Koło garncarskie

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Koło garncarskie (6)sponowe
Koło garncarskie
Dzisiejsze, napędzane silnikiem elektrycznym koło garncarskie – pokaz garncarstwa podczas festynu ludowego w Kostkach k.Buska-Zdroju

Koło garncarskieurządzenie służące do wykonywania z gliny przedmiotów i narzędzi techniką toczenia.

W najprostszej formie koło garncarskie to dwie poziome tarcze-koła, zamontowane na wspólnej, pionowej osi i umieszczone w stojaku.

Dolne koło, które jest elementem napędowym urządzenia wprawianym w ruch obrotowy ruchami nóg siedzącego przy nim garncarza, jest jednocześnie jego kołem zamachowym – utrzymującym w określonym przedziale czasu jego stałą rotację. Dawniejsze koła, do XVIII wieku wszystkie, wykonywane były jako sponowe. Toczek (górna tarcza robocza) był na stałe połączony z tarczą pędną za pomocą 4-6 -(8)spon, czyli łączy.

Górna tarcza to "warsztat", na którym odbywa się proces toczenia i formowania, w trakcie którego z kawałka gliny powstaje produkt o pożądanym kształcie i formie, poddawany następnie wypalaniu.

Wynalazek koła garncarskiego stanowi znaczący punkt na drodze rozwoju cywilizacji technicznej człowieka w dziedzinie technik wykonywania naczyń i narzędzi.

Przed wynalezieniem i zastosowaniem koła garncarskiego naczynia gliniane wykonywano różnymi metodami i technikami; miały one jednak zdecydowanie niższą wydajność i dawały najczęściej produkt o gorszej jakości.

Współczesne koła garncarskie są napędzane elektrycznie, jednak szybkość przy wolnych obrotach jest i tak zbyt zbyt duża do tego, aby wykonywać ornamentów stosowane dawniej (zygzaki, fale, falbanki). Dlatego rekonstrukcja tradycyjnych wyrobów wymaga stosowania zwykłego koła zamachowego. Prawidłowo wykonane koło tradycyjne jest lepsze od mechanicznych pod względem uniwersalności przy pracy. Wymaga jednak dobrej koordynacji pracy rąk i nóg. Powtarzalność kształtów powstających na kołach garncarskich jest zależna od umiejętności manualnych garncarza.

Problem doboru surowca[edytuj | edytuj kod]

Podstawowe zasady jakimi powinien kierować się garncarz, to osiągnięcie pożądanego kształtu naczynia o jak najcieńszych ściankach i możliwie gładkiej niepofalowanej powierzchni zewnętrznej. Dobierając glinę do koła garncarskiego wybiera się materiał o strukturze gładkiej bez zanieczyszczeń uzyskiwanej przez szlamowanie gliny. Często jest to kompozycja kilku składników o odmiennych właściwościach fizykochemicznych. Materiał bardziej suchy jest twardszy, lecz pozwala na wyciągnięcie wysokich cienkich ścian. Materiał wilgotniejszy łatwiej poddaje się naciskowi, lecz ściany pozostaną grubsze.

Etapy pracy na kole garncarskim[edytuj | edytuj kod]

  • Nakładanie gliny na warsztat
  • Centrowanie
  • Wyciąganie
  • Zgniatanie
  • Otwieranie
  • Rozciąganie
  • Podnoszenie ścian
  • Formowanie kształtu właściwego
  • Zdobienie
  • Odcinanie i zdejmowanie naczynia. Niektóre szczególnie delikatne naczynia są zdejmowane razem z toczkiem warsztatu, by nie dotknąć ich dłońmi.

Historia i pochodzenie[edytuj | edytuj kod]

Koło garncarskie znane było już w starożytnym Egipcie. Mitologia egipska podaje, iż pradawny bóg Górnego Egiptu Chnum, stwórca człowieka, ulepił go z gliny na kole garncarskim. Wierzenia te ukazują jak ważnym narzędziem było koło garncarskie i jakim szacunkiem darzono rzemiosło garncarskie w starożytnym Egipcie.

Na ziemie dzisiejszej Polski wynalazek koła garncarskiego przybył prawdopodobnie ok. 300 roku p.n.e. wraz z Celtami.

Najbardziej znane w Polsce stanowisko archeologiczne w którym znaleziono ceramikę wytwarzaną na kole garncarskim znajduje się w okolicach krakowskiej Nowej Huty.

Niektóre źródła pozwalają sądzić, że koło garncarskie wynalezione zostało około 3200 roku p.n.e. w Mezopotamii przez Sumerów.