Kazimierz Przerwa-Tetmajer

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
(Przekierowano z Kazimierz Tetmajer)
Skocz do: nawigacji, szukaj
Kazimierz Przerwa-Tetmajer
Kazimierz Przerwa-Tetmajer
Kazimierz Przerwa-Tetmajer
Data i miejsce urodzenia 12 lutego 1865
Ludźmierz
Data i miejsce śmierci 18 stycznia 1940
Warszawa

Kazimierz Przerwa-Tetmajer (ur. 12 lutego 1865 w Ludźmierzu, zm. 18 stycznia 1940 w Warszawie) – polski poeta, nowelista, powieściopisarz, przedstawiciel Młodej Polski, brat przyrodni malarza Włodzimierza Tetmajera.

Spis treści

[edytuj] Życiorys

Uczęszczał do Gimnazjum św. Anny w Krakowie, gdzie przeniósł się w 1883 z rodziną. W latach 1884–1886 studiował na wydziale filozoficznym Uniwersytetu Jagiellońskiego.

Zadebiutował w 1886 poematem prozą Illa. Jest jednak prawdopodobne, że jego faktycznym debiutem była nowela pt. Rekrut (tekst zaginął). W 1888 Tetmajer zdobył nagrodę literacką za wiersz ku czci Mickiewicza, a rok później za wiersz ku czci Kraszewskiego. W latach 1888–1893 podjął współpracę z pismami "Tygodnik Ilustrowany", "Kurier Warszawski" i krakowskim "Czasem". Wydał osiem serii Poezji, z których najwartościowsze to druga (1894), trzecia (1898) i czwarta (1900). Nastrojowa poezja Tetmajera odpowiadała dekadentom i bohemie młodopolskiej[1][2].

Mieszkając w młodości w Ludźmierzu, poznał dobrze Podhale, Spisz, Liptów i Tatry. W latach 1881–1891 odbył wiele wycieczek w Tatry z bratem, Franciszkiem Henrykiem Nowickim, Karolem Podkańskim, Michałem Kirkorem, Klimkiem Bachledą, Tadeuszem (Boyem) Żeleńskim, Januszem Chmielowskim, Jerzym Żuławskim. W 1892 brał udział w pierwszym wejściu na Staroleśny Szczyt. Po 1896, z powodu problemów ze zdrowiem, nie zdobywał już szczytów Tatr, ale za to wędrował po dolinach tatrzańskich, a także po Podhalu. W 1902 taternicy nadali nazwę Przełęcz Tetmajera (Tetmajerscharte, Tetmajer-horhos, potem także Tetmajerovo sedlo) przełęczy między Gerlachem a Zadnim Gerlachem, a Towarzystwo Tatrzańskie nadało mu honorowe członkostwo.

Zafascynowany góralskim folklorem napisał cykl opowieści Na skalnym Podhalu, ponadto epopeję tatrzańską Legenda Tatr, składającą się z dwóch części: Maryna z Hrubego i Janosik Nędza Litmanowski.

W 1896 przebywał w Heidelbergu, pełniąc funkcję osobistego sekretarza Adama Krasińskiego. Podróżował po Włoszech, Szwajcarii, Francji i Niemczech. Po I wojnie światowej mieszkał w Krakowie, Zakopanem, wreszcie osiadł na stałe w stolicy. W latach 1918–1919 interesował się sporem polsko-czechosłowackim o granicę w Tatrach i na Podtatrzu, brał udział w przygotowaniach do plebiscytu na Spiszu i Orawie; napisał na ten temat broszurę pt. O Spisz, Orawę i Podhale (1919). Pełnił funkcję prezesa Towarzystwa Literatów i Dziennikarzy Polskich (1921), w 1928 r. przyznano mu nagrodę literacką miasta Warszawy a w 1934 został członkiem honorowym Polskiej Akademii Literatury. W roku 1931 obchodzono uroczyście czterdziestopięciolecie jego twórczości[3].

Symboliczny grób Przerwy-Tetmajera na Starych Powązkach

Ze względu na pogarszający się stan zdrowia (utrata wzroku i nasilająca się choroba umysłowa, będąca efektem kiły) musiał wycofać się z życia społecznego i twórczości literackiej. Miał zapewniony byt dzięki ofiarności społecznej. W styczniu 1940 został przetransportowany z Hotelu Europejskiego do Szpitala Dzieciątka Jezus w Warszawie, gdzie po kilku dniach zmarł. Przyczyną zgonu (jak wykazała sekcja) był nowotwór przysadki mózgowej oraz niedokrwistość i niewydolność krążenia. Pochowano go wtedy zgodnie z jego życzeniem w grobie syna na Cmentarzu Powązkowskim w Warszawie. Obecnie spoczywa na zakopiańskim Cmentarzu Zasłużonych na Pęksowym Brzyzku[4][5].

Był przyrodnim, młodszym bratem Włodzimierza Tetmajera, a przez matkę, Julię z Grabowskich[uwaga 1], kuzynem Tadeusza Boya-Żeleńskiego.

Mimo że kilkakrotnie był zaręczony (m.in. z Laurą Rakowską, z myślą o której napisał wiersz A kiedy będziesz moją żoną), nigdy się nie ożenił. Ze związku z nieznaną z nazwiska aktorką[uwaga 2] miał nieślubnego syna Kazimierza Stanisława, do którego przez kilka lat, do roku 1906, nie przyznawał się. Później zaczął starać się o rozwój talentów syna, ten jednak, popadłszy w alkoholizm i zaraziwszy się chorobą weneryczną, w wieku 33 lat popełnił samobójstwo[uwaga 3]. Tetmajer miał kilkuletni romans z góralką Marią Palider, która była pierwowzorem Maryny z Hrubego z Legendy Tatr[6]. Napisał dla niej wiersz Kocham Cię za to, że Cię kochać muszę[7].

[edytuj] Kazimierz Przerwa-Tetmajer w kulturze

Wiersze Kazimierza Przerwy-Tetmajera były wielokrotnie opracowywane muzycznie m.in. przez Mieczysława Karłowicza, Władysława Żeleńskiego i Karola Szymanowskiego[8].

W 1922 r. zespół i instytucja teatralna Reduta wystawiła Judasza Kazimierza Przerwy-Tetmajera ze Stefanem Jaraczem w roli tytułowej[9]. W 1928 r. Władysław Lenczewski nakręcił film Romans panny Opolskiej na podstawie powieści Kazimierza Przerwy-Tetmajera[10]. W 1958 r. Jan Wilkowski przy współpracy scenografa Adama Kiliana przygotował na deskach Teatru Lalka w Warszawie słynne przedstawienie O Zwyrtale Muzykancie wg opowiadania K. Przerwy-Tetmajera[11]. W latach sześćdziesiątych XX w. Tadeusz Różewicz napisał wiersz Kazimierz Przerwa-Tetmajer[12]. W 1983 Jacek Koprowicz nakręcił kontrowersyjny film biograficzny o Tetmajerze pt. Przeznaczenie. W 1984 r. Wanda Kwietniewska z zespołu Wanda i Banda nagrała piosenkę Ulica Tetmajera (muz. W. Kwietniewska, M. Raduli, J. Krzaklewski, sł. J. Cygan). W 1994 r. na ekrany kin weszła Legenda Tatr w reż. Wojciecha Solarza, oparta głównie na opowiadaniach z cyklu Na Skalnym Podhalu[13].

Ksiądz Józef Tischner w kazaniach spod Turbacza – w trakcie odprawianych Mszy Ludzi Gór – wielokrotnie nawiązywał do twórczości Kazimierza Przerwy-Tetmajera[14].

[edytuj] Twórczość[15][16][17][18]

Szkice
  • O żołnierzu polskim 1795–1915[19],
  • Notatki literackie,
  • Aforyzmy,
  • Bajeczny świat Tatr,
  • Na śmierć Henryka Sienkiewicza.
Opowiadania i nowele
  • cykl opowieści Na Skalnym Podhalu[20][21][22]
  • Ksiądz Piotr (nowela nagrodzona w konkursie Czasu, Kraków, 1895)[23],
  • Rzeźbiarz Merten,
  • Pan,
  • Tryumf,
  • U krawca Baczakiewicza w kuchni (z cyklu W czas wojny),
  • Pan Kapciuszyński (z cyklu W czas wojny).
Powieści
  • Anioł śmierci[24],
  • Panna Mery[25],
  • Otchłań[26],
  • Zatracenie,
  • Król Andrzej (również znane jako Księżniczka Metella)[27],
  • Gra fal,
  • Legenda Tatr[28][29][30],
  • Romans panny Opolskiej z panem Główniakiem[31],
  • Koniec epopei (cykl)[32].
Dramaty
  • Sfinks,
  • Zawisza Czarny,
  • Mąż-poeta,
  • Rewolucja[33],
  • Judasz[34][35].
Wiersze (wybór)
  • Widok ze Świnicy do Doliny Wierchcichej (z Poezje. Seria druga),
  • Melodia mgieł nocnych (z Poezje. Seria druga),
  • Anioł Pański (z Poezje. Seria trzecia),
  • Lubię, kiedy kobieta (z Poezje. Seria druga),
  • Hej Krywaniu Krywaniu wysoki! (z tomu Na Skalnym Podhalu)[36][37],
  • Mów do mnie jeszcze (dwie wersje: jedna z cyklu Preludia – Poezje. Seria druga, druga z cyklu Gra słów – Poezje. Seria trzecia),
  • W warszawskim salonie (z tomu Z wielkiego domu, Warszawa, 1908),
  • Zdanie sobie sprawy (z tomu Z wielkiego domu)[38],
  • Prometeusz (z Poezje. Seria druga),
  • Zacisza (z Poezje. Seria druga)[39],
  • Koniec wieku XIX,
  • Fragment wiersza dla mego synka (z Poezje. Seria szósta),
  • Patryota (pod pseudonimem Szylkret)[40],
  • Wyspa umarłych (ilustracja do "Die Todteninsel" Bocklina)[41],
  • Na sprowadzenie zwłok Słowackiego (ogłoszony w r. 1927 w Wiadomościach literackich jest ostatnim znanym badaczom literatury wierszem K. Tetmajera[42]).
Inne utwory
  • poematy: Illa (1886) i Alegoria (1887)[43][44],
  • Z wielkiego domu (wyd. Księgarnia St. Sadowskiego, Warszawa, 1908),
  • Eleonora. Trójhymn duchów smętnych przez Fosforycznego Skalderona (współautor; Wydawnictwo Dekadentów Polskich nr 1, Kraków 1895)[45],
  • Jęk Ziemi. Pantologia Dekadentów Polskich zebrana przez dra Juliana Pogorzelskiego (współautor; Wydawnictwo Dekadentów Polskich nr 2, Kraków 1895)[46],
  • Melancholia (Warszawa, 1899),
  • Wrażenia (Warszawa, 1902)[47],
  • tomiki poezji: Hasła (1901), Poezje współczesne (1906), Cienie (1916)[48].

[edytuj] Zobacz też

Wikiźródła
Zobacz w Wikiźródłach zbiór dzieł Kazimierza Przerwy-Tetmajera
Wikicytaty
Zobacz w Wikicytatach kolekcję cytatów
z Kazimierza Przerwy-Tetmajera
Wikinews
Zobacz wiadomość w serwisie Wikinews na temat Sopot: odkryto nieznane dotąd wiersze Tetmajera


Uwagi

  1. ↑ Według badacza Mateusza Miesesa Julia była jedną z czterech córek Jana Andrzeja Grabowskiego, jednego z czterech synów Franciszki z Piaseckich i Mikołaja Grabowskiego, obojga będących pierwszym pokoleniem ochrzczonych frankistów
  2. ↑ J. Krzyżanowski we wstępie do "Wyboru poezji" K. Tetmajera z serii: Biblioteka Narodowa nr 123 (wyd. Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław 1968, s. XVI) podaje, że matką syna Tetmajera była Izabela Dębowska (szczegóły w: J. Krzyżanowski, "Tetmajer i brudna bielizna", "Życie Literackie" 1968 r., nr 39, s. 13); podobną informację podaje R. Węgrzyniak w: "Encyklopedia Wesela Stanisława Wyspiańskiego" (wyd. Teatr im. Juliusza Słowackiego, Kraków 2001 r., s. 145)
  3. ↑ Śmierć nastąpiła 22 maja 1933 r. w Hotelu Saskim w Warszawie w wyniku zatrucia spirytusem denaturowanym, zob. K. Jabłońska, "Kazimierz Tetmajer. Próba biografii", Wydawnictwo Literackie, Kraków 1969, wkładka przed s. 257 (fotokopia notatki prasowej red. Zyglarskiego)

Przypisy

  1. ↑ W. Czernianin, "W kręgu Kazimierza Przerwy-Tetmajera. Studia i szkice", Oficyna Wydawnicza ATUT – Wrocławskie Wydawnictwo Oświatowe, Wrocław 2009, s. 61-108
  2. ↑ Tadeusz Boy-Żeleński, "Początki Młodej Polski" w: "Boy o Krakowie", opr. Henryk Markiewicz, Wydawnictwo Literackie, wyd. II, Kraków 1974, s. 268
  3. ↑ A. Hutnikiewicz, "Młoda Polska", Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2007, s. 103
  4. ↑ ksiądz Józef Tischner "Powrót poety. Homilia na sprowadzenie prochów Kazimierza Przerwy-Tetmajera. Ludźmierz, 13 IV 1986", "Tygodnik Powszechny" z 1986 r., nr 17, str. 7
  5. ↑ Włodzimierz Wnuk, "Kazimierza Przerwy-Tetmajera powrót na skalne Podhale", "Tygodnik Powszechny" z 1986 r., nr 26, str. 1, 2
  6. ↑ K. Jabłońska "Kazimierz Tetmajer. Próba biografii", Kraków 1969 r., s. 127-129
  7. ↑ "Miałem kiedyś przyjaciół... Wspomnienia o Kazimierzu Tetmajerze" opr. K. Jabłońska, Kraków 1972 r., s. 213-221
  8. ↑ "Encyklopedia Muzyczna PWM Tom 11", wyd. PWM Polskie Wydawnictwo Muzyczne, 2010 r., s. 69-72
  9. ↑ D. Kosiński, "Słownik teatru", Wyd. Zielona Sowa, Kraków 2006, s. 134, 324
  10. ↑ "Literatura polska. Encyklopedia PWN", Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2007, s. 860
  11. ↑ D. Kosiński, "Słownik teatru", wyd. Zielona Sowa, Kraków 2006, s. 176, 335, 449
  12. ↑ T. Różewicz "Poezje wybrane. Selected poems", Wydawnictwo Literackie, Kraków 2005, s. 208-211
  13. ↑ ks. Józef Tischner, "Myślenie w żywiole piękna", wyd. Znak, Kraków 2004 r., s. 95-105
  14. ↑ ks. Józef Tischner "Słowo o ślebodzie. Kazania spod Turbacza 1981-1997", wyd. Znak, Kraków 2009, s. 17, 37, 58, 75, 88, 104, 115
  15. ↑ "Bibliografia Literatury Polskiej. Nowy Korbut. 16 część pierwsza, Literatura Pozytywizmu i Młodej Polski. Hasła osobowe T-Ż, uzupełnienia haseł osobowych T. 13-15", opr. zespół pod kierownictwem Z. Szweykowskiego i J. Maciejewskiego, Państwowy Instytut Wydawniczy, MCMLXXXII, s. 31-91
  16. ↑ Jan Błoński, "Kazimierz Tetmajer 1865-1940" w: "Literatura okresu Młodej Polski. Tom I", zespół pod red. K. Wyki, A. Hutnikiewicza, M. Puchalskiej, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1968, s. 279-320
  17. ↑ Tadeusz Boy-Żeleński, "Kazimierz Tetmajer (1865-1940)" w: "Boy o Krakowie", opr. Henryk Markiewicz, Wydawnictwo Literackie, wyd. II, Kraków 1974, s. 287-289
  18. ↑ Julian Krzyżanowski, "Neoromantyzm polski 1890-1918", wyd. 3, Zakład Narodowy im. Ossolińskich - Wydawnictwo, 1980 r., s. 61-71, 431-432
  19. ↑ Andrzej Z. Makowiecki, "Literatura wobec niepodległości" w: "Salon niepodległości", Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2008, s. 105, 109
  20. ↑ J. Kolbuszewski, "Wstęp" w Kazimierz Przerwa-Tetmajer, "Na Skalnym Podhalu. Wybór", Biblioteka Narodowa, seria I, nr 290, wyd. Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław 1998
  21. ↑ K. Sicińska, "Styl cyklu opowiadań Na Skalnym Podhalu Kazimierza Tetmajera", Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego, Łódź 2009
  22. ↑ A. Łempicka, "Wstęp" w Kazimierz Przerwa-Tetmajer, "Na Skalnym Podhalu", Wydawnictwo Literackie, Kraków 1983, s. 7-40
  23. ↑ J. Zacharska, "Lektury młodopolskie", wyd. DiG, Warszawa 1997, s. 47-56
  24. ↑ "Powieść o artyście" pod red. E. Owczarz i W. Gutowskiego, Toruń 2006 r., s. 302-310
  25. ↑ J. Jakóbczyk, "Kazimierz Przerwa-Tetmajer. Zbliżenia", Wyd. Uniwersytetu Śląskiego, Katowice 2001 r., s. 174-177
  26. ↑ "Materiały źródłowe do recepcji twórczości Kazimierza Przerwy-Tetmajera w epoce Młodej Polski. Recenzje z lat 1890-1918", wybór, opracowanie i wstęp Wiktor Czernianin, Wrocław 2006, s.449-457
  27. ↑ Jan Jakóbczyk, "Kazimierz Przerwa-Tetmajer. Zbliżenia", Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego, Katowice 2001, s. 168-169
  28. ↑ A. Hutnikiewicz, "Młoda Polska", Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2007, s. 102
  29. ↑ Julian Krzyżanowski, "Neoromantyzm polski 1890-1918", wyd. 3, Zakład Narodowy im. Ossolińskich - Wydawnictwo, 1980 r., s. 70-71
  30. ↑ Andrzej Z. Makowiecki, "Słownik postaci literackich. Literatura polska", wyd. Swiat Książki, Warszawa 2004, s. 123, 189, 190
  31. ↑ Kazimierz Wyka, "Macie serc waszych wykładaczy...", "Życie Literackie" 1965, nr 14, s. 11
  32. ↑ J. Wilhelmi, "Wstęp" i "Posłowie" w Kazimierz Przerwa-Tetmajer, "Koniec epopei", Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1976, tom I ("Koniec epopei" 1-2), s. 7-15, tom II ("Koniec epopei" 3, "Waterloo"), s. 285-297
  33. ↑ Jadwiga Zacharska, "Nieporozumienia z Rewolucją", w: "Rewolucja lat 1905-1907. Literatura – Publicystyka – Ikonografia", Lublin, 2005, s. 67-76
  34. ↑ Stefan Kruk, "Dzieje sceniczne i recepcja krytyczna "Judasza" Kazimierza Przerwy-Tetmajera" w: "Dramat biblijny Młodej Polski", Wrocław 1992 r., s. 167-191
  35. ↑ Edward Jakiel, "Młodopolskie portrety biblijne. Wybrane zagadnienia i kreacje", Gdańsk 2007 r., s. 185-188
  36. ↑ M. Pinkwart, L. Długołęcka-Pinkwart, "Zakopane. Przewodnik historyczny", Wydawnictwo Pascal, Bielsko-Biała, s. 218
  37. ↑ M. Pinkwart, "Przewodnik. Cmentarz na Pęksowym Brzyzku", Wyd. BOSZ, Olszanica 2007, s. 80
  38. ↑ "Poezja Kazimierza Tetmajera. Interpretacje" pod red. A. Czabanowskiej-Wróbel, P. Próchniaka, M. Stali, Kraków 2003, s. 314
  39. ↑ J. Marx, "Młoda Polska", Wydawnictwo Alfa, Warszawa 1997, s. 251
  40. ↑ J.Bajda: Poezja drugiej połowy XIX wieku (pozytywizm – Młoda Polska). Antologia. Wrocław: 2007, s. 323–325. 
  41. ↑ J. Bajda, "Poezja a sztuki piękne. O świadomości estetycznej i wyobraźni plastycznej Kazimierza Przerwy-Tetmajera", Wydawnictwo DiG, Warszawa 2003, s. 160-181
  42. ↑ "Poezja Młodej Polski", opr. M. Jastrun, Biblioteka Klasyki Polskiej i Obcej, Wydawnictwo Literackie, Kraków 1976, s. 114
  43. ↑ K. Przerwa-Tetmajer, "Błękitne zadumanie", opr. M. Hydzik-Żmuda, A. Żmuda, wyd. Agencja Wydawnicza Ad Oculos, Warszawa – Rzeszów 2003, s. 175
  44. ↑ K. Przerwa-Tetmajer, "Erotyki", opr. M. Koperska, Spółdzielnia Wydawnicza Anagram, Warszawa 2000, s. 210
  45. ↑ K. Fazan, "Szczera poza dekadenta. Kazimierz Tetmajer: między epistolografią a sztuką", Towarzystwo Naukowe SOCIETAS VISTULANA, Kraków 2001, s. 191-197
  46. ↑ "Poezja Kazimierza Tetmajera. Interpretacje", pod red. A. Czabanowskiej-Wróbel, P. Próchniaka, M. Stali, wyd. Księgarnia Akademicka, Kraków 2003, s. 321-341
  47. ↑ Hanna Ratuszna, "Literackie i malarskie Wrażenia Kazimierza Przerwy-Tetmajera. Problem syntezy gatunków", w: "Z problematyki krótkich form narracyjnych. Nowele młodopolskie" studia pod red. Hanny Ratusznej, Toruń 2006, s. 127-145
  48. ↑ K. Przerwa Tetmajer, "Wybór poezji", opr. I. Sikora, wyd. Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, Wrocław 1991, s. 20

[edytuj] Linki zewnętrzne

Źródło „http://pl.wikipedia.org/w/index.php?title=Kazimierz_Przerwa-Tetmajer&oldid=30053198”
Osobiste
Przestrzenie nazw

Warianty
Działania
Nawigacja
Dla czytelników
Dla wikipedystów
Narzędzia
Drukuj lub eksportuj
W innych językach