Kerala

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Kerala
Położenie geograficzne
Kerala in India (disputed hatched).svg
Stolica Thiruvananthapuram
Języki malajalam
Religie hinduizm (56,2%), islam (24,7%), chrześcijaństwo (19%)
Powierzchnia 38 863 km²
Liczba mieszkańców 31 838 619
Gęstość zaludnienia 819 mieszk./km²
Gubernator Ramkrishnan Suryabhan Gavai
Premier V. S. Achuthanandan
ISO 3166-2 IN-KL
Strona internetowa

Kerala (hindi केरल, trb.: Kerala, trl.: Kerala; malajalam: കേരളം – trl. Kēraḷaṁ; ang. Kerala) - stan w południowo-zachodnich Indiach na Wybrzeżu Malabarskim. Urzędowym językiem jest malajalam, posługujący się odrębnym alfabetem. Największe miasto - Koczin, stolica - Thiruvananthapuram.

Kerala jest jednym z najgęściej zaludnionych regionów Indii. Ze średnią życia mieszkańców wynoszącą 73 lata i 19% udziałem analfabetów w społeczeństwie ,Kerala jest jednym ze stanów o najwyższym poziomie służby zdrowia i oświaty. Stan kilku religii - większość to hinduiści ortodoksyjni w swoich zakazach wstępu do wielu świątyń, czwarta część ludności to chrześcijanie kościoła malabarskiego wywodzącego się rzekomo od Tomasza Apostoła i muzułmanie, którzy pojawili się tu w VII wieku wraz z kupcami arabskimi. Ponadto w Kerali żyje od stuleci diaspora żydowska (z XVI-wieczną synagogą w Koczinie). Stan był w przeszłości poddany wpływom kolonizacji ze strony Brytyjczyków, Holendrów i Portugalczyków. Stan słynie z przepychem organizowanych świąt religijnych i festiwali kulturalnych. Znany z do dziś uprawianej sztuki walki kalari payattu, keralskiego tańca rytualnego tejjam, klasycznego teatru z odniesieniami religijnymi Kathakali, sanskryckiego dramatu kutiyattam i terapii ajurwedycznej. Z drugiej strony z dużego zaangażowania we władzę komunistów.

Nazwa stanu pochodzi od słów kera (palma kokosowa) i alam (kraj).

Spis treści

Położenie geograficzne[edytuj]

Mapa Kerali

Stan ten graniczy z Tamil Nadu i Karnataką na wschodzie i północnym wschodzie, na zachodzie i południu graniczy z Oceanem Indyjskim, na jego terytorium leży także Mahé - przybrzeżna eksklawa terytorium związkowego Puducherry, byłej kolonii francuskiej. Niedaleko leży także archipelag Lakszadiwy. Długość Wybrzeża Malabarskiego - 590 km. Gęsto zalesione na północy Ghaty Zachodnie wznoszą się przeciętnie na wysokość 1500 m n.p.m. Najwyższy szczyt Anamudi (2695 m n.p.m.) Na zachodzie góry przechodzą w krajobraz wzgórz, a potem w żyzną równinę nad Morzem Arabskim. Między miastami Koczin i Kollam rozciąga się pas kanałów, jezior i lagun (tzw. Backwaters). Na południe od Koczin znajduje się największy zbiornik wodny stanu - jezioro Vembadan. W większości wody spływają z Ghatów Zachodnich. Największa rzeka - Periyar.

Podział administracyjny[edytuj]

Stan Kerala dzieli się na następujące okręgi:

dystrykty Kerali

Największe miasta[edytuj]

Miasto Mieszkańcy Miasto Mieszkańcy
1 Thiruvananthapuram 744.739 6 Alappuzha 177.079
2 Koczin 596.473 7 Palakkad 130.736
3 Kozhikode 436.527 8 Tellicherry 99.386
4 Kollam 361.441 9 Ponnani 87.356
5 Thrissur 317.474 10 Manjeri 83.704
Źródło: www.bevoelkerungsstatistik.de

Inne ważne miasta

  1. Kannanur
  2. Parakkad
  3. Payyavoor

Klimat[edytuj]

góry Nelliampathi w Zachodnich Ghatach
plantacje herbaty w Kerali

Klimat tropikalny z niedużymi wahaniami temperatury, zależny od monsunów. Południowo-zachodni monsun najczęściej nadchodzi w Kerali na początku czerwca i przynoszone przez niego opady trwają do października. Wysokość opadów - 1250 mm na nizinie i 5000 mm w górach. Większość z nich przypada na porę monsunową. Od października do maja opadów mało, ale wilgotność powietrza mimo to wysoka.

Gospodarka[edytuj]

Podstawą gospodarki stanu jest rolnictwo. Uprawia się tu około 600 gatunków ryżu ponadto duże znaczenie mają takie rośliny jak: palma kokosowa, herbata, kauczuk oraz przyprawy - pieprz, wanilia oraz cynamon. Wytwarza się tu koprę. Znaczenie ma rybołówstwo. Pewien udział w ekonomii mają także przemysł oraz turystyka. Kerala szczyci się najniższą śmiertelnością niemowląt i najwyższą w Indiach ilością piśmiennych (91%). W porównaniu z naruszeniem równowagi demograficznej w Indiach w Kerali - większą ilością kobiet od mężczyzn. Mimo reform z lat 60. wielu mieszkańców Kerali pracuje jako gastarbeiterzy na Bliskim Wschodzie wysyłając pieniądze rodzinie w Kerali. Kwoty te są istotną częścią dochodów Kerali.

Ludność[edytuj]

Języki[edytuj]

Językiem malajalam posługuje się w Kerali - 96.8%, tamilskim - 1.9%, innymi językami 1.3%[1].

Religie[edytuj]

Kerala jest stanem zasadniczo pokojowego współistnienia kilku religii (wyjątkiem jest pogrom na chrześcijanach ze spalonymi kościołami w 2008). Jej mieszkańcy wyznają hinduizm (56,2%), islam (24,7%), chrześcijaństwo (19%) oraz judaizm i inne religie (0,1%)[2].

Najważniejsze ośrodki hinduizmu:

  • Czottanikkara koło Koczinu z pielgrzymami poszukującymi egzorcyzmów
  • bramińska świątynia w Sri Padmanabhaswami w Thiruwananthapuramie
  • świątynia Wadakkunatha (kult Sziwy) w Trisurze (Thrissur, Trichur)

Uważa się że w 50 r. n.e. za sprawą ewangelizacji świętego Tomasza na tych ziemiach pojawili się chrześcijanie. Święty Jerzy, patron ratujący przed ukąszeniami węży cieszy się tu wielkim poważaniem nie tylko u chrześcijan. U źródeł osiedlenia się tu muzułmanów i Żydów leżą decyzje hinduskich władców, którzy dając ziemię muzułmanom i Żydom przyczynili się do powstania w Kondungallurze najstarszego meczetu w Indiach a w Koczinie w XVI wieku synagogi żydowskiej zbudowanej przez wspólnoty, które tu znalazły schronienie przed prześladowaniami portugalskimi.

Historia Kerali[edytuj]

(w oparciu o wikipedia.de)

Legenda o powstaniu Kerali

Legenda głosi, że Kerala wyłoniła się z morza za sprawą Paraśuramy. Bogowie dali mu ziemię, w którą przemieniło się morze w miejscu, gdzie wrzucił on topór. Między górami a morzem powstała dzisiejsza Kerala.

Od 3 tysięcy lat wybrzeże Kerali było znane z handlu przyprawami i kością słoniową. Stamtąd ruszano z azjatyckimi towarami na zachód. Z powodu gęstej dżungli zagospodarowanie przez ludzi rozwijało się powoli, dopiero kontakty z dynastią Maurjów dały impuls do rozwoju. W tym czasie (320-180 p.n.e.) w dzisiejszej Kerali rozprzestrzeniał się buddyzm i dżinizm. Na ziemi tej rzekomo w 52 r. n.e. roku we wspomnianym przez rzymskiego uczonego Pliniusza Starszego porcie Muziris (Kodungallur) wylądował Tomasz Apostoł sprowadzając chrześcijan do Indii. Być może jednak pojawili się oni z kupcami syryjskimi. Pierwsze wspólnoty zakładane były dopiero w IV wieku n.e. Żydzi pojawili się po zburzeniu świątyni w Jerozolimie w 70 r. n.e. Wybrzeże rozwijało się szczególnie dzięki handlowym kontaktom z chińskimi, arabskimi, rzymskimi kupcami. Utrzymywano tez kontakty handlowe z Fenicjaą i z Egiptem.

Do około 400 roku n.e. ziemiami dzisiejszej centralnej Kerali rządzili królowie Czera handlując z Grekami, Rzymianami i Arabami, wojując z tamilskimi dynastiami Ćolów i Pandja. Na północy Kerali powstało wówczas królestwo Mooshika od stolicy nazwane Ezhimala. Między dzisiejszą stolica Kerali Thiruvananthapuram a przylądkiem Komoryn znajdowało się państwo Ajów. Największe znaczenie mieli Czera, o których są wzmianki już z czasu Aśoki.

W latach 400 r n.e. Czera zostali pokonani przez Kalabhrasz Dekanu. Czas ten uchodzi za czasy ciemności. 400 lat później władcy ci zostali zwyciężeni przez dynastie Pallawów, Czalukja, Pandja i Rasztrakuta.

Stojący Hanuman, XI wiek, dynastia Ćolów

W 800 r. n.e.król Kulasekhara (800-820) wznowił władzę dynastii Czera. Od założenia miasta Kollam w 825 roku odlicza się w kulturze języka malajalam czas. Największą rolę podczas drugiego panowania dynastii Czera odegrał Sthanu Ravi Varman. Podczas jego panowania (844-885) rozkwitł handel morski. W tym też czasie w 851 roku wraz z przybyciem arabskiego kupca Sulejmana pojawili się na obszarze dzisiejszej Kerali muzułmanie. Po śmierci władcy doszło do wojen z tamilską dynastią Ćolów. Podczas panowania ostatniego z dynastii Czera (Rama Varma Kulasekhara 1090-1102) Ćolowie zajęli stolicę królestwa Mahodyapuram (pierwotnie Muziris).


Koniec panowania Czera rozpoczął czas rozdrobnienia na małe państewka. Najważniejsze z nich to - Venads (z czasem Trawankor), Nediyirippu Swarupam pod panowaniem Zamorine z Calicut (obecnie Kozhikode) i Perumpadappu Swarupam (Koczin). Pierwszy władca Venads Udaya Marthanda Varma (1175-1195) rozwinął stolicę Quilon (dziś Kollam) w kwitnący port w 1275 odwiedzany przez Marco Polo. Szczyt rozwoju Venads osiągnęło pod panowaniem Ravi Varma Kulasekhara (1299-1314). Potem podupadło, by odzyskać znaczenie dopiero jako księstwo Trawankoru. Nediyirippu Swarupam, ze stolicą Calicut (Kozhikode)) swój dobrobyt zawdzięcza handlowym stosunkom z Chinami i Arabią. Zamorine (tzn. Panowie morza)) poszerzali swoje państwo droga podbojów. Kres temu ustanowiła rosnąca siła kolonii europejskich. Do tego czasu niewiele wiadomo o Perumpadappu Swarupam (Koczin) podobnie jak Calicut i Quilon utrzymującym się z handlu morskiego. W XV wieku weszło ono w konflikt z ekspansywnym państwem Zamorin.

Vasco da Gama podczas lądowania w Calicut 1498
Dowódca holenderski De Lannoy poddaje się w bitwie o Colachel, hołd przyjmuje Marthanda Varma

W 1498 roku przybycie Vasco da Gama było znakiem rozpoczęcia się kolonizacji tych obszarów (od 1498 do 1947). Na początku XVI wieku ziemie skolonizowali Portugalczycy, w 1663 roku pokonani przez Holendrów. W 1795 ziemie przeszły pod kontrolę Brytyjskiej Kompanii Wschodnioindyjskiej.

W maju 1498, po okrążeniu Afryki, portugalski żeglarz Vasco da Gama wylądował na plaży Kappad, 30 km od Calicut. Z początku był serdecznie przyjmowany przez Zamorin. Wkrótce stracił przywileje handlu próbując przejąc od Arabów handel przyprawami. Wykorzystując wrogość między Zamorinem a Koczinem, Portugalczycy przełamali monopol arabski w handlu przyprawami. Vasco da Gama zawarł więc sojusz z rają Koczinu i w 1503 roku zbudował w Indiach pierwszy fort europejski. Calicut i Koczin zostały wciągnięte w wojnę między Arabami a Portugalczykami. 1506 roku Afonso de Albuquerque został gubernatorem portugalskich posiadłości w Indiach. Kolonizacja portugalska wpłynęła na kulturę przyszłej Kerali. Jej pozostałością jest uprawa tytoniu, czy architektura. Niestety Portugalia przyczyniła się w swoim czasie do nietolerancji religijnej na tych terenach.

Korupcja i osłabienie ekonomiczne Portugalii przyczyniły się w XVI wieku do upadku jej władzy w Kerali. Jej miejsce zajęła Holandia. W 1603 roku admirał Steven van der Hagen wylądowawszy w Calicut zawarł umowy z Zamorinem spiskującym przeciwko Portugalii. W ich wyniku uzyskał zgodę na budowę twierdz w Purakkad, Kayakulum, Quilon i Travancore. W 1663 roku Holendrzy zajęli Koczin przejmując ostatecznie władzę od Portugalczyków. W tym czasie nastąpił też wzrost siły Travankoru i inwazja Mysore. Holendrzy dominowali na tym obszarze w XVII i XVIII wieku.

Marthanda Varma w 1729 odziedziczywszy to, co pozostało z królestwa Venad podbił sąsiednie księstwa tworząc Travancore. W bitwie pod Colachel w 1741 pobił Holendrów. 1753 podpisał z nimi umowę o pokój. Rama Varma, od 1758 następca na tronie okazał się równie skutecznym przywódcą. Panował do 1798 roku. W 1791 zagrożony przez Mysore uzależnił się od pomocy Brytyjczyków stając się brytyjskim protektoratem z oficjalnie zagwarantowaną pozorną samodzielnością. Aż do uniezależnienia się Indii w 1947 roku.

Hyder Ali, władca Mysore wzmocnionemu z walce przeciwko kolonializmowi brytyjskiemu w 1764 zaatakował dzisiejszą Keralę. Dwa lata później zajął Calicut. 1773 zdobył Trichur (obecnie Thrissur). Jego następca Tipu Sultan w latach 1790 do 1792 przejął władzę w południowej Kerali. Wkrótce jednak został zwyciężony przez Brytyjczyków.

Tipu Sultan

Brytyjczycy panowali w Kerali od XVII wieku do 1947 roku. Pierwszy raz zawarli umowę handlowa z Zamorinem w 1615 roku. Dwadzieścia lat potem wolno im było wykorzystywać w handlu wszystkie portugalskie porty Kerali. Po upadku władzy Portugalii Calicut w 1664 roku przeszedł pod panowanie brytyjskie. Inwazja Mysore dała im sposobność do umocnienia swojej władzy w Kerali. 1795 roku księstwo Travancore stało się ich protektoratem. W 1800 roku całą Kerala była już pod panowaniem brytyjskim. Dopiero w latach 20. XX wieku doszło do buntu - m.in. powstania Moplah w 1921 roku i rebelii Punnapra-Vayalar z 1946 roku.

Dwa lata po uzyskaniu niepodległości Indii księstwa Travancore i Koczinu dołączyły do Indii tworząc w 1950 roku stan, przeorganizowany w 1956 roku w wyniku wyznaczenia granic stanów uwzględniających używany język. Tworząc w 1956 (odgraniczając strefę języka malajalam) roku obecny stan Kerala włączono do niego też księstwa Travancore, Koczinu i Malabar. Najbardziej na południe wysunięta część Travancore (okręg Kanyakumari) weszła w skał stanu Madras (od 1969 Tamil Nadu).W pierwszych wyborach w Kerali w 1957 roku zwyciężyła Komunistyczna Partia Indii. Po raz pierwszy w niezależnych Indiach przegrał wybory Indyjski Kongres Narodowy, po raz pierwszy wybrano też demokratycznie partię komunistyczną. Dwa lata później gabinet premiera E. M. S. Namboodiripad upadł w wyniku zamieszek. Mimo to komuniści nadal utrzymują się przy władzy.

Obecnie keralską scenę polityczną zdominowały dwa sojusze: United Democratic Front (UDF) kierowany przez Indyjski Kongres Narodowy i Left Democratic Front (LDF), kierowany przez Komunistyczną Partię Indii (Marksistowską). Komunistyczny rząd Kerali zwrócił uwagę świata zakazując w 2006 roku sprzedaży i produkcji coca-coli (ze względu na wykrycie w niej pestycydów). Wypowiada się on też przeciwko monopolowi Microsoft. Od maja 2006 premierem jest V. S. Achuthanandan. Dzięki wysokiemu poziomowi wykształcenia i rozwiniętej sztuce Kerala należy do najbardziej postępowych stanów Indii.

Sztuka Kerali[edytuj]

Tancerz Kathakali
Klasyczny taniec mohinijattam w Kerali

Sławny na całe Indie teatr wywodzący się z ceremonii religijnych. Podstawowe źródła to teatr Kathakali, Krysznattam, sanskrycki dramat Kutijattam i taniec Mohiniattam. W sztuce tej zaciera się granica między przedstawieniem a kultem. W thejjamach z Malabaru przebrani tancerze występując przed świątyniami uosabiają bogów.

Keralę reprezentuje też kino w języku malajalam tzw. Mollywood. Do sławnych aktorów należy Mammootty (Karutha Pakshikal, Ore Kadal).

Codzienna gazeta „Lalayala Manorama” (wydawana w Kottayam, z nakładem 1,1 mln, z tygodnikiem po angielsku The Week i z wydaniem manoramaonline.com).

Z tradycji wywodzi się też keralska sztuka walki – Kalari payattut, której pokazy można zobaczyć w Kerali.

Najważniejsze zabytki i świątynie[edytuj]

Pałac Padmanabhapuram

Parki narodowe i krajobrazowe[edytuj]

Domy na łodziach na kanałach Kerali

Święta i festiwale w Kerali[edytuj]

Bardzo częste w Kerali, szczególnie od listopada do maja. Stanowią połączenie gry, pokazu i rytuałów religijnych, pełnych śpiewu, tańca i perkusyjno - dętej muzyki panczawadjam (pięciu instrumentów), czy perkusyjnej muzyki orkiestr czenda melam z bębnem tjampaka). Towarzyszą im parady pięknie ozdobionych słoni. Niektóre z nich:

  1. Ernakulathappan Utsavam – odbywa się na przełomie lutego i marca, w świątyni Sziwy w Koczinie i Ernakulam, trwa tydzień
  2. Bharni Utsavam – 1-dniowe święto na przełomie lutego i marca, w świątyni Chettikulangara Bhagavathy w Chettikulangara koło Kayamkulam, trwa jeden dzień, na cześć najbardziej popularnej keralskiej bogini Bhagavathy z procesją z obrazami bohaterów, koni, z rytuałem koattiatam
  3. Thirunakkara Utsavam – 10-dniowe święto w marcu w świątyni Thirunakkara Sziwy w Kottayam, trzecia i czwarta noc święta poświęcona Kathakali, w ostatnich dwóch nocach procesje słoni
  4. święto Puram 10-dniowe święto w kwietniu w świątyni Asraman Shree Kriszna Swami w Kollam dziesięciodniowe święto rozpoczęte nocnym przedstawieniem Kathakali, zakończone procesją słoni
  5. Thrissur Puram – w kwietniu i maju w świątyni Vadakkumathaw Thrissur
  6. regaty o puchar Nehru, co roku w sierpniu na jeziorze Vembanad w Alappuzha
  7. regaty w Aranmula - na przełomie sierpnia i września w pobliżu Shree Parthasarathy świątyń w Aranmula regaty na cześć Kryszny
pokkalam, wzory z kwiatów tworzone przed drzwiami domów w święto Onam
  1. Onam – 10-dniowe święto w sierpniu/wrześniu odprawiane w całym stanie na cześć mitycznego króla Mahabali
  2. Thiru Utsavam - 9-dniowe święto odprawiane w październiku/listopadzie w świątyni Mahadeva w Thuravoor koło Koczina (rytualne przedstawienia, parada słoni, uroczyste obmywanie obrazu Sziwy)
  3. Ashtamudi - festiwal sztuki walki odbywający się co dwa lata w grudniu/styczniu w Asraman Maidan w Kollam – pokaz sztuki ludowej z całych Indii

Sławni mieszkańcy Kerali[edytuj]

Arundhati Roy przemawia na rozpoczęcie sesji Światowego Trybunału Irackiego

Godne obejrzenia[edytuj]

W południowej Kerali w stolicy stanu Thiruvananthapuram (Triwandrum, niegdyś stolicy maharadżów Trawankoru)[edytuj]

świątynia Sri Padmanabhaswamy w Thiruvananthapuram
  • świątynia Sri Ananthapadmanabhaswami (kult Wisznu)
  • świątynia Sri Padmanabhaswamy
  • pałac Puttan Malika – miejska rezydencja maharadżów Trawankoru
  • Fort Zachodni (ze szkołą Kathakali Margi – też nauka koottianam- sanskryckiego teatru)
  • botaniczny i zoologiczny ogród z muzeami:
  • Muzeum Napiera (z wyrobami z brązu z epoki Ćolów, biżuteria, rzeźby z Kerali)
  • Shri Chitra Art Gallery (malarstwo radży Rawiego Warmy i miniatury malarskie)
  • Padmanabhuram pałac maharadżów Travankoru (niedaleko Triwandrum, w okolicy Kovalam)

Na nabrzeżu i w Ghatach Zachodnich[edytuj]

  • w Varkala – świątynia Janardhana na plaży (kult Ayyappana i Hanumana)
  • świątynia Sabrimala (za Kottajam), do której w styczniu pielgrzymują wyznawcy boga Aijappana (ubrani w czerń z koralami tulsi, mężczyźni, dziewczynki i kobiety po menopauzie
  • rezerwat przyrody z dzikimi słoniami w Thekkadi.

W Ghatach Zachodnich w Trisuru (Thrissur)

  • Wadakkunnatham – jedna z najważniejszych świątyń Kerali
  • katedra Lourdes
  • kościół Puttapali
  • kościół Chaldea
  • niedaleko miasta w Guruwajurze najświętsze miejsce Kerali, Sanktuarium Kryszny

W Koczinie[edytuj]

Chińskie sieci w Koczinie
samochód prowadzący kampanię wyborczą w 2004 , Ernakulam
  • ponad tysiącletnie żydowskie miasteczko z synagogą Pardesi
  • portugalsko-holenderski pałac Matancherry (z XVII- wiecznymi eposami Indii na freskach)
  • Fort Koczin a w nim m.in. Bazylika Santa Cruz i kościół świętego Franciszka
  • koło Koczina w Trinithurze – rezydencja władców Koczina w muzeum Hill Palace

W północnej Kerali[edytuj]

Komuniści i kokosy w Kozhikode
  • park narodowy Wayanad (słonie,bizony, pawie, tygrysy)
  • w okręgu Wanayad – dżinistyczna świątynia z XIII wieku, w Ambalavayal naskalne malarstwo w grotach Edakal
  • na wybrzeżu koło portu Kozhikode - Kappda, miejsce w którym w 1498 roku wylądował Vasco da Gama.
  • W porcie Kozhikode (Calicut)
  1. plac Manachira
  2. świątynia Tali
  3. meczet Kuttichira
  4. kościół południowych Indii
  1. taniec Theyam - ofiara dla bogów by chronić od biedy i choroby) w świątyni Parasinikadavu
  2. portugalski Fort świętego Angelo z początku XVI wieku[3]

Kerala w literaturze[edytuj]

Galeria zdjęć[edytuj]

  • meczet Vizhinjam w Kovalam

  • Fort St Angelo w Kannanur

  • kanały Kerali

  • lasy mangrowców nad rzeką Valapatanam (Kannanur)

  • widok od strony tamy Idukki na rzece Periyar

  • rybak w kanale Kerali

  • kardamon rośnie na wschodzie Kerali, wzdłuż gór

  • wodospad w Kerali

  • plantacje herbaty w okręgu Kottayam

  • zbiornik wodny Idukki

  • na kanałach Kerali

  • wzgórza Ponmudi koło Thrivanandhapuram

  • pałac Kuthiramalika

  • kościół św. Franciszka w Koczinie

  • świątynia Padmanabhaswamy

  • meczet Trivandrum-beemapalli

  • żydowska synagoga Pardesi w Koczinie

  • Kozhikode (Calicute)

  • stacja pomp na kanałach Kerali

  • keralska sztuka walki Kalari payattu

Zobacz też[edytuj]

Linki zewnętrzne[edytuj]

Przypisy

  1. ↑ Dane dotyczące języków w Indiach (ang.). [dostęp 19 sierpnia 2010].
  2. ↑ Indian Census data 2001 (ang.). [dostęp 19 sierpnia 2010].
  3. ↑ Indie. Przewodniki Wiedzy i Życia. Warszawa: Wiedza i Życie, 2007. ISBN 83-7448-611-2. S.511-537
p • d • e
Podział administracyjny Indii
Stany Indie
Terytoria
Regiony

Źródło „http://pl.wikipedia.org/w/index.php?title=Kerala&oldid=36050587”