Klebark Wielki

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Klebark Wielki
Klebark Wielki
Państwo  Polska
Województwo warmińsko-mazurskie
Powiat olsztyński
Gmina Purda
Liczba ludności (2011) 491[1]
Strefa numeracyjna (+48) 89
Tablice rejestracyjne NOL
SIMC 0486586
Położenie na mapie województwa warmińsko-mazurskiego
Mapa lokalizacyjna województwa warmińsko-mazurskiego
Klebark Wielki
Klebark Wielki
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Klebark Wielki
Klebark Wielki
Ziemia 53°45′N 20°36′E/53,750000 20,600000Na mapach: 53°45′N 20°36′E/53,750000 20,600000
Commons Multimedia w Wikimedia Commons
Kapliczka przed kościołem
Krzyż z tablica upamiętniającą jubileusz lokacji wsi
Kościół - widok od frontu

Klebark Wielki (niem. Groß Kleeberg) – wieś w Polsce położona w województwie warmińsko-mazurskim, w powiecie olsztyńskim, w gminie Purda.

Do 1954 roku siedziba gminy Klebark. W latach 1975-1998 miejscowość administracyjnie należała do województwa olsztyńskiego.

Wieś położona jest nad Jeziorem Klebarskim, na niewielkich pagórkach, otoczona starym drzewostanem i polami uprawnymi, na trasie z Olsztyna do Giław.

Historia[edytuj | edytuj kod]

Wcześniej w miejscu Klebarka, przed lokacją, znajdowała się osada pruska. Jeszcze na przełomie XIV i XV wieku większość mieszkańców stanowili Prusowie. Ludność polska z Mazowsza i ziemi chełmińskiej zaczęła się tu osiedlać na przełomie XIV i XV wieku. Jeszcze na początku XVI wieku kazania w wygłaszano w języku polskim i pruskim.

Wieś lokowana była w 1357 roku przez Kapitułę Warmińską na prawie chełmińskim, na 60 włókach (około tysiąc ha). Należało do niej Jezioro Klebarskie (271,22 ha) wówczas zwane Amelung. Zasadźcą był Prus Johannes. Zasadźca otrzymał 8 łanów wolnych, a osiedleni chłopi – 52 łany czynszowe (każdy po 1-4 włók), z 14 latami wolnizny. Wieś należała początkowo do parafii w Klewkach. Sołtys (był nim zasadźca Johannes) otrzymał oprócz ziemi wolnej od czynszu, prawo do połowu ryb w jeziorze oraz do pobierania połowy czynszu z karczmy. Później pobierał także podatki dla Kapituły i dziesięciny dla proboszcza.

Kościół zbudowano prawdopodobnie po 1400, a w 1420 przybył tu nowy proboszcz Georg Hese objął parafię po poprzedniku Jakubie Rogenschutzu.

W XV wieku, podczas wojny trzynastoletniej, wieś uległa całkowitemu zniszczeniu (w 1455 zniszczyli ją Krzyżacy pod wodzą Jerzego von Schlibena), ale kościół ocalał. Pierwotną, drewnianą budowlę świątyni zastąpiono murowanym budynkiem w 1580.

Po zniszczeniach i wyludnieniu z czasów wojny polsko-krzyżackiej akcje rekolonizacyjną w 1517 i 1521 prowadził Mikołaj Kopernik (jako administrator kapituły warmińskiej, rezydujący w Olsztynie). Osadnicy pochodzili z terenów Polski. Jednakże osadnictwo organizowane było w dwóch miejscach, w wyniku czego dokonał się podział na dwie osobne wsie. Kapituła warmińska przywilejem z 4 września 1587 usankcjonowała podział na dwie równe części, po 30 łanów każda, w tym po 4 łany sołeckie. Tym samym zostały wówczas założone dwie odrębne wsie: Klebark Wielki (zwany też Starym – Alt Cleberg) i Klebark Mały (zwany też Nowym Klebarkiem – Neti Cleberg.)

W II poł. XIX wieku była wsią kościelną i gminną zarazem, o zabudowie, która przetrwała do dziś.

W Klebarku Wielkim urodził się Jan Liszewski, a związani byli: Robert Bilitewski, ks. Paweł Chmielewski, Jadwiga Hosenberg

Zabytki[edytuj | edytuj kod]

  • Kościół parafialny z 1892 (proj. Fritz Heitmann). Jest to trójnawowa halowa budowla w stylu neogotyckim z wyodrębnionym prezbiterium. Zachowały się w nim krzyżowo-żebrowe sklepienia, zegar na wieży z 1895, ława gdańska z XVII wieku, neogotycka ambona, granitowa chrzcielnica oraz organy z końca XIX wieku.
  • neoklasycystyczna plebania z końca XVIII w.
  • neogotycka kapliczka.

Proboszczowie i wikariusze[edytuj | edytuj kod]

  • ks. Jakub Rogenschutz (prawdopodobnie pierwszy proboszcz)
  • ks. Georg Hese (od 1420)
  • ks. Marcin Czaplicki (wymieniany w 1582)
  • ks. Marcin Korzeniowski (wymieniany w 1598)
  • ks. Krzysztof Móller, (proboszcz w latach 1716-1729), pochodził z Olsztyna, ukończył gimnazjum jezuickie w Reszlu, ufundował w Klebarku przytułek dla 4 ubogich.
  • ks. Maciej Ludwig (proboszcz wymieniany w 1773)
  • ks. Juliusz Grzymała (wymieniany w 1863)
  • ks. Józef Kiszporski (wikary w 1872)
  • ks. Robert Bilitewski, (ur. 19 grudnia 1859 w Patrykach, zm. 29 maja 1935 w Klebarku Wielkim, doktor teologii, działacz narodowy na Warmii, w Klebarku mieszkał od 1917)
  • ks. Paweł Chmielewski (1889-1945, proboszcz w latach 1915-1945)

Mieszkańcy wsi[edytuj | edytuj kod]

  • Johannes (Prus) – zasadźca i pierwszy sołtys
  • Bartłomiej z Pułtuska (w 1582 nauczyciel w szkole parafialnej)
  • Szymon Jaworski (w 1598 nauczyciel w szkole parafialnej)

Początek XVIII wieku[edytuj | edytuj kod]

  • sołtys – Józef Jackowski,
  • Chłopi: Agata Batory, Jerzy Biały, Katarzyna Biały, Urszula Bieńkowska, Wawrzyniec i Franciszek Bykowscy, Piotr i Marcin Dziubkowie, Elżbieta Gburek, Mikołaj Karaś, Piotr Kiersnowski, Piotr Kolonowski, Michał Kowalski, Michał Kranich, Anna Kronczewska, Barbara Libera, Urban Loczek, Walenty Obywatel, Gertruda Osieja, Maciej Polakowski, Helena Redyk, Wawrzyniec i Franciszek Redzykowie, Dorota Stefanowska, Piotr Szafryn, Agneta Wapylówna,

1773[edytuj | edytuj kod]

Według katastru podatkowego z 1773, sporządzonego przez urzędników pruskich po zaborze Warmii, Klebark Wielki był wsią szarwarczną na 30 łanach, z których 6 stanowiło uposażenie proboszcza Macieja Ludwiga. Karczma, którą obsługiwał Józef Doliwa, była własnością polskiej rodziny szlacheckiej Grzymałów z Tracka. We wsi był nauczyciel o nazwisku Jackowski. We wsi było dwóch kowali (nazwisko jednego z nich to Jeski) oraz krawiec o nazwisku Matrowski. Wieś w tym czasie liczyła 161 mieszkańców.

1935[edytuj | edytuj kod]

W 1935 mieszkało we wsi 377 katolików (w całej parafii 2400), z których 27 uważało język polski za swój macierzysty, a 105 posługiwało się językiem polskim i niemieckim. Działało polskie Towarzystwo Młodzieży, 4 osoby należały do Związku Polaków w Niemczech. Nabożeństwa odprawiano tu na przemian po polsku i po niemiecku.

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]

Przypisy