta Krakowa, umożliwiły dalszy rozwój dzielnicy zgodnie z ówczesnymi koncepcjami urbanistycznymi, nazywanymi wtedy "planami upięknienia", opracowanymi w latach 40. przez architekta Karola Kremera. Dotychczasowa odrębność "miasta żydowskiego" została zlikwidowana wraz z wyburzeniem jego murów w roku 1822, tym samym umożliwiając ekspansję ludności żydowskiej na teren całego Kazimierza.

Lata późniejszej autonomii galicyjskiej (1866-1918) przyniosły niezwykle istotną dla integracji z dotychczasowymi dzielnicami Krakowa zmianę. Zasypane zostało otaczające Kazimierz od północy koryto Wisły, tworząc na jego miejscu nową ulicę, nazywaną również Plantami Dietlowskimi.

Okupacja niemiecka[edytuj | edytuj kod]

Podczas II wojny światowej niemieccy okupanci wysiedlili w lubelskie większość mieszkańców żydowskiej dzielnicy, a następnie utworzyli getto po południowej stronie Wisły w obrębie dzielnicy Podgórze, do którego przeniesiona została pozostała, licząca wówczas blisko 17 tysięcy osób społeczność żydowska Krakowa[8]. Późniejsza likwidacja getta doprowadziła do unicestwienia praktycznie całej społeczności, z której nieliczni ocaleni decydowali się raczej na wyjazd z kraju, poszukując nowej nadziei w powstającym państwie Izrael. Zabytki kultury żydowskiej, szczególnie miejsca kultu religijnego, były regularnie dewastowane i wykorzystywane np. w charakterze magazynów amunicji.

Obiekty zabytkowe[edytuj | edytuj kod]

Wśród zabytków wyróżniają się kościoły Bożego Ciała i św. Katarzyny, kościół Paulinów na Skałce – sanktuarium św. Stanisława, będącego patronem Polski i Panteon Narodowy, jak również ratusz na Placu Wolnica i cały zespół zabytków architektury przemysłowej na ulicy św. Wawrzyńca, zwany kwartałem św. Wawrzyńca.

Przy samej ulicy Szerokiej znajduje się pięć bożnic. Najstarsza – Stara Bożnica, zniszczona podczas wojny, została odrestaurowana i dziś mieszczą się w niej zbiory judaistyczne Muzeum Historycznego Miasta Krakowa. Jedyną czynną obecnie ortodoksyjną bożnicą jest Bożnica Remuh. W pobliżu znajduje się Cmentarz Remuh – jeden z najstarszych w Europie i w Polsce cmentarzy żydowskich, na którym grzebano Żydów od połowy XVI do połowy XIX wieku. Jednakże najstarszy, a zarazem pierwszy cmentarz żydowski mieścił się obok nieistniejącego już stawu poza murami miejskimi od strony północno-wschodniej, w okolicach dzisiejszej ulicy Dajwór. W roku 1800 powstał nowy cmentarz przy ulicy Miodowej. Natomiast w budynku przy ul. Szerokiej 6 mieściła się mykwa – rytualna łaźnia dla mężczyzn i kobiet.

Oto najważniejsze z zachowanych zabytków krakowskiego Kazimierza:

Współczesność[edytuj | edytuj kod]

Zabytki Kazimierza wraz ze ścisłym Starym Miastem i Wawelem zostały zapisane na liście światowego dziedzictwa UNESCO w 1978 r. W 1994 roku Kazimierz wraz ze Starym Miastem, Wawelem, Stradomiem, Piaskiem, Podgórzem i Nowym Światem został uznany za pomnik historii[9].

Przez wiele lat dzielnica Kazimierz kojarzyła się z ruderami, opuszczonymi domami, itp. Jednak po upadku komunizmu zaczęła ona powracać do życia. Znacznie przyczyniły się do tego m.in. Festiwal Kultury Żydowskiej, film Stevena Spielberga Lista Schindlera, a także swego rodzaju moda na sztukę i kulturę żydowską. Obecnie religijna społeczność żydowska Krakowa liczy około 150 osób[10].

Dziś Kazimierz jest sercem nocnego życia Krakowa. To tutaj znajduje się najwięcej pubów, restauracji i kawiarni, gdzie turyści, a także mieszkańcy przesiadują od rana do późnych godzin nocnych. Coraz więcej artystów przeprowadza się na Kazimierz ze względu na unikalną atmosferę[potrzebne źródło]. Rośnie także zainteresowanie turystów Kazimierzem[11]. Na Placu Nowym i na ulicy Szerokiej latem odbywają się liczne festiwale i imprezy, które przyczyniają się do promowania dzielnicy. Siedzibę ma tu Muzeum Galicja, liczne galerie, a także teatry (Teatr Nowy, Teatr Eloe, Teatr Żydowski (Kolejarza), Scena Kameralna Starego Teatru). Znajduje się tu także wiele hosteli mogących ugościć przyjezdnych. Dzięki temu Kazimierz staje się coraz bardziej popularny i można stwierdzić, że skutecznie konkuruje z Rynkiem Głównym o klientów.

Najbardziej popularnym z odbywających się tu festiwali jest coroczny Festiwal Kultury Żydowskiej, którego finałowe koncerty organizowane są przy ulicy Szerokiej. Popularne są też Święto Zupy, Święto Chleba i Święto Ulicy Józefa. Znajduje się tu także teatr Sceny El-Jot przy ulicy Miodowej, a także liczne galerie.


Przypisy

  1. Narodowy Instytut Dziedzictwa: Rejestr zabytków nieruchomych – województwo małopolskie (pol.). 30 września 2014. [dostęp 2012-01-15].
  2. Franciszek Leśniak, Król i jego miasta w województwie krakowskim (od wieku XVI do pierwszej połowy XVIII), w: Dwór a kraj. Między centrum a peryferiami władzy, Kraków 2003, s. 148.
  3. Stefan Świszczowski: Miasto Kazimierz pod Krakowem. Kraków: Wydawnictwo Literackie, 1981, s. 70-71, 141-143, seria: Cracoviana. Zabytki; seria I. ISBN 83-08-00624-8. Teorię o budowie gmachów uniwersyteckich na Kazimierzu odrzuca m.in. Bogusław Krasnowolski: Lokacje i rozwój Krakowa, Kazimierza i Okołu. Problematyka rozwiązań urbanistycznych. W: Kraków. Nowe studia nad rozwojem miasta. Jerzy Wyrozumski (redakcja). Kraków: Towarzystwo Miłośników Historii i Zabytków Krakowa, 2007, s. 393, seria: Biblioteka Krakowska. 150. ISBN 978-83-89131-52-2.
  4. Stefan Świszczowski: Miasto Kazimierz pod Krakowem. Kraków: Wydawnictwo Literackie, 1981, s. 71-75, seria: Cracoviana. Zabytki; seria I. ISBN 83-08-00624-8.
  5. Gmina żydowska na Kazimierzu istniała jednak co najmniej już od końca XIV w. Por. Jerzy Wyrozumski: Dzieje Krakowa. Janina Bieniarzówna i Jan M. Małecki (redakcja). T. 1: Dzieje Krakowa. Kraków do schyłku wieków średnich. Kraków: Wydawnictwo Literackie, 1992, s. 247. ISBN 83-08-02057-7.
  6. Bogusław Krasnowolski: Lokacje i rozwój Krakowa, Kazimierza i Okołu. Problematyka rozwiązań urbanistycznych. W: Kraków. Nowe studia nad rozwojem miasta. Jerzy Wyrozumski (redakcja). Kraków: Towarzystwo Miłośników Historii i Zabytków Krakowa, 2007, s. 404, seria: Biblioteka Krakowska. 150. ISBN 978-83-89131-52-2.
  7. Adrian Basa "Żydowskie tętno Kazimierza" Express Bydgoski 20 lipca 2012
  8. Żydzi w Krakowie. W: Encyklopedia Krakowa. Warszawa–Kraków: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2000, s. 1112–1113.
  9. Zarządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 8 września 1994 r. w sprawie uznania za pomnik historii (M.P. z 1994 r. Nr 50, poz. 418).
  10. Dane Gminy Wyznaniowej Żydowskiej w Krakowie
  11. Czy "stag-parties" odlecą z Krakowa? (pol.). Wirtualny Turysta. [dostęp 2014-06-01].

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]