Koło wodne

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Koło wodne nasiębierne podczas pracy

Koło wodne, gatro - koło mające na obwodzie łopatki lub przegrody, poruszane siłą naporu wody, poprzednik turbiny wodnej. Najczęściej wykorzystywane do napędu młynów wodnych i narzędzi wykorzystywanych np. w tartakach lub kuźniach.

Podstawowy podział[edytuj | edytuj kod]

Zależnie od sposobu zasilania koła wodne dzielimy na:

Nasiębierne
Śródsiębierne
Podsiębierne
Koło wodne napędzające młot w kuźnicy. Eksponat Skansenu Maszyn Parowych i Parowozów przy kopalni zabytkowej w Tarnowskich Górach
Koło wodne na Gowienicy w Babigoszczy
  • nasiębierne (wykorzystuje głównie energię potencjalną wody) o największej wydajności,
  • śródsiębierne (wykorzystuje energię potencjalną i kinetyczną wody),
  • podsiębierne (wykorzystuje głównie energię kinetyczną wody)

Pierwszy znany opis koła wodnego pochodzi z III wieku p.n.e.[1] z Mechanike syntaksis Filona z Bizancjum, gdzie opisane jest zastosowanie koła wodnego do podnoszenia wody napędu zabawek mechanicznych.

W niektórych krajach Bliskiego Wschodu i Azji Południowo-Wschodniej koła wodne używane są do podnoszenia wody. Jest to zapewne najstarsza maszyna poruszana siłą wody. Składa się ona z dużego koła wodnego o średnicy do 20 m, do którego są przymocowane drewniane lub gliniane czerpaki - wraz z obrotem koła, czerpaki podnoszą wodę w górę. Koła takie do tej pory czerpią wodę na przykład z rzeki Asi w Syrii, przelewając ją do akweduktów, którymi woda jest prowadzona na pola. Stosuje się je także w innych krajach Bliskiego Wschodu, jeszcze używa się je w Hercegowinie, gdzie wprowadzili je Turcy. W Wietnamie są stosowane koła o średnicy 10-15 m, zbudowane całkowicie z bambusa.

Ciekawostki[edytuj | edytuj kod]

  • Koła wodne stosowane w średniowieczu miały od 2 do 4 KM mocy.
  • Pierwsze koło wodne w Polsce zbudowano w 1145[1] roku w Łęczycy. Służyło ono do napędu młynu.
  • W XVI wieku w Polsce pracowało ok. 3000 kół wodnych
Wikimedia Commons

Zachowane[edytuj | edytuj kod]

W heraldyce[edytuj | edytuj kod]

Element koła wodnego w heraldyce:

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. 1,0 1,1 Praca zbiorowa: Oxford - Wielka Historia Świata. Średniowiecze. Cesarstwo Niemieckie - Arabowie na półwyspie pirenejskim. T. 17. Poznań: Polskie Media Amer.Com, 2006, s. 176. ISBN 978-83-7425-697-1.