Klementyna Hoffmanowa

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Klementyna Hoffmanowa
Klementyna z Tańskich Hoffmanowa.PNG
Data i miejsce urodzenia 23 listopada 1798
Warszawa, Polska
Data i miejsce śmierci 21 września 1845
Passy, Francja
Narodowość polska
Dziedzina sztuki literatura
Wikicytaty Klementyna Hoffmanowa w Wikicytatach

Klementyna Hoffmanowa z domu Tańska[a] (ur. 23 listopada 1798 w Warszawie, zm. 21 września 1845 w Passy) – polska prozaiczka, dramatopisarka, pedagog, popularyzatorka, tłumaczka, redaktor, edytor, wydawczyni, jedna z pierwszych polskich pisarek dla dzieci i młodzieży. Współtwórczyni i przewodnicząca Związku Dobroczynności Patriotycznej. Była pierwszą kobietą w Polsce utrzymującą się z pracy twórczej i pedagogicznej, jakkolwiek pisarstwo stanowiło jej główne zamiłowanie.

Życiorys[edytuj | edytuj kod]

Urodziła się w Warszawie, jako córka Ignacego Tańskiego, polskiego pisarza, i Marianny z Czempińskich (vel Czenpińskich)[1]; siostra Aleksandry Tarczewskiej. We wczesnym dzieciństwie wychowywała się w dzierżawionych przez ojca Wyczułkach pod Sochaczewem. Od 4 roku życia mieszkała w Izdebnie koło Błonia, u starościny wyszogrodzkiej Anieli ze Świdzińskich Szymanowskiej. Do swej matki powróciła dopiero w wieku 13 lat, gdy ta powróciła z Puław do Warszawy (około roku 1811). Pod wpływem krewnych i za namową przyjaciół rodziny (Łuszczewscy, Lelewelowie, J. P. Woronicz, M. Wyszkowski) rozpoczęła studia obejmujące języki, historię i literaturę ojczystą. Debiutowała w 1819 traktatem pedagogicznym Pamiątka po dobrej matce. Przez 2 lata (1823-1824) współpracowała z redakcją rękopiśmiennego czasopisma "Rozrywki Wieczorne", odczytywanego na spotkaniach literackich u państwa A. i M. Tarczewskich. W roku 1825 została powołana na stanowisko eforki 2 warszawskich pensji i szkół żeńskich. Rok później (1826) rozpoczęła wykłady nauki obyczajowej w powołanym do życia Instytucie Rządowym Wychowania Płci Żeńskiej (tzw. Instytucie Guwernantek)[1].

Od 1 stycznia 1828 była wizytatorką wszystkich zakładów naukowych żeńskich w Warszawie[2], gdzie mieszkała, wraz z matką, w oficynie Pałacu Błękitnego. W roku 1829 poślubiła historyka Karola Boromeusza Hoffmana[1]. W 1830 współpracowała z „Dziennikiem dla Dzieci”. Podczas powstania listopadowego była współzałożycielką Związku Dobroczynności Patriotycznej. Po upadku powstania zamieszkała z mężem w Dreźnie, gdzie ich dom stał się ośrodkiem inteligencji polskiej (bywał tam m.in. Mickiewicz). Po wydaleniu z Drezna przeniosła się do Paryża. Uczestniczyła tam w pracach Towarzystwa Dobroczynności Dam Polskich oraz Towarzystwa Literackiego. Choć nie brała udziału w życiu politycznym, nazywana była „Matką Wielkiej Emigracji”.

Grób pisarki na cmentarzu Pere-Lachaise

W 1837 roku odbyła podróż do Szwajcarii. W 1841 odwiedziła Wrocław, by spotkać się z pozostałą w Polsce rodziną. Dwukrotnie przeszła operację raka piersi (1834 i 1841), mimo to jej stan zdrowia wciąż się pogarszał. W 1844 wyjechała do Włoch na kuracje. Zmarła 21 listopada 1845 i została pochowana na cmentarzu Pere-Lachaise. Mowy pogrzebowe wygłosili ksiądz Hieronim Kajsiewicz i generał Henryk Dembiński. W 1848 dzięki zbiórce Emigracji odsłonięto przy grobowcu pomnik autorstwa Władysława Oleszczyńskiego. Serce pisarki zostało złożone w katedrze na Wawelu[1].

Twórczość[edytuj | edytuj kod]

Charakterystyka[edytuj | edytuj kod]

Świadomym celem Hoffmanowej było stworzenie polskiej literatury dziecięcej. Wzorowała się w tym na dziełach Berquina i Campego. Przykładała wagę do przekazu moralnego utworów i walorów wychowawczych. Jej dzieła miały kształtować w dzieciach zasady i umiejętności cenione w przyszłym dorosłym życiu. Mniej skupiała się na indywidualnej osobowości dziecka. Dbała też, by jej utwory były skierowane nie tylko ogólnie do dzieci, ale do określonych grup wiekowych. Np. książeczka Wiązanie Helenki (1823) przeznaczona była dla trzyletniego dziecka.

Hoffmanowa najchętniej posługiwała się krótkimi formami prozatorskimi, lekko zbeletryzowanymi, o wyraźnej tezie moralnej (np. Listy Monisi do przyjaciółki Karoliny). Pisała też krótkie formy dramatyczne w postaci dialogów możliwych do inscenizacji (Podwieczorek na Bielanach, Odjazd nauczyciela, Wesele Marysi i Janka). Zarówno w formach prozatorskich, jak i dramatycznych dbała o dobór realiów zrozumiałych dla dziecka. Wprowadzała też folklor ludowy. Pisała również dzieła moralno-dydaktyczne z radami dla rodziców (np. debiutancka Pamiątka po dobrej matce).

Była twórczynią pierwszego polskiego czasopisma dziecięcego (dla młodzieży), noszącego tytuł „Rozrywki dla Dzieci”. Pismo to ukazywało się w latach 1824–1828, a na jego łamach publikowano m.in. wiersze, bajki, opowiadania dla dzieci, mające głównie wydźwięk patriotyczny, a także wychowawczy. Zamieściła tam m.in. 2 powieści tradycyjne „Listy Elżbiety Rzeczyckiej” (1824, ost. wydanie w Bibliotece Narodowej” 1927) i „Dziennik Franciszki Krasińskiej” (1825, ost. wyd. w „Bibl. Narodowej” 1929, tłum. na języki obce), posiadające znaczenie w dziejach powieści polskiej i do dziś poczytne. W późniejszym czasie Hoffmanowa pisywała także do pierwszego w Europie Dziennika dla dzieci, mającego profil głównie wychowawczy a w mniejszym stopniu edukacyjny.

Hoffmanowa jest ponadto autorką kilku książeczek dla dzieci i młodzieży, m.in. Pamiątka po dobrej Matce przez młodą Polkę (z 1819), beletryzowany traktat umoralniający, pisany z myślą o dorastających dziewczętach. W latach 1822-1824, powstała druga część „Pamiątki...” – „Amelia matką”. Dzieło to nie odbiło się jednak tak wielkim echem wśród XIX-wiecznych Polek i nie miało już dużego wpływu na kształtowanie się roli ówczesnej kobiety w społeczeństwie.

Fragmenty utworów Hoffmanowej włączano na przestrzeni XIX w., jak również w okresie międzywojennym, do dziecięcych czytanek i wypisów szkolnych.

Sukces odniosły dwie powieści historyczne Hoffmanowej Listy Elżbiety Rzeczyckiej do przyjaciółki swej Urszuli*** za panowania Augusta III pisane (1824) oraz Dziennik Franciszki Krasińskiej w ostatnich latach Augusta III napisany (1826). Powieści działy się u schyłku panowania Augusta III Sasa. Autorkę interesowały jednak nie tyle sprawy upadku Polski, co stworzenie porteru dziewcząt na tle ówczesnych norm obyczajowych i szlacheckich stosunków rodzinnych. Bohaterki były postaciami historycznymi. W utworach wypowiadają się w pierwszej osobie w formie fikcyjnych listów i dzienników.

Ważniejsze publikacje[edytuj | edytuj kod]

  • 1818: Kolęda Młodej Polki rówiennicom swoim na rok 1819, Warszawa, zawartość: Kalendarz; Wstęp; 6 powieści historycznych: Wanda, Małgorzata z Zembocina, Wisława, Ludgarda, Jadwiga, Barbara Radziwiłłówna; Synonimy: Pamięć, Wspomnienie, Pamiątka
  • 1819: Pamiątka po dobrej matce, czyli ostatnie jej rady dla córki. Przez Młodą Polkę, Warszawa, przekł.: czeski (Praga 1879), francuski (Marsylia 1850), rosyjski (Petersburg 1825 lub 1827)
  • 1820: Powieści moralne dla dzieci. Przez Autorkę "Pamiątki po dobrej matce", Warszawa, zawartość: Kolęda; Balik dziecinny; Elżbietka; Wielkanoc; Imieniny Zosi; Bukiet róż; Ul; Żniwa; Wezbranie Wisły; Mały Tomek z Jabłonny; Komedia; Ludwisia i Helenka
  • 1822-1824: Amelia matką. Dzieło za dalszy ciąg "Pamiątki po dobrej matce" służyć mogące, przez tęż samą Autorkę (t. 1-3), Warszawa
  • 1823: Wiązanie Helenki. Książeczka dla małych dzieci uczących się czytać, przez Autorkę "Pamiątki po dobrej matce", Warszawa
  • 1823-1824: Powiastki ogł. w: "Rozrywki Wieczorne", zawartość: Rymarz warszawski, Szczygiełek, Pan młody, Nieszczęśliwy poeta, Lilia z Lidesdalu. Powieść szkocka (z W. Scotta); przekł. czeski (1833)
  • 1824-1828: Powiastki, ogł. w: "Rozrywki dla Dzieci" t. 1 (1824) – t. 10 (1828), zawartość: Suknia perkalowa, Listy Monisi, Lekarstwo na próżność, Ślepa, Nauka ojca dana synowi, Chrzciny, Szkodliwy nałóg, Ofiara Romanka, Tonący, Wieczór u babuni, Cnotliwe ubóstwo, Trzy chwile z życia Erazma Vitelliusa, Magdusia i Julia, Kamień grobowy, Spotkanie, Trzy lipy, Kapelusz, Wychowanica, Niedola i pociecha, Garbaty, Szlachetność, Jan Zamoyski na kazaniu Melchiora Mościckiego, Wdowa, Tydzień bytu dwuzłotówki, Przygody Macieja Stryjkowskiego, Matka i syn, Wdzięczność niebu, Szlachetna otwartość, Paweł Koczara, Pielgrzym z Sandomierza, Kominek, Nieszczęścia nauka, Nocleg w Kromołowie, Koleje życia, Obiad czwartkowy, Opis wyjęty z nieznanych pamiętników, Dwaj rycerze. Powieść z początków XVI w.; (z J. Wilsona): Łoże śmiertelne Szymona, Pogrzeb starego Szymona, Syn koszykarza, Rodzina występna, Tęcza; (z francuskiej powiastki R. Borkowskiej): Safira, czyli zegarek cudowny
  • 1824-1826: Listy matki o wychowaniu córek swoich, ogł. w: "Rozrywki dla Dzieci" t. 1 (1824) – t. 6 (1826)
  • 1824: Listy brata do siostry o języku polskim (Listy 1-5), ogł. w: "Rozrywki dla Dzieci"
  • 1824-1828: Biografie znakomitych Polaków i Polek, ogł. w: "Rozrywki dla Dzieci" t. 1 (1824) – t. 10 (1828), zawartość (w układzie chronologicznym): Jan Gdańszczanin; Józef Struś; Wiadomość o życiu i pismach ks. Piotra Skargi; Chwile niektóre z życia Jana Karola Chodkiewicza; Wiadomość o życiu Marii Leszczyńskiej królowej francuskiej; Wychowanie Wacława Rzewuskiego wielkiego hetmana; Mikołaj Dzieduszycki; Adam Naruszewicz; Ignacy Krasicki; Grzegorz Piramowicz; Onufry Kopczyński; Stanisław Małachowski; Krótki rys z życia Marianny z Świdzińskich Lanckorońskiej; Franciszek Karpiński; Józef Szymanowski; Franciszek Dionizy Kniaźnin; Wiadomość o ks. Mikołaju Żubrze; Alojzy Feliński
  • 1824-1828: Komedyjki, ogł. w: "Rozrywki dla Dzieci" t. 2 (1824) – t. 10 (1828), zawartość: Obchód urodzin. Zabawa na prędce; Szkółka. Komedyjka w 1 akcie; Wesele Marysi i Jana. Zabawa wiejska w 2 aktach; (według A. Berquin): Dobre serce Stasia. Komedyjka; (według Brehier de Lafaye: Théâtre de l'enfance): List i piosenka. Komedia w 1 akcie; Odwet. Komedia w 2 aktach; Zegarek. Komedia w 1 akcie; Młody nauczyciel, czyli korzyści edukacji. Komedia w 2 aktach; Wigilia Nowego Roku. Komedia w 1 akcie
  • 1824: Listy Elżbiety Rzeczyckiej do przyjaciółki Urszuli*** za panowania Augusta II pisane, ogł. w: "Rozrywki dla Dzieci"
  • 1825: Druga książeczka Helenki. Powieści dla dzieci zaczynających już czytać gładko, przez Autorkę "Pamiątki po dobrej matce", Warszawa
  • 1825-1828: Opis małej w kraju naszym przejażdżki Anielce Ł. przypisany; Wyjątki z dziennika drugiej w kraju naszym przejażdżki...; Wyjątki z dziennika trzeciej przejażdżki po kraju naszym...; Opis czwartej w kraju naszym przejażdżki...; Opis piątej w kraju naszym przejażdżki...; Opis szóstej w kraju naszym przejażdżki..., ogł. w: "Rozrywki dla Dzieci" t. 3 (1825) – t. 10 (1828)
  • 1825: Dziennik Franciszki Krasińskiej w ostatnich latach Augusta III pisany, ogł. w: "Rozrywki dla Dzieci", przekł.: angielski (Dublin 1839), francuski (Paryż 1836), niemiecki (Heidelsberg 1963), włoski (Florencja 1900)
  • 1828: Książeczka do modlitwy dla dzieci, przez Autorkę "Pamiątki po dobrej matce", Warszawa
  • 1829: Assarmot. Gra historyczna w kostki ułożona dla dzieci przez Autorkę "Pamiątki po dobrej matce", Warszawa
  • 1831: Powieści z Pisma Świętego wybrane z ksiąg historycznych Starego Zakonu, przez Autorkę "Pamiątki po dobrej matce" (powst. około roku 1828), Warszawa
  • 1833: Małe powieści z Pisma Świętego, Wrocław
  • 1833: Wybór pism... Nowe oryginalne wydanie przejrzane i poprawione przez Autorkę (t. 1-10), Wrocław, przekł. francuski (Marsylia 1850)
  • 1834: Nowy Job. Księga w 4 częściach, ułożona słowami Pisma Świętego, przez... w: A. Mickiewicz: Księgi pielgrzymstwa..., Paryż 1834, s. 123-157
  • 1834: Wspomnienia z podróży w obce kraje w listach do Helenki T*****, ogł. w: "Nowe Rozrywki dla Dzieci" (Paryż) t. 1-2
  • 1836: Książka do nabożeństwa dla Polek, Kraków
  • 1838: Powiastki, powieści i komedyjki moralne. Przez Autorkę "Pamiątki do dobrej matce", Wrocław "Nowa Biblioteczka Poświęcona Dzieciom i Młodym Panienkom" nr 2 (wyd. Z. Schletter), zawartość: Papuga (z niem.); Palma kwietniowa; Smutne skutki niemądrego figla; Nieuczynność; Przeczucie; Ludwik i Helena; Złotówka; Trzy przyjaciółki; Podwieczorek na Bielanach. Komedyjka w 1 akcie; Odjazd nauczyciela. Komedyjka w 1 akcie; Psota. Komedia w 1 akcie
  • 1838: Małe powieści i rozmowy dla dzieci zaczynających czytać po polsku, Wrocław "Nowa Biblioteczka Poświęcona Dzieciom i Młodym Panienkom" nr 5, zawartość: Lalka; Nieuwaga ukarana; Mazgaj; Miłość własna; Dobra matka; Zazdrość; Leosia i Emilka; Niedbałość w robotach; Klucz od apteczki; Przyjemność w uczynności; Szkółka wiejska; Obiad u babuni
  • 1839: Karolina. Powieść t. 1-3, Lipsk, (według powieści: J. Bailli)
  • 1839: Przyjemność z pożytkim, czyli ośm powieści. Przez Autorkę "Pamiątki po dobrej matce", Warszawa
  • 1840: Olesia i Adaś. Książeczka dla małych dzieci zaczynających poznawać, co się koło nich dzieje, ułożona przez Przyjaciółkę dzieci, Kraków, (według M. Edgeworth: Early Lessons)
  • 1840: O moralności kobiet, ogł. w: "Dziennik Domowy", (zbiór oprac. na nowo wykładów mianych w Instytucie Guwernantek w latach 1826-1831)
  • 1841: Krystyna. Powieść t. 1-2, Lipsk
  • 1842: Jan Kochanowski w Czarnolesie. Obraz z końca XVI wieku, przez Autorkę "Karoliny" i "Krystyny" (powst. od roku 1826 – plan powieści) t. 1-2, Lipsk
  • 1843: Święte niewiasty. Obrazki pobożne kobietom żyjącym w świecie ofiarowane przez... t. 1-2, Lipsk, (według Żywotów P. Skargi i innych)
  • 1844: Opis przejazdu przez Niemcy w listach Wacława do siostry swojej Jadwigi, Lipsk
  • 1845 (prawdopodobnie): Plan d'un établissement d'éducation complémentaire pour les femmes, Paryż (brak roku wydania)
  • 1846: Pismo Święte wybrane z ksiąg Starego i Nowego Zakonu, objaśnione uwagami pobożnych uczonych i ofiarowane matkom i dzieciom polskim. Przez Autorkę "Pamiątki po dobrej matce" (historie biblijne – całość Biblii) t. 1-2, Lwów; rękopis: Ossolineum 3087/I
  • 1849: Pamiętniki t. 1-3, pisane w latach 1818-1845, Berlin (druk w Lipsku), przekł. angielski (Londyn 1854)
  • 1849: Encyklopedia doręczna, czyli zbiór ciekawych wiadomości dla panien. Przez Autorkę Pamiątki po dobrej matce, Berlin (druk w Lipsku)
  • 1851: Notatki. Przez K. z T. H. (wyd. K. B. Hoffman), Warszawa
  • 1866: Historia powszechna dla płci żeńskiej. Dzieło pośmiertne... uzupełnione i doprowadzone do dzisiejszych czasów przez*** (K. B. Hoffmana), Warszawa.

Ponadto liczne publikacje Hoffmanowej ogłaszano na łamach czasopism, zbiorów i książek: "Dziennika dla dzieci" (1830), "Dziennik domowy" (1840, tu m.in.: Cztery spotkania w powozach, t. 1), Ł. Gołębiowski: Gry i zabawy różnych stanów w kraju całym Warszawa 1831 (tu: Gry niemowlęce, s. 7; Gry umysłowe s. 90-97), "La Mére de Famille. Journal Moral, Religieux, Littéraire" (t. 1), "Nowe Rozrywki dla Dzieci" (Paryż 1834, t. 1-2, tu m.in.: Drewniany krzyżyk; Pasowanie na rycerza; Dwa poranki z r. 1471), "Nowy kalendarz domowy za r. 1829" (A. Gałęzowskiego) – "... za r. 1830", "Pamiętnik Warszawski" (tu pierwsza publikacja: Synonimy: Odzież, Ubiór, Strój, t. 10, 1818, s. 120 – przedr. "Poradnik Językowy" 1951 zeszyt 1), "Rozrywki dla Dzieci" (1824-1828, wyd. 2 lata 1827-1828, pismo niemal w całości zapełniane przez Hoffmanową), "Rozrywki dla Dzieci" (Poznań 1832 nr 1), "Souvenirs de la Pologne historique, statistique et littéraire" (Paryż 1833), "Wanda. Wiązanie na r. 1825" (tu: Zosia; Aleksy). Wiersz Modlitwa za więźniów stanu (z roku 1827) z rękopisu Biblioteki Jagiellońskiej sygn. 2971 ogłosiła I. Kaniowska-Lewańska (s. 174-175). Różne drobne utwory Hoffmanowej zachowały się w rękopisie Ossolineum sygn. 12175/I. Ponadto wiele przedruków ogłaszały wypisy szkolne i antologie dla dzieci i młodzieży, np. J. W. Gomulicki w: Iskry z popiołów, Warszawa 1960.

Przekłady[edytuj | edytuj kod]

  1. (P. Marivaux): Nie zastanawiać się nad niczym. Powieść więcej prawdy zamykająca niż historii. Z francuskiego, "Pamiętnik Warszawski" t. 12 (1818), tytuł oryginału: Sans y penser
  2. A. L. Barbault: Rozmyślania religijne dla dzieci, napisane po angielsku przez panią... Przełożone na język polski przez Autorkę "Pamiątki po dobrej matce", Warszawa 1827, wyd. następne Lwów 1870, (proza poetycka)
  3. (Ch. Schmidt): Gołąbek. Powieść naśladowana z niemieckiego i ofiarowana dzieciom polskim na kolędę, Warszawa 1831
  4. (Ch. Montalembert): Życie świętej Elżbiety królewnej węgierskiej, księżnej Turyngii. Przez Autorkę "Pamiątki po dobrej matce", Wrocław 1838 "Nowa Biblioteczka Poświęcona Dzieciom i Młodym Panienkom" nr 1; wyd. następne (tytułowe) Wrocław 1842; tytuł oryginału: Histoire d'Élisabeth de Hongrie, duchesse de Thuring; przekł. niemiecki (Gliwice 1842).

Ponadto drobniejsze przekłady Hoffmanowej ogłaszano w czasopismach, np.: O wychowaniu E. Ch. P. Guizot, "Rozrywki dla Dzieci" t. 7 (1827) nr 37-41.

Prace edytorskie i redakcyjne[edytuj | edytuj kod]

  1. "Rozrywki dla Dzieci". Wydawane przez Autorkę Pamiątki po dobrej matce (miesięcznik), t. 1 (Warszawa 1824) nr 1 z 1 stycznia – t. 10 (1828) nr 60 z 1 grudnia; także wyd. 2 Warszawa 1827-1828, T. Tomorowiczówna ogł.: Wypisy z 60 numerów "Rozrywek dla Dzieci" zebrane t. 1-2, Wilno 1832
  2. Liczne wyjątki z dzieł: A. M. Fredro: Przysłowia mów potocznych; Ł. Górnicki: Dworzanin polski; M. Rej: Żywot człowieka poczciwego; S. Orzechowski (fragm. różnych dzieł); S. H. Lubomirski: Adwerbia moralne, Rozmowy Artaxessa i Ewandra, Księgi moralne, polityczne i pobożne; A. Frycz Modrzewski: O poprawie Rzeczypospolitej; I. Włodek: O naukach wyzwolonych; P. Skarga: Kazania przygodne; S. Klonowic: Flis; A. Maczuski: O przyjaźniach i przyjaciołach, "Rozrywki dla Dzieci" t. 2 (1824) – t. 10 (1828), także wyd. 2 lata 1827-1828 (z notatką informującą o życiu i dziełach)
  3. "Nowy kalendarz domowy na rok 1829" (A. Gałęzowskiego) rocznik 2, Warszawa 1829; także: "... na rok 1830" rocznik 3, Warszawa 1830, (jako członek redakcji)
  4. "Rozrywki dla Dzieci" (Poznań) 1832 nr 1
  5. "Nowe Rozrywki dla Dzieci", przez..., wydanie A. Jełowickiego, (Paryż) 1834 t. 1-2 (styczeń-czerwiec); wyd. następne: Paryż (Kraków 1862)
  6. Próbki dobrej literatury wieku XVI. Przez Autorkę "Pamiątki po dobrej matce" t. 1-2, Wrocław 1839 "Nowa Biblioteczka Poświęcona Dzieciom i Młodym Panienkom" nr 3-4, zawartość t. 1: Mikołaj Rej. Krótka wiadomość o pisarzu i dziele; Wyjątki (jak wyżej poz. 1-2) – t. 2: Jan Kochanowski. Krótka wiadomość o pisarzu i dziele; Wyjątki.

Wydania zbiorowe[edytuj | edytuj kod]

  1. Wybór pism... Nowe oryginalne wydanie, przejrzane i poprawione przez Autorkę t. 1-10, Wrocław 1833
  2. Pisma pośmiertne... t. 1-9, Berlin 1849 (druk. w Lipsku), nakł. B. Behr
  3. Podarek dobrej matki, czyli powieści moralne. Przez Autorkę "Pamiątki po dobrej matce" t. 1-3, Wilno 1850, nakł. T. Glücksberg
  4. Pisma... t. 1-11, Warszawa 1857-1859, nakł. S. H. Merzbach; wyd. 2 t. 11: Warszawa 1861
  5. Dzieła... Wydanie nowe pod redakcją Narcyzy Żmichowskiej, z dodaniem życiorysu i objaśnień t. 1-12, Warszawa 1875-1877, nakł. Spółka Wydawnicza Księgarzy
  6. Wybór dzieł... Wydanie jubileuszowe z portretem autorki. Wstępem i życiorysem opatrzył P. Chmielowski t. 1-6, Kraków 1898, nakł. Czytelnia Polska.

Listy i materiały[edytuj | edytuj kod]

  1. Do F. Siarczyńskiego z roku 1822, rękopis: Ossolineum sygn. 6524/II
  2. Do J. Lelewela z lat 1824-1829 (13 listów), "Kłosy" 1882 t. 2 – do siostry, Marii Hermanowej, z roku 1825, rękopis: Biblioteka Jagiellońska sygn. 7891 III, k. 76-77
  3. Do F. Siarczyńskiego z roku 1825 oraz zapis do sztambucha Róży Radzymińskiej z 31 maja 1826, "Wędrowiec" 1899 nr 30 (tu także faksymile autografu dla Radzymińskiej)
  4. Korespondencja z K. Brodzińskim z roku 1826 ws. "osnowy" powieści Jan Kochanowski oraz list Brodzińskiego do F. Bentkowskiego lub A. Goreckiego(?) z 26 stycznia 1826 w tej sprawie, rękopis: Biblioteka PAN Kraków sygn. 121, ogł.: S. Morawiecki, "Przegląd Literacki" 1897 nr 13/14-15/16; A. Łucki w: K. Brodziński Pisma estetyczno-krytyczne t. 2, Warszawa 1934 (1933) "Biblioteka Pisarzy Polskich 2-ej Poł. XVIII i 1-ej Ćwierci XIX W."
  5. Korespondencja z Izabelą Starzyńską (list Starzyńskiej i odpowiedź Hoffmanowej), "Dziennik Warszawski" 1826 t. 6, s. 53-56
  6. Do Aleksandry z Lubomirskich Potockiej z roku 1828, rękopis: Archiwum Główne Akt Dawnych (Archiwum Wilanowskie sygn. 293), ogł. J. Rudnicka w: Biblioteka Wilanowska. Dwieście lat jej dziejów (1741-1932), Warszawa 1967
  7. Do nieznanego adresata list sprzed roku 1829, rękopis: Ossolineum sygn. 9871/II poz. 85
  8. Do F. K. Preka z 19 września 1829, rękopis: Ossolineum sygn. 897/II
  9. Do Marii Reginy Korzeniowskiej z roku 1830, rękopis: Ossolineum sygn. 12720/II
  10. Zbiór 31 listów z lat 1831-1845; m.in. do: H. Radwanowej z Tarczewskich, A. Tarczewskiej z Tańskich, M. Tarczewskiego; rękopis: Biblioteka Jagiellońska sygn. 6590 III 1
  11. Do K. Lacha Szyrmy i jego żony Józefy, 54 listy z lat 1832-1844 od obojga Hoffmanów, rękopis: Biblioteka Kórnicka sygn. 2442
  12. Do Karoliny Nakwaskiej fragm. z listów z 11 marca 1838 i 4 kwietnia 1839, ogł. J. Kallenbach: Adam Mickiewicz t. 2, Kraków 1897, s. 413-414
  13. Do Klementyny Grabowskiej z roku 1839, rękopis: Ossolineum sygn. 4186/II
  14. Do Wiktorowej Jundziłłowej z roku 1839, "Księga pam. ku uczczeniu setnej rocznicy urodzin A. Mickiewicza" t. 1, Warszawa (1898), s. 188
  15. Do J. N. Bobrowicza z roku 1840, faksymile ogł. H. Biegeleisen w: Ilustrowane dzieje literatury polskiej t. 5, Wiedeń (1898)
  16. Do nieznanego nam adresata z St. Germain (z roku 1840?), rękopis: Ossolineum sygn. 5976/III, s. 99
  17. List z roku 1841 (o śmierci J. U. Niemcewicza), "Kurier Warszawski" 1902 nr 303
  18. Korespondencja z B. Trentowskim z roku 1841, rękopis: Biblioteka PAN Kraków sygn. 121; streszczenie listu Trentowskiego z 5 lipca 1841 oraz odpowiedź Hoffmanowej ogł. S. Morawiecki jak wyżej poz. 4
  19. Korespondencja z K. Lewocką, rękopis: Archiwum Główne Akt Dawnych (Teki Skimborowicza nr XXV 30-31); list do Lewockiej z roku 1843 (autobiograficzny) ogł. w: Dzieła... t. 6, Warszawa 1875 (zobacz Wydania zbiorowe poz. 5)
  20. Do E. Ziemięckiej z roku 1842, pt. List do przyjaciółki ogł. w: Notatki, Warszawa 1851; kopia korespondencji z Ziemięcką z roku 1842 w rękopisie Biblioteki Jagiellońskiej sygn. 7891 III, k. 242-243
  21. Korespondencja z J. Milikowskim z lat 1843-1844, rękopis: Ossolineum sygn. 3468/I; faksymile listu pisarki z 22 sierpnia 1843 ogł. I. Kaniowska-Lewańska (s. 110) – do nieznanego nam adresata z roku 1845, rękopis: Biblioteka Jagiellońska sygn. 7854 IV, k. 79-80
  22. Do A. Cieciszowskiej, odpis B. Erzepkiego w Bibliotece Raczyńskich sygn. 1343
  23. Do Ł. Gołębiowskiego, ogł. S. Gołębiowskiego w: Pamiętnik o życiu Łukasza Gołębiowskiego, Warszawa 1852
  24. Do K. Koźmiana (brak daty), rękopis: Biblioteka PAN Kraków sygn. 2031, t. 2
  25. Do Kazimierzostwa Małachowskich 55 listów, rękopis: Biblioteka PAN Kraków sygn. 121
  26. Do Towarzystwa Literackiego, rękopis: Biblioteka Polska w Paryżu sygn. 468, teka 6
  27. Do B. Trentowskiego, rękopis: Biblioteka Jagiellońska sygn. 9057
  28. Do J. B. Zaleskiego, rękopis: Biblioteka Jagiellońska sygn. 9239
  29. Od m.in.: K. Marcinkowskiego, J. Mezzofantiego, J. U. Niemcewicza, F. Siarczyńskiego, J. P. Woronicza, S. Witwickiego, H. Dembińskiego, K. Kniaziewicza, Komitetu Wychowania Narodowego Dzieci Polskich (zobacz poz. 4, 18) z lat 1826-1845; rękopis: Biblioteka PAN Kraków sygn. 121
  30. Od E. Markianowiczowej, tłumaczki na jęz. rosyjski Pamiątki po dobrej matce, "Gazeta Polska" 19 VI 1827 nr 166
  31. Od M. Wyszkowskiego z 14 listopada 1828, ogłoszono pt. Do autorki Rozrywek, "Rozrywki dla Dzieci" t. 10 (1828), nr 60; także wyd. 2 rok 1828; faksymile w: Poezje M. wyszkowskiego, Warszawa 1830
  32. Fragm. korespondencji do obojga Hoffmanów z lat 1831-1845; m.in. listy od: H. Błotnickiego (1845), K. Lewockiej (1832), H. Skimborowicza (1839), E. Ziemięckiej; ponadto papiery dot. choroby i śmierci pisarki; rękopis: Biblioteka Jagiellońska sygn. 6590 II 2
  33. Kopia intercyzy małżeńskiej Hoffmanów, rękopis: Biblioteka Jagiellońska sygn. 7509 IV
  34. Notaty pisarki odnoszące się do Związku Dobroczynności Warszawianek; wiersz A. Goreckiego na poświęcenie pomnika Hoffmanowej, rękopis: Biblioteka PAN Kraków sygn. 121
  35. Modlitewnik (teksty własne i odpisy), rękopis: Biblioteka Jagiellońska sygn. 7100 I
  36. Listy kondolencyjne do K. Hoffmana i w sprawie spuścizny pisarskiej po Hoffmanowej, rękopis: Biblioteka PAN Kraków sygn. 124.

Bardziej szczegółową bibliografię twórczości podaje I. Kaniowska-Lewańska (s. 207-212).

Opracowania poświęcone twórczości Tańskiej[edytuj | edytuj kod]

Monografie[edytuj | edytuj kod]

  1. I. Kaniowska-Lewańska: Twórczość dla dzieci i młodzieży K. z Tańskich Hoffmanowej, Opole 1964 "Zeszyty Naukowe Wyższej Szkoły Pedagogicznej w Opolu" seria B: "Studia i Rozprawy" nr 6.

Wybrane opracowania dot. twórczości literackiej[edytuj | edytuj kod]

  1. A. Tarczewska: Historia mego życia. Wspomnienia warszawianki (powst. około roku 1819), wydanie i oprac. I. Kaniowska-Lewańska, Wrocław 1967
  2. (Pamiątka po dobrej matce. Rec.) K. Brodziński: "Pamiętnik Warszawski" t. 15 (1819), s. 312 i wyd. następne
  3. K. Brodziński: Listy o polskiej literaturze, "Pamiętnik Warszawski" t. 16 (1820), s. 20 i wyd. następne
  4. J. Sowiński: O uczonych Polkach, Warszawa 1821
  5. I. E. Lachnicki: Rozbiór Amelia matką, "Dzieje Dobroczynności Krajowej i Zagranicznej" 1823 t. 1
  6. K. Brodziński: O Osnowie pisma K. Tańskiej do NN. List z 26 stycznia 1826, ogł.: S. Morawiecki, "Przegląd Literacki" 1897 nr 13/14-15/16
  7. Prospekt na wydanie Wyboru pism Hoffmanowej, Wrocław, W. B. Korn, "Kurier Warszawski" 1832 nr 130
  8. K. Hoffman: Pamiętnik z emigracji (1834-1836), oprac. E. H. Nieciowa, "Rocznik Bibliotek PAN w Krakowie" rocznik 12 (1966, wyd. 1967)
  9. "La Mére de Famille. Journal Moral, Religieux, Littéraire..." t. 1, nr 3, s. 94-96
  10. J. I. Kraszewski: O polskich romansopisarzach, "Wizerunki i Roztrząsania Naukowe" t. 11 (1836); przedr. w: Wybór pism, Oddz. 10, wyd. P. Chmielowski, Warszawa 1894.

Przypisy

  1. 1,0 1,1 1,2 1,3 Zofia Ciechanowska: Hoffmanowa z Tańskich Klementyna (1798–1845). W: Polski Słownik Biograficzny. T. IX. 1961, s. 573–576.
  2. T. 6, cz. 1: Oświecenie. W: Bibliografia Literatury Polskiej – Nowy Korbut. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy, 1970, s. 318.

Uwagi

  1. Znana również pod pseudonimami: Autorka; Autorka "Karoliny"; Autorka "Karoliny" i "Krystyny"; Autorka "Pamiątki po dobrej matce"; Autorka "Rozrywek dla Dzieci"; Autorka "Świętych niewiast"; Autorka "Wiązania Helenki"; K...; Klementyna z T. H.; Kl. z T. H.; K. z T. H.; Młoda Polka; Przyjaciółka dzieci; Pustelnica z Żabiej ulicy; T.; Taż sama autorka; XX.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • T. 6, cz. 1: Oświecenie. W: Bibliografia Literatury Polskiej – Nowy Korbut. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy, 1970, s. 318-331.
  • Alina Witkowska, Ryszard Przybylski: Romantyzm. Wyd. VIII - 3 dodruk. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2009, s. 158, 626-629, 665, seria: Wielka Historia Literatury Polskiej. ISBN 978-83-01-13848-6.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]