Kościół św. Jana w Lüneburgu

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Kościół św. Jana w Lüneburgu
St. Johannis (Lüneburg)
kościół parafialny
Kościół św. Jana
Kościół św. Jana
Państwo  Niemcy
Miejscowość Lüneburg
Wyznanie protestanckie
Kościół Ewangelicko-Luterański Kościół Krajowy Hanoweru
Parafia Evangelisch-lutherische Gemeinde St. Johannis
Imię św. Jan Chrzciciel
Położenie na mapie Dolnej Saksonii
Mapa lokalizacyjna Dolnej Saksonii
Kościół św. Jana w Lüneburgu
Kościół św. Jana w Lüneburgu
Położenie na mapie Niemiec
Mapa lokalizacyjna Niemiec
Kościół św. Jana w Lüneburgu
Kościół św. Jana w Lüneburgu
Ziemia 53°14′52″N 10°24′46″E/53,247778 10,412778
Commons Multimedia w Wikimedia Commons
Strona internetowa
Fragment wieży kościelnej z zegarem i dzwonami
Widok na prezbiterium i ołtarz.
Widok na ołtarz główny
Organy główne.

Kościół Świętego Jana w Lüneburgu (niem. St. Johannis (Lüneburg)) – kościół ewangelicko-luterański położony w centrum Lüneburga. Najstarszy kościół tego miasta. Jeden z trzech głównych kościołów Starego Miasta obok kościoła św. Michała i kościoła św. Mikołaja. Przykład północnoniemieckiego gotyku ceglanego. Wewnątrz mieści cenny wystrój m.in. dwa gotyckie ołtarze i barokowe organy.

Historia i architektura[edytuj | edytuj kod]

Pięcionawowy gotycki kościół halowy został zbudowany pomiędzy 1289 a 1463[1]. Pierwsza wzmianka w dokumentach dotyczących pierwotnego kościoła pochodzi z 1174. Większa część budowli była gotowa w 1372, natomiast wieżę o wysokości ok. 110 m ukończono w 1384. Po kilku dalszych przebudowach kościół był gotowy w 1463. Charakterystyczną zewnętrzną dominantą kościoła jest jego wysoka, smukła wieża, mierząca 108,71 m[2], należąca do najwyższych wież kościelnych Dolnej Saksonii.. Po pożarze wywołanym w 1406 uderzeniem pioruna odbudowano wieżę (ukończona w 1408). Stanowi ona charakterystyczną dominantę miasta także i z tego względu, że jest krzywa – odchylenie od pionu jej spiczastego hełmu wynosi 1,30 m na południe i 2,20 m na zachód. Powodem tego jest deformacja górnej części więźby dachowej. Według legendy mistrz budowlany po tym jak zauważył swój błąd, runął z jednego z górnych okien wieży na ziemię, trafił jednak szczęśliwie na przejeżdżający obok wóz z sianem, dzięki czemu ocalał.

W 1801 runął hełm wieży; odbudowano go w latach następnych. W 1833 szczyt zachodni z zegarem otrzymał swój dzisiejszy kształt.

W 1856 dokonano gruntownej renowacji wnętrza kościoła. W latach 1960-1964 podczas zakrojonej na szeroką skalę renowacji pomalowano wnętrze kościoła. Malowidła te istnieją do chwili obecnej.

W 1969 witrażysta Charles Crodel wykonał witraże do kaplicy św. Elżbiety. W latach 1970-1975 z powodu uszkodzenia więźby dachowej wieży przez szkodniki zbudowano od nowa cały hełm. Użyto w tym celu konstrukcji stalowo-drewnianej i założono nowe zwieńczenie – kulę (średnica 120 cm).

W latach 1985-1993 poddano renowacji korpus wieży, połączony z urządzeniem w jego wnętrzu pomieszczeń parafialnych.

W 2007 dokonano gruntownej renowacji wnętrza kościoła i organów.

Wymiary[edytuj | edytuj kod]

Kościół ma obecnie następujące wymiary[3]:

  • Długość: 52,50 m (do drzwi), 65,00 m (włącznie z wieżą)
  • Szerokość: 44,0 m
  • Wysokość:
    • Nawa główna: 18-22 m (jej poziom wznosi się w kierunku wieży)
    • Nawy boczne:15-16 m

Wyposażenie[edytuj | edytuj kod]

Ołtarz główny[edytuj | edytuj kod]

Drewniany ołtarz to dzieło sztuki z XV w. W jego centrum znajduje się Ukrzyżowanie Chrystusa zaś po obu stronach są sceny przedstawiające Mękę Pańską oraz wydarzenia Wielkanocne. Dwie grupy 10 apostołów (u góry) i 16 figur kobiecych (u dołu) tworzą plastyczne ramy dla powyższego cyklu.

Malowidła na zewnętrznych częściach skrzydeł ołtarza (Legenda o św. Jerzym, św. Jan, św. Urszula i św. Cecylia) stanowią wybitne przykłady późnośredniowiecznego malarstwa na terenie północnych Niemiec. Wyszły one spod pędzla hamburskiego malarza Hinrika Funhofa w 1482.

Ołtarz Ukrzyżowania[edytuj | edytuj kod]

Przy wschodniej absydzie nawy południowej znajduje się późnogotycki tryptyk wykonany około 1507/1508 przez Benedikta Dreyara, rzeźbiarza działającego w Lubece i Lüneburgu oraz malarza Hinricka Lavenstedte. W środkowej części retabulum rzeźbiona Grupa Ukrzyżowania oraz święci Jan Chrzciciel i Jerzy. Na skrzydłach bocznych, pełnoplastyczne figury Dwunastu Apostołów (po trzy w każdej z czterech kwater). Zamknięty tryptyk prezentuje cztery malowane kwatery przedstawiające Salome z głową Jana Chrzciciela i św. Urszulę z płaszczem ochronnym oraz św. Jerzego zabijającego smoka i św. Cecylię.

Organy[edytuj | edytuj kod]

Wielkie renesansowo-barokowe organy główne zostały zbudowane w latach 1551–1553 przez Hendrika Niehoffa i Jaspera Johannsena w Hertogenbosch. W 1652 zostały wyremontowane i rozbudowane przez Friedricha Stellwagena z Lubeki. W latach 1712–1715 zostały przebudowane i rozszerzone (Matthias Dropa) a w 1852 ponownie przebudowane (Eduard Meyer). W 1922 otrzymały trakturę pneumatyczną (Oskar Walcker ). W 1953 były restaurowane (Rudolf von Beckerath ).

Oprócz wysokich walorów artystycznych prospektu, organy są cennym dziełem w świecie przykładów holenderskiej sztuki organmistrzowskiej epoki renesansu. W latach 1698–1733 grał na nich Georg Böhm, najsłynniejszy w historii kościoła św. Jana kantor; grał na nich również młody Johann Sebastian Bach podczas swego pobytu w Lüneburgu między 1700 a 1702.

Organy mają następującą dyspozycję[4][5]:

Hauptwerk II C-g3 Oberwerk III C-g3 Rückpositiv I C-g3 Pédale C-f1

Prinzipal 16'
Quintadena 16'
Oktave 8'
Gedackt 8'
Oktave 4'
Nachthorn 4'
Quinte 22/3'
Oktave 2'
Bauernflöte 2'
Mixtur 6-8f, 11/3'
Scharff 4-5f, 2/3'
Trompete 16'
Trompete 8'
Trompete 4'

Prinzipal 8'
Rohrflöte 8'
Oktave 4'
Blockflöte 4'
Nasat22/3'
Gemshorn 2'
Terzian 2f
Oktave 1'
Mixtur 5-6f, 1'
Zimbel 3f, 1/6'
Trompete 8'
Dulzian 8'

Prinzipal 8'
Gedackt 8'
Quintadena 8'
Oktave 4'
Rohrflöte 4'
Sesquialtera 2f
Waldflöte 2'
Sifflöte 11/3'
Scharff 5-7f, 1'
Dulzian 16'
Bärpfeife 8'

Prinzipal 16'
Untersatz 16'
Oktave 8'
Gedackt 8'
Oktave 4'
Nachthorn 2'
Bauernflöte 1'
Rauschpfeife 2f
Mixtur 6-8f, 2'
Posaune 32'
Posaune 16'
Trompete 8'
Trompete 4'
Kornett 2'

Połączenia klawiatur: Oberwerk/ Hauptwerk, Rückpositiv/ Hauptwerk, Oberwerk/Pedal, Hauptwerk/Pedal, Rückpositiv/Pedal
Tremulanten: Oberwerk, Rückpositiv

23 maja 2010 zainaugurowano jeszcze jedne organy w kościele św. Jana. Zbudowano je w prezbiterium. Ich brzmienie i dyspozycja są wzorowane na muzyce francuskiego romantyzmu. Organy zbudowała firma organmistrzowska Orgelbau Kuhn AG z Männedorfu (Szwajcaria). Mają one następującą dyspozycję (terminologia francuska)[6]:

Grand Orgue C-g3 Récit expressif C-g3 Pédale C-f1

Bourdon 16'
Montre 8'
Flûte ouverte 8'
Flûte douce 8'
Préstant 4'
Quinte 22/3
Doublette 2'
Fourniture 4fach
Trompette 8'

Quintaton 16'
Flûte harmonique 8'
Viole de gambe 8'
Voix céleste 8'
Flûte octaviante 4'
Nazard 22/3'
Octavin 2'
Tierce 13/5
Basson 16'
Trompette harmonique 8'
Hautbois 8'
Voix humaine 8'
Tremulant

Contrebasse 16'
Soubasse 16'
*Octave 8'
*Flûte 8'
*Bombarde 16'
#Trompette 8'

Połączenia klawiatur: II-I, II-I sub
I-P, II-P, II-P super
(*) – Transmisja z organów głównych
(#) – przedłużenie Trompette 8‘

Żyrandol Mariacki[edytuj | edytuj kod]

Żyrandol Mariacki.

Gotycki żyrandol Mariacki to pełne przepychu dzieło północnoniemieckie z końca XV w., ukazujące Maryję z Dzieciątkiem pod pozłacanym baldachimem, otoczoną promienistą glorią.

Dzwony[edytuj | edytuj kod]

Kościół św. Jana dysponuje znakomitym tak historycznie jak i brzmieniowo zestawem 5 dzwonów. Zestaw główny składa się z 3 dużych dzwonów. Największy z nich, Apostelglocke, został odlany w 1436 przez Gherta Klinghe w Bremie i stanowi wybitny przykład sztuki ludwisarskiej czasów, w których powstał. Zestaw pomocniczy stanowią dwa dzwony Schelle (duży i mały). Zestaw uzupełniają 2 dzwony zegarowe.

W porównaniu z pozostałymi kościołami Starego Miasta kościół św. Jana ma najcięższy dzwon (ok. 11,6 t), kościół św. Mikołaja dzwon o najniższej tonacji(a0) natomiast kościół św. Michała największy ilościowo zestaw (10 dzwonów).

Nr.
 
Nazwa
 
Rok odlania
 
Ludwisarnia
 
Średnica
(m)
Waga
(t, ok.)
Wysokość tonu
(16tel)
1 Apostelglocke 1436 Ghert Klinghe, Bremen 1,944 5,204 h0–8
2 Sonntagsglocke 1718 Johann Christoph Ziegener,Lüneburg 3,00 2,500 cis1–2
3 Probeglocke 1607 Paul Voß, Lüneburg 1,35 2,000 e1 –1
4 Große Schelle 1436 Ghert Klinghe, Bremen 0,600 d2 –8
5 Kleine Schelle 1519 Hinrik van Kampen, Lübeck 0,500 e2–4
I Stundenglocke 1516 Hinrik van Kampen, Lübeck
II Viertelstundenglocke 1600 Andreas Heineken, Lüneburg

Znane osobistości w historii kościoła[edytuj | edytuj kod]

Do znanych osobistości, działających przy kościele św. Jana należeli: poprzednik Georga Böhma, organista i kompozytor Christian Flor, sprawujący urząd kantora w latach 1676–1697, zwolniony z urzędu w 1692 superintendent Johann Wilhelm Petersen oraz Johann Christopher Jauch, superintendent w latach 1714–1725.

Znaczenie turystyczne kościoła św. Jana[edytuj | edytuj kod]

Wszystkie trzy kościoły Starego Miasta w Lüneburgu stanowią wybitne przykłady gotyku ceglanego i jako takie zostały włączone do trasy Europejskiego Szlaku Gotyku Ceglanego. Poza godzinami nabożeństw są one otwarte dla zwiedzających.

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Europejski Szlak Gotyku Ceglanego

Przypisy

  1. St. Johannis zu Lüneburg: Baugeschichte (niem.). [dostęp 2010-07-04].
  2. Emporis: Johanniskirche (ang.). [dostęp 2010-07-04].
  3. luene.info: St. Johannis zu Lüneburg (niem.). [dostęp 2010-07-04].
  4. st-johanniskirche.de: [http://www.st-johanniskirche.de/index.htm?tree_id=39&inhalt_id=75 Die Renaissance-/Barockorgel l] (niem.). [dostęp 2010-07-04].
  5. Dyspozycja organów została opracowana na podstawie stron: Wirtualne Centrum organowe – Słownik terminów organowych http://organy.art.pl/slownik.php i Gdańskie Organy – Organy Katedry w Oliwie, autor Marek Michalak http://organy.art.pl/slownik.php http://www.gdanskie-organy.com/organs.php?lang=pl&loc=oliwa&tab=stoplist. Wynika z nich, iż w polskiej terminologii obowiązuje terminologia niemiecka, jakkolwiek niektóre nazwy instrumentów mogą być tłumaczone na jęz. polski, jeżeli mają odpowiedniki.
  6. st-johanniskirche.de: Orgel (niem.). [dostęp 2010-07-04].

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  1. Elmar Peter: Lüneburg – Geschichte einer 1000jährigen Stadt 956−1956., wyd: Museumsverein für das Fürstentum Lüneburg, Lüneburg 1999, ISBN 3-922616-15-1.
  2. Martin Voigt: St. Johanniskiche Lüneburg., wyd. Deutscher Kunstverlag, München.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]

  • Kościół i parafia św. Jana w Lüneburgu: strona oficjalna (niem.). www.st-johanniskirche.de/ /. [dostęp 2010-09-03].
  • Przewodnik po kościołach św. Jana i św. Mikołaja: strona oficjalna (niem.). www.turmfuehrergil.de/. [dostęp 2010-09-03].
  • Europejski Szlak Gotyku Ceglanego: Lüneburg: strona oficjalna (niem. • ang. • pol.). www.eurob.org /. [dostęp 2010-09-03].