Bazylika św. Katarzyny Aleksandryjskiej w Grybowie

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Bazylika Mniejsza pw. św. Katarzyny Aleksandryjskiej w Grybowie
kościół parafialny
Distinctive emblem for cultural property.svg A/791 z 29.12.1995
Bazylikaśw. Katarzyny Aleksandryjskiej przy Rynku w Grybowie
Bazylikaśw. Katarzyny Aleksandryjskiej przy Rynku w Grybowie
Państwo  Polska
Miejscowość Grybów
Wyznanie katolickie
Kościół rzymskokatolicki
Parafia św. Katarzyny Aleksandryjskiej w Grybowie
Wezwanie św. Katarzyny z Aleksandrii
Przedmioty szczególnego kultu
Cudowne obrazy Matka Boża Przedziwna
Położenie na mapie województwa małopolskiego
Mapa lokalizacyjna województwa małopolskiego
Bazylika Mniejsza pw. św. Katarzyny Aleksandryjskiej w Grybowie
Bazylika Mniejsza pw. św. Katarzyny Aleksandryjskiej w Grybowie
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Bazylika Mniejsza pw. św. Katarzyny Aleksandryjskiej w Grybowie
Bazylika Mniejsza pw. św. Katarzyny Aleksandryjskiej w Grybowie
Ziemia 49°37′32″N 20°56′45″E/49,625556 20,945833
Commons Multimedia w Wikimedia Commons

Bazylika Mniejsza pw. św. Katarzyny Aleksandryjskiej w Grybowieneogotycki kościół parafialny w Grybowie, w powiecie nowosądeckim, wybudowany w latach 1909-1914. Jego patronką jest św. Katarzyna Aleksandryjska z Egiptu. W głównym ołtarzu rzeźba Chrystusa na Krzyżu na tle płasko rzeźbionej panoramy Jerozolimy z połowy XVII wieku. Ponadto otoczony kultem obraz Matki Boskiej Przedziwnej z 1700, drewniana rzeźba Madonny z Dzieciątkiem zwanej Madonną Grybowską (obecnie przechowywana w Muzeum Erazma Ciołka w Krakowie). Wieża kościelna ma 77 metrów wysokości.

Historia[edytuj | edytuj kod]

Najstarsze dzieje parafii[edytuj | edytuj kod]

Brak dokumentu erekcyjnego kościoła w Grybowie nie pozwala na ustalenie zarówno czasu jego powstania jak i zaistnienia parafii. Pierwsza wzmianka o kościele pojawia się w dokumencie lokacyjnym miasta z 15 maja 1340, w którym czytamy: Item volumus, ut ecclesia ibidem habeat duos mansos, quos liberos esse volumus nostre salutis ob respectum et progenitorum nostrorum, ius patronatus pro nobis ac heredibus nostris reservando[1].Z treści dokumentu nie wynika wprost by w roku jego wystawienia istniał kościół. Można jedynie przypuszczać, że lokacja określała jedynie jego przyszłe uposażenie. Kościół został wzniesiony na potrzeby społeczności miasta wkrótce po jego lokacji około połowy XIV w. i wówczas także została erygowana parafia. O jej istnieniu - jak też istnieniu kościoła - świadczą odnotowane za lata 1346-1358 opłaty świętopietrza, ściągane w wysokości czterech skojców. Istnienie parafii i kościoła potwierdza również informacja przekazana przez Jana Długosza w Liber Beneficiorum: "oppidum Grebov habens in se ecclesiam parochialem muratam, sanctae Catharinae dictam, cuius proprietas ad Serenissum Poloniae Regem pertinent." Najstarsze XVI i XVII-w. wizytacje biskupie podają, że w Grybowie był kościół murowany św. Katarzyny założenia JKM króla Kazimierza. Z powyższych relacji wynika, że prawo patronatu nad kościołem przynależało do króla, zaś fundatorowi miasta Kazimierzowi Wielkiemu zawdzięczano fundację kościoła św. Katarzyny[1].

Stary kościół[edytuj | edytuj kod]

Pierwotny kościół parafialny, wzniesiony był w stylu gotyckim z kamienia rzecznego na planie krzyża łacińskiego. Miał niewielkie, wysoko usytuowane okna, pokryty gontem dach oraz niewielką wieżyczkę. Kościół nosił wezwanie św. Katarzyny Aleksandryjskiej. Król miał szczególne nabożeństwo do tej świętej patronki średniowiecznych uniwersytetów.

W opisie wizytacji z 1607 r. czytamy: "kościół parafialny murowany robił wrażenie starego i zabytkowego, było pięć ołtarzy: wielki ołtarz z kamienia ciosanego, poświęcony św. Katarzynie i św. Mikołajowi, zawiera tryptyk potrójnie rozkładany. Pierwszy układ wewnętrzny, zamykany, obejmuje obrazy Wniebowzięcia Matki Bożej, św. Katarzyny, św. Mikołaja. Całość malowana i rzeźbiona, gdy zamkniemy boczne skrzydła tryptyku pojawi się układ przedstawiający historię życia wymienionych wyżej świętych. Na skrzydłach bocznych, ruchomych mieszczą się z jednej strony obrazy św. Jadwigi, Elżbiety, Barbary i Małgorzaty. Trzeci układ tryptyku wielkiego ołtarza przeznaczony na okres wielkiego postu, wyobraża Zwiastowanie, Narodzenie i Mękę Pańską. W drugim ołtarzu po lewej stronie obraz Matki Boskiej, w trzecim Przemienienia Pańskiego, w czwartym Męki Pańskiej, a w piątym św. Stanisława". Potwierdzenie istnienia pięciu ołtarzy przynosi kolejna wizytacja z 1618 r. Grybów w tym czasie posiadał oprócz kościoła parafialnego trzy inne kościoły: św. Bernardyna, św. Anny i św. Krzyża.

W 1662 miał miejsce poważny pożar, w którym kościół parafialny uległ dużemu zniszczeniu. Nabożeństwa odbywały się w kościółku św. Bernardyna. Ludność grybowska pomagała w odbudowie kościoła, przekazując na ten cel kwoty pieniężne. Nowo wybudowany kościół został 10 maja 1705 uroczyście poświęcony przez biskupa sufragana krakowskiego Kazimierza Łubieńskiego. Od tego czasu patrocinium kościoła poszerzono o patronat św. Mikołaja. Wydaje się, że drugi człon rozszerzonego patrocinium nie musiał być dodany w XVIII w., bowiem wcześniejsze wizytacje informują, że w ołtarzu głównym obraz św. Mikołaja znajdował się obok obrazu św. Katarzyny, co sugeruje, że patrocinium to mogło być również pierwotnym patrocinium kościoła grybowskiego[1].

Wizytacja z 1728 wspomina o bogatym skarbcu kościoła grybowskiego, m.in. o ozdobach ołtarza maryjnego, wskazujących pośrednio na szczególny kult obrazu Matki Bożej Różańcowej. Wizytator odnotował: "Matka Boska różańcowa miała dwie sukienki srebrne, korony, dużą ilość wotów..." Ponadto wśród ornatów, kap, obrusów, pasji, chorągwi na wyposażeniu znajdowały się jeszcze złotem haftowane zasłony przeznaczone zapewne do obrazu Matki Bożej[1].

Następna wizytacja z 1766 przeprowadzona z polecenia biskupa Kajetana Sołtyka zauważa, że kościół nadal posiada pięć ołtarzy – w głównym znajduje się wizerunek Jezusa Ukrzyżowanego oraz obrazy św. Katarzyny i św. Mikołaja umieszczone na zasuwie. Pozostałe ołtarze poświęcone były Matce Boskiej Różańcowej, Przemienieniu Pańskiemu, św. Barbarze i św. Józefowi. Dodatkowo wizytator wymienia również obrazy św. Jadwigi, Elżbiety, Agnieszki, Doroty, Floriana i Stanisława. Odnotował również trzy inne kościoły: św. Bernardyna, św. Anny i św. Krzyża, polecając by je jako mocno zniszczone odbudowano[1].

W 1889 nowe, dwumanuałowe organy dla kościoła wykonał J. Śliwiński. W związku z budową nowego kościoła w 1908 roku organy sprzedano do Barcic, gdzie dotąd się znajdują.

Nowy kościół[edytuj | edytuj kod]

Kościół parafialny pod wezwaniem św. Katarzyny i św. Mikołaja przetrwał aż do końca XIX w. Wówczas to okazał się niewystarczający, a kamień rzeczny z którego był zbudowany powodował jego zawilgocenie. Wiosną 1908 rozpoczęto na jego miejscu budowę nowego kościoła, na czas której funkcję kościoła parafialnego przejął kościół św. Bernardyna[1].

W 1909 położono fundamenty, w roku następnym poświęcono kamień węgielny. Prace budowlane prowadził Roman Olszewski, realizując projekt warszawskiego architekta Józefa Piusa Dziekońskiego. Kościół wystawiono w stylu neogotyckim z cegły z użyciem kamienia. 25 listopada 1913 roku biskup tarnowski Ignacy Maciejowski dokonał tymczasowej konsekracji nie dokończonego jeszcze budynku. Wybuch I wojny światowej przeszkodził dalszej budowie. Dopiero w listopadzie 1918 wykończono szczyt wieży i pokryto kościół miedzianą blachą. Do wystroju wnętrza przyczynili się ofiarami parafianie. Na wieży zamocowano krzyż, a w hełmie wieży zamurowano pergamin tej treści: "W rocznicę zwycięstwa pod Chocimiem utwierdzamy krzyż na wieży tej świątyni, by strzelając w niebo, głosił potomkom o wierze przodków, której jest symbolem. Niech stoi tu wielki, niech się opiera burzom i wichrom, niech stoi niezachwiany, oglądając zawieruchy i przewroty we wszechświecie". Ważnym momentem dla miasta był dzień 18 czerwca 1921, kiedy podczas wizytacji biskup tarnowski Leon Wałęga dokonał konsekracji kościoła, nadając mu pierwotny tytuł: św. Katarzyny Aleksandryjskiej, panny i męczennicy. Do wystroju wnętrza przyczynili się ofiarami parafianie. Nowo wybudowany kościół podczas II wojny światowej został poważnie uszkodzony, po wojnie prace remontowe trwały do 1947[1].

Neogotycki kościół parafialny jest trzynawowy, halowy z transeptem i prezbiterium zamkniętym wielobocznie. Po bokach znajdują się przybudówki, mieszczące od południa zakrystię i przedsionek, od północy kaplicę, od frontu kwadratową wysoką wieżę wtopioną w korpus. Nawy rozdzielone są masywnymi kolumnami o uproszczonych kapitelach, na których umieszczone są późnorokokowe drewniane rzeźby dwunastu apostołów z atrybutami. W oknach prezbiterium znajduje się pięć witraży figuralnych z przedstawieniami św. Katarzyny i świętych polskich. Dwanaście rokokowych obrazów z 2. połowy XVIII w. przedstawia Kolegium apostołów. Po lewej stronie kościoła na ścianie prezbiterium znajduje się pięć figur barokowych z XVIII w. tworzących kompozycję Przemienienia Pańskiego[1].

Wolno stojący, kamienny ołtarz główny przedstawia Chrystusa na krzyżu na tle płaskorzeźby panoramy Jerozolimy. Wnętrze posiada cztery ołtarze.

W lewej nawie usytuowany jest obraz Matki Bożej Przedziwnej – słynącej łaskami, w ramionach transeptu ołtarz z obrazami: św. Antoniego, św. Franciszka, św. Maksymiliana, w prawej nawie ołtarz z wizerunkiem Serca Jezusowego. Namalowany na desce lipowej obraz Serca Jezusowego umieszczono w wykonanym w 1970 ołtarzu. Tło obrazu przedstawia z lewej strony człowieka, który zasłabł i upadł, a dwie postacie okazując mu swoją miłość spieszą mu z pomocą, podając mleko. Twarz upadłego człowieka przypomina twarz Pana Jezusa "coście uczynili jednemu z tych braci moich najmniejszych mnieście uczynili". Z prawej strony kapłan rozdaje komunię św. jako dowód wielkiej miłości Jezusa Chrystusa do człowieka. Nad postaciami widoczny jest krajobraz przypominający ziemię palestyńską lub włoską.

W prawych ramionach transeptu znajduje się ołtarz z obrazem św. Józefa i św. Bernardyna oraz nowsza kopia obrazu Matki Bożej Nieustającej Pomocy. Ponadto na ścianach świątyni umieszczone są m.in. obrazy: Ostatniej Wieczerzy, św. Franciszka, św. Stanisława Kostki i św. Mikołaja. Obrazy św. Katarzyny i Miłosierdzia Bożego przymocowane są do kolumn po prawej i lewej stronie naw. Wewnątrz świątyni znajdują się stacje Drogi Krzyżowej z II połowy XIX w. 21-głosowe, mechaniczne organy wykonał Truszczyński z Warszawy w 1980.

Kościół posiada dwie kaplice. Jedna z nich znajduje się przy prezbiterium. Ma neogotycki ołtarz przedstawiający Zwiastowanie z dwoma scenami – z prawej Pokłonu Trzech Króli, z lewej 12-letniego Jezusa nauczającego w świątyni. Druga kaplica przy nawie bocznej od południa z ołtarzem Matki Bolesnej z "Furtki". Na zewnątrz kościoła znajduje się jeszcze neogotycka kaplica Męki Pańskiej, wewnątrz której umieszczono cztery barokowe rzeźby świętych z XVIII w., statuę Matki Bożej Bolesnej oraz posąg Chrystusa Frasobliwego.

W 1954 biskup Jan Stepa nadał kościołowi grybowskiemu z okazji Roku Maryjnego przywilej sanktuarium maryjnego. Starania ówczesnego proboszcza ks. Adama Kaźmierczyka doprowadziły do ogłoszenia przez biskupa Jerzego Ablewicza dekretem z dnia 24 grudnia 1974 kościoła grybowskiego – Sanktuarium Maryjnym, ze względu na rolę, jaką odgrywa rozwijający się od wieków kult Matki Bożej w Jej słynącym łaskami obrazie Matki Boskiej Różańcowej zwanej Przedziwną lub Grybowską, w życiu religijnym Ludu Bożego Grybowa i ziemi grybowskiej. Był to niewątpliwie ważny moment w życiu parafii grybowskiej.

20 kwietnia 2013 kościół w Grybowie został ogłoszony bazyliką mniejszą[2].

Obecnie trwają gruntowe prace remontowe przy odnawianiu, restauracji i wyposażeniu neogotyckiego kościoła św. Katarzyny Aleksandryjskiej w Grybowie, oraz jego otoczenia[1].

Plebanie[edytuj | edytuj kod]

Obok kościoła usytuowane są dwie plebanie. Starsza, pochodząca z 1699 r., posiada wewnątrz bogate zbiory sztuki kościelnej i pełni obecnie funkcję Muzeum Parafialnego. Wśród eksponatów na uwagę zasługują: gotycki obraz św. Zofii z córkami z około 1460, obrazy: Przemienienia Pańskiego z XVI w., św. Rodziny z około 1500, św. Sebastiana z XVII w., dwie ikony z postaciami apostołów z XVI w., ikona Chrystusa z początku XVIII w. oraz dwa trójkątne zwieńczenia niezachowanego ołtarza tryptykowego z popiersiami proroków Daniela i Zachariasza z ok. 1460. Muzeum posiada także starodruki np. ewangeliarze cerkiewne z początku XIX w., oraz pergaminowy dokument królewski z 1724 adresowany do rzemieślników grybowskich z własnoręcznym podpisem króla Augusta II Mocnego. Druga plebania wybudowana w latach 1982-1985 jest zamieszkana przez kapłanów pracujących w parafii.

Przypisy

  1. 1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 1,5 1,6 1,7 1,8 B. Chronowska: Historia Parafii. [dostęp 2013-08-05].
  2. Kościół w Grybowie został ogłoszony bazyliką (pol.). [dostęp 2013-04-23].