Kościół Świętego Krzyża w Krakowie

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Ujednoznacznienie Ten artykuł dotyczy kościoła istniejącego. Zobacz też: nieistniejący kościół krakowski pod tym samym wezwaniem.
Kościół Świętego Krzyża
kościół parafialny
Distinctive emblem for cultural property.svg A-15 z 30 kwietnia 1974[1]
Kościół Świętego Krzyża
Państwo  Polska
Miejscowość Kraków, pl. Św Ducha 2
Wyznanie katolickie
Kościół rzymskokatolicki
Parafia Świętego Krzyża
Wezwanie Świętego Krzyża
Położenie na mapie Starego Miasta w Krakowie
Mapa lokalizacyjna Starego Miasta w Krakowie
Kościół Świętego Krzyża
Kościół Świętego Krzyża
Położenie na mapie Krakowa
Mapa lokalizacyjna Krakowa
Kościół Świętego Krzyża
Kościół Świętego Krzyża
Ziemia 50°03′48,1″N 19°56′35,2″E/50,063361 19,943111Na mapach: 50°03′48,1″N 19°56′35,2″E/50,063361 19,943111
Commons Multimedia w Wikimedia Commons
Strona internetowa
Kościół św. Krzyża
Gotyckie sklepienie w kościele św. Krzyża
Wnętrze kościoła

Kościół Świętego Krzyża – zabytkowy, gotycki kościół rzymskokatolicki na krakowskim Starym Mieście, we wschodniej części placu Ducha Świętego, między Teatrem im. Juliusza Słowackiego a ul. św. Krzyża.

Historia[edytuj | edytuj kod]

Pierwszy kościół drewniany na tym miejscu według tradycji ufundować miał biskup Pełka w końcu XII w. W 1244 biskup Jan Prandota osadził przy nim zakon duchaków, którzy prowadzili tutaj szpital. Już wtedy istniała tu parafia. Obecny kościół, murowany, pochodzi z XIV w. Kamienne prezbiterium powstało na początku XIV w. (może już ok. roku 1300), zaś kwadratową, ceglaną nawę ukończono w drugiej połowie tego samego wieku – z pewnością nie później niż w roku 1420. Kościół otoczony był cmentarzem parafialnym oraz łączył się z nieistniejącymi już zabudowaniami klasztornymi i szpitalnymi oraz kościołem i szpitalem Ducha Świętego.

W 1528 spłonęło wnętrze kościoła, wtedy prawdopodobnie runęło również sklepienie prezbiterium, które jednak do 1533 szybko odbudowano. W latach 1683-1684 staraniem biskupa Andrzeja Trzebickiego odnowiono kościół, po raz kolejny renowacji dokonano w latach 1896-1898 pod kierunkiem Tadeusza Stryjeńskiego i Zygmunta Hendla.

W 1903 roku w kościele tym ślub z Elżbietą Szprotówną wziął Wojciech Korfanty (fakt ten upamiętnia okolicznościowa tablica[2]

Architektura[edytuj | edytuj kod]

Kościół jest jedną z najczystszych stylowo gotyckich budowli w Krakowie. Ma on bardzo prostą budowę – kwadratowa ceglana nawa oraz prostokątne kamienne prezbiterium (węższe i niższe od nawy, pokryte osobnym dachem). Nad fasadą zachodnią góruje kwadratowa wieża, do której przyziemia przylegają dwie kaplice.Po lewej stronie kaplica św. Andrzeja pochodząca z XVI wieku z zachowanym na ścianie wschodniej gotyckim malowidłem Ukrzyżowania oraz późnorenesansowym ołtarzem z ruchomymi skrzydłami. Po prawej stronie znajduje się kaplica Matki Boskiej Loretańskiej z 1642. Na ścianie szczytowej prezbiterium od strony Plant znajduje się rzeźba upadającego Chrystusa dzieło Jana Szczepkowskiego z początku XX wieku.

Wnętrze[edytuj | edytuj kod]

Wewnątrz niezwykłe jest sklepienie palmowe nawy, wsparte tylko na jednym, centralnym filarze symbolizującym biblijne drzewo życia. Po prawej stronie za wejściem znajduje się pochodzący z kościoła Ducha Świętego lawaterz z zachowaną datą 1581 obecnie służący jako kropielnica.

Pozostały wystrój nawy jest w obecnej postaci wierną XIX-wieczną rekonstrukcją renesansowych malowideł pochodzących z 2 poł. XVI wieku. Z powodu zbyt silnego zawilgocenia oraz braku nowoczesnych metod konserwatorskich nie udało się uratować oryginałów. Stanisław Wyspiański skopiował je w skali 1:1 i jego kartony posłużyły Antoniemu Tuchowi do wykonania rekonstrukcji. Na ścianach umieszczono wizerunki bpa Iwona Odrowąża oraz czterech Doktorów Kościoła. Na wschodniej ścianie znajduje się „Zwierciadło Grzesznika” (starzec siedzący na krześle wyrastającym z głębi studni) – jest to jedyne zachowane tego typu przedstawienie w malarstwie polskim.

Późnogotyckie sklepienie sieciowe w prezbiterium pochodzi z 1530 pokryte jest polichromią z motywami roślinnymi. Na zwornikach widnieją herby Królestwa Polskiego, Sforzów, Duchaków i Bonerów.

Ołtarz główny pochodzi z początków XVIII wieku, znajdujący się w nim krucyfiks wykonano w XVII wieku. uwieczniony jest on na tle malowanego krajobrazu ze złoconymi wyobrażeniami słońca i księżyca, po bokach ołtarza umieszczono złocone posągi św. Stanisława i św. Wojciecha, a przy mensie ołtarzowej dwie późnogotyckie polichromowane figury Matki Boskiej i św. Jana Ewangelisty.

Ołtarz św. Anny (po lewej stronie nawy) w części środkowej przedstawia Nauczanie Marii z około 1650 wzorowany jest on na miedziorycie wykonanym na podstawie obrazu Petera Paula Rubensa.

Ołtarz Matki Boskiej z prawej strony nawy pochodzi z 1630, a obraz Matki Bożej prezentuje szeroko rozpowszechniony typ ikonografii (Hodegetria), według którego wykonano także wizerunek Matki Boskiej z Piekar Ślaskich.

Kaplica św. Zofii (po prawej stronie) została wybudowana jako kaplica cechowa krakowskich piekarzy w 1442. We wnęce ściany południowej ma zachowany unikatowy pochodzący z końca XVI wieku późnorenesansowy konfesjonał należący do najstarszych zachowanych w Krakowie. Pozostałe konfesjonały barokowe w kościele przeniesione tutaj zostały z katedry wawelskiej. Organy 18-głosowe z barokowym prospektem.

Poza tym uwagę mogą przyciągnąć: brązowa chrzcielnica z 1423 r., pośród wielu innych epitafium Heleny Modrzejewskiej rodziny Pollerów i Tomasza Prylińskiego, skrzydła gotyckiego tryptyku z nieistniejącego już kościoła św. Michała na Wawelu, a także stalle pochodzące z XVII w. zdobione polichromią przedstawiającą sceny z życia duchaków, tron prepozyta duchaków oraz ambona z 1 ćw. XVII wieku stanowiące doskonały przykład wspaniałego kunsztu krakowskich snycerzy.

Obok kościoła znajduje się wczesnogotycka, kamienna plebania, która jest najstarszym zachowanym budynkiem mieszkalnym w Krakowie.

Proboszczowie[edytuj | edytuj kod]

  • ks. Mikołaj z Opawy (XV w.)
  • ks. Stanisław Teplar (XVI w., na pewno lata 30.)
  • ks. Jan z Wiślicy (1562-1568)
  • ks. Alexy Chyliński (do 1683 r.)
  • ks. Rafał Cybulski (od 1684 r.)
  • ks. Kasper Małecki (od 1783 r.)
  • ks. Walenty Janikowski (zm. 1858 r.), prepozyt zakonu przez 24 lata
  • ks. Franciszek Piątkowski (do 1865 r.)
  • ks. Paweł Russek (1865-1872), kanclerz konsystorza
  • ks. Ignacy Patyński (1873-1883), rektor Domu Księży Emerytów
  • ks. Wacław Cholewiński (1883-1895), wykładowca katechetyki
  • ks. Władysław Mikulski (1895-1935)
  • ks. Andrzej Mytkowicz (1936-1954), profesor Uniwersytetu Lwowskiego
  • ks. Bolesław Przybyszewski (1954-1971), profesor hist. Kościoła i hist. sztuki
  • ks. Ryszard Wilczyński (1971-1981)
  • ks. Stanisław Adamski (1981-1992)
  • ks. Wojciech Stokłosa (administrator, 1992-1993)
  • ks. Zdzisław Kliś (1993-1997)
  • ks. dr Jan Abrahamowicz (1997-2010)[3]
  • ks. Paweł Kubani (od 2010)[4]

Przypisy

  1. Narodowy Instytut Dziedzictwa: Rejestr zabytków nieruchomych - województwo małopolskie (pol.). 31 marca 2014.
  2. Michał Rożek, Przewodnik po zabytkach Krakowa, 2006, s. 224.
  3. Kościół Świętego Krzyża w Krakowie. [dostęp 26.09.2010].
  4. Kościół Świętego Krzyża w Krakowie. [dostęp 26.09.2010].

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Kościół św. Krzyża w Krakowie, Kraków: Fundacja Ratowania Kościoła św. Krzyża, 1994.
  • Stanisław Wyspiański, Dawna polichromia kościoła św. Krzyża w Krakowie, „Rocznik Krakowski”, 1 (1898), s. 90-101 [1]

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]

Wikimedia Commons