Kościół św. Jana Chrzciciela i św. Jana Apostoła i Ewangelisty w Wilnie

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Kościół archiprezbiterialny
św. Jana Chrzciciela i św. Jana Ewangelisty w Wilnie
Kościół św. Janów – fasada i dzwonnica
Kościół św. Janów – fasada i dzwonnica
Państwo  Litwa
Miejscowość Wilno
Wyznanie katolickie
Kościół rzymskokatolicki
Wezwanie św. Jan Chrzciciel;
św. Jan Ewangelista
Położenie na mapie Wilna
Mapa lokalizacyjna Wilna
Kościół archiprezbiterialnyśw. Jana Chrzciciela i św. Jana Ewangelisty w Wilnie
Kościół archiprezbiterialny
św. Jana Chrzciciela i św. Jana Ewangelisty w Wilnie
Położenie na mapie Litwy
Mapa lokalizacyjna Litwy
Kościół archiprezbiterialnyśw. Jana Chrzciciela i św. Jana Ewangelisty w Wilnie
Kościół archiprezbiterialny
św. Jana Chrzciciela i św. Jana Ewangelisty w Wilnie
Ziemia 54°40′57″N 25°17′18″E/54,682500 25,288333Na mapach: 54°40′57″N 25°17′18″E/54,682500 25,288333
Commons Multimedia w Wikimedia Commons
Strona internetowa

Kościół św. Jana Chrzciciela i św. Jana Ewangelisty w Wilnie, kościół na Starym Mieście w Wilnie, w zespole gmachów Uniwersytetu Wileńskiego.

Pomnik poświęcony Antoniemu Edwardowi Odyńcowi w kościele uniwersyteckim w Wilnie

Kościół ten, przeznaczony pierwotnie na farę miasta Wilna, ufundowany został przez Władysława Jagiełłę, jak głosi tradycja na miejscu wcześniej wykorzystywanym do celów kultu pogańskiego [1]. Pierwsza budowla, której wznoszenie zainicjowano najpewniej wkrótce po chrzcie Litwy (w 1387 r.) a zakończono (lub przynajmniej poważnie zaawansowano) najpewniej do konsekracji w 1427 r., miała postać pięcioprzęsłowej, trójnawowej hali z wyodrębnionym, trójbocznie zamkniętym prezbiterium (którego relikty odnaleziono w toku powojennych prac badawczych). Mury z zewnątrz opięte były przyporami, nawy rozdzielały zaś ośmioboczne filary. Wnętrze najprawdopodobniej w całości było sklepione. Opisana pierwsza faza budowlana zasadniczo zachowała się do dziś i stanowi zachodnią połowę kościoła (mury zewnętrzne aż do piątego licząc od zachodu przęsła, oraz cztery pary – licząc także od zachodu – filarów we wnętrzu). W planie i bryle ta pierwsza świątynia nawiązywała do architektury sakralnej z terenu państwa krzyżackiego i regionów leżących w jego strefie oddziaływania (jak choćby Mazowsze - patrz: fara św. Jana w Warszawie, dzisiejsza katedra)[2].

U schyłku średniowiecza, w 2. połowie XV wieku lub może nawet w początku stulecia XVI, doszło do poważnej rozbudowy. Wyburzono stare, stosunkowo niewielkie prezbiterium, zastępując je monumentalnym, trójnawowym chórem z obejściem, zamkniętym połową sześcioboku. Obiekt osiągnął tym samym długość 68 m – czyli tyle co obecnie. Z racji halowej dyspozycji części zachodniej (czyli korpusu), nowo wzniesionej części (prezbiterialnej) również nadano układ halowy (nawy boczne przechodzące w obejście otrzymały tą samą wysokość co nawa główna), stosując też podobne ośmioboczne filary, choć smuklejsze w proporcjach. Co istotne, system konstrukcyjny zastosowany w partii wschodniej różnił się wyraźnie od tego w starszej partii zachodniej: zgodnie z panującymi w architekturze ok. 1500 r. tendencjami przypory "wciągnięto" do środka, co czyniło ściany zewnętrzne płaskimi, zaś wewnątrz kościoła między przyporami powstawały przestrzenie na kształt nisz, nadające się na umieszczenie niewielkich ołtarzy bocznych i organizację w tych miejscach kaplic. Przedstawiona forma świątyni wzorowała się na późnogotyckiej architekturze sakralnej dużych miast pobrzeża Bałtyku, w których model wielobocznie zamkniętej od wschodu, obszernej hali z ambitem stał się w XV stuleciu dość popularny (np. fara mariacka w Stargardzie, fara św. Jakuba w Szczecinie, fara w Chojnie, kościół św. Mikołaja w Berlinie czy kościół św. Katarzyny w Brandenburgu).

Najpewniej w powyżej opisanym kształcie świątynia prezentowała się w 1571 r., kiedy król Zygmunt August, jako monarcha dzierżący prawo patronatu nad kościołem, przekazał go sprowadzonym do miasta jezuitom. Jezuici, których kolegium wkrótce – w 1579 r. dzięki Stefanowi Batoremu zyskało status uniwersytetu, skupili się na budowie zabudowań klasztornych i kolegiackich, zadowalając się w pełni obszernym kościołem. Poddali świątynię początkowo tylko niewielkim adaptacjom, dobudowując kaplice boczne i zakrystię oraz wymieniając czy dodając nowe wyposażenie (ołtarze, ambonę, organy itp.). Nawet odbudowy po pożarach z 1610 i 1655 r. nie zmieniły zasadniczo kształtu kościoła, mimo częściowego zawalenia się sklepień. Dopiero kolejny tego rodzaju kataklizm z 1737 r. spowodował, że świątynia jezuicka (jak i szereg innych spalonych w tym samym pożarze kościołów wileńskich) stała się przedmiotem poważniejszych działań budowlanych, stwarzając też okazję do ozdobienia i wyposażenia wnętrza w nowe sprzęty, reprezentujące późnobarokowy okres rozwoju sztuki w Wilnie. Wówczas właśnie, w toku odbudowy prowadzonej pod kierunkiem Jana Krzysztofa Glaubitza, między 1738 a 1749 rokiem, powstała współcześnie zachowana a bardzo charakterystyczna rokokowa, rozrzeźbiona fasada, będąca jednym z najbardziej kojarzonych z Wilnem motywów architektonicznych. Dekorowanie wnętrza i wypełnianie go wyposażeniem, w tym aż dziesięcioma ołtarzami, trwało aż do lat 60. XVIII wieku.

Zwrócić należy uwagę, że w związku z pełnieniem przez świątynię funkcji kościoła uniwersyteckiego - odbywały się tu nie tylko nabożeństwa ale też i nieraz dysputy naukowe. Kościół św. Jana pozostawał w rękach jezuitów aż do do kasaty zakonu w 1773 r. Budowla została przebudowana w latach 20. XIX w. – dokonano zmian w stylu klasycystycznym, m.in. przebudowując fasadę świątyni.

Po zamknięciu uniwersytetu w 1832 r. kościół św. Jana nadal pełnił swoją funkcję sakralną, stając się jednocześnie miejscem uroczystości patriotycznych i swego rodzaju polskim panteonem narodowym. Dla upamiętnienia wielkich Polaków wzniesiono tutaj m.in. pomniki: Adama Mickiewicza, Władysława Syrokomli, Tadeusza Kościuszki, Stanisława Moniuszki, Antoniego Edwarda Odyńca.

W 1919 r. ponownie stał się kościołem akademickim. Podczas rządów radzieckich świątynię przekształcono na magazyn. W 1979 r. podczas obchodów czterechsetlecia uniwersytetu w kościele umieszczono Muzeum Uniwersytetu Wileńskiego. Został przywrócony celom sakralnym w 1991 r.

Obok kościoła wznosi się wysoka (68 m) dzwonnica przylegająca do Auli Kolumnowej uniwersytetu.

Przypisy

  1. Kłos J., Wilno : przewodnik krajoznawczy, Wilno 1937, s. 147.
  2. Paszenda J., Kościół św. Jana w Wilnie w okresie jezuickim: 1571-1773, [w:] Kwartalnik Architektury i Urbanistyki, T. 30:1985 (Warszawa 1985, PWN), zeszyt 3, s. 265-278.