Kościół Dziesięciu Tysięcy Męczenników w Niepołomicach

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Kościół Dziesięciu Tysięcy Męczenników w Niepołomicach
kościół parafialny
Narodowy Instytut Dziedzictwa
Distinctive emblem for cultural property.svg A-160 z 15.01.1970
Widok od strony Rynku
Widok od strony Rynku
Państwo  Polska
Miejscowość Niepołomice
Wyznanie katolickie
Kościół łaciński
Parafia Dziesięciu Tysięcy Męczenników
brak współrzędnych
Wnętrze kościoła

Kościół Dziesięciu Tysięcy Męczennikówgotycki murowany kościół parafialny z połowy XIV wieku, zbudowany z donacji Kazimierza Wielkiego w ówczesnej wsi królewskiej Niepołomice. Znacznie przebudowany w stylu barokowym dzięki fundacji Lubomirskich, jest najstarszym istniejącym budynkiem w miejscowości.

Historia[edytuj | edytuj kod]

Początki świątyni sięgają 1350 roku, kiedy biskup krakowski Jan Bodzanta powołał parafię, obejmującą Niepołomice i siedem okolicznych wsi. Kazimierz Wielki uposażył parafię i ufundował kościół, budowany w latach 1350−1358. Uroczystej dedykacji dokonał po zakończeniu budowy, w obecności fundatora i księcia mazowieckiego Siemowita III, arcybiskup gnieźnieński Jarosław Bogoria. Według średniowiecznych kronikarzy i części współczesnych autorów, królewska fundacja była, wspólnie z innymi donacjami tego okresu, związana z ekspiacją za śmierć księdza Marcina Baryczki, inni podważają to twierdzenie[1]. Nietypowe wezwanie kościoła próbowała wyjaśnić hipoteza jego związku ze zwycięską bitwą w wojnie z Litwą bądź Rusią, właśnie w dniu wspomnienia męczenników (22 czerwca)[2], ale część historyków wskazuje na słabe udowodnienie tej teorii, nie znajdując potwierdzenia, że taka bitwa w ogóle miała miejsce[1].

W 1596 roku starosta niepołomicki Jan Branicki ufundował manierystyczną kaplicę grobową dla swoich rodziców: Grzegorza i Katarzyny. Ich nagrobek, pochodzący z warsztatu Santi Gucciego, wykonany jest z szarego kamienia, z użyciem czerwonego marmuru i ozdobiony rzeźbami postaci oraz motywami roślinnymi. Jan Branicki sfinansował także pokrycie całego kościoła nowym dachem i ufundował wyposażenie oraz sprzęty liturgiczne, w tym monstrancję, znajdującą się obecnie w depozycie w Muzeum Niepołomickim[3].

Widok od frontu

W 1640 roku do nawy północnej została dobudowana kaplica św. Karola Boromeusza, ufundowana przez Stanisława Lubomirskiego, wojewodę krakowskiego. Mieści ona cudowny obraz patrona, sprowadzony do Niepołomic w 1604 roku z Bolonii przez Annę Branicką, żonę Jana. Prawdopodobnie w tym samym czasie powstała jednolita stylowo z kaplicą południowa zakrystia kościoła. Stiuki w kaplicy pochodzą najprawdopodobniej z warsztatu Falconiego[3]. Około roku 1690 świątynia została przebudowana po zniszczeniach czasów wojen drugiej połowy XVII wieku. Dwie pierwotne gotyckie nawy zostały połączone w jedną, barokową, o nowym sklepieniu i oknach. Z tego okresu pochodzi także portal, prowadzący na chór muzyczny. Według upamiętniającej przebudowę płyty z czarnego marmuru, jej donatorem był król Jan Kazimierz wspólnie z rodziną Lubomirskich[3].

W pierwszej połowie XVIII wieku, podczas odnawiania dachu, otrzymał on rokokową sygnaturkę. W tym samym czasie nowy, ołowiany dach zabudowano także nad kaplicą Lubomirskich a obraz św. Karola Boromeusza został wprawiony w nowy, rokokowy ołtarz. W 1800 roku powstała stiukowa dekoracja łuku tęczy i ścian nawy. W 1837 roku obok kościoła zbudowano murowaną dzwonnicę, w miejsce dotychczasowej drewnianej. W 1916 roku wnętrze zostało pokryte polichromią, wzorowaną na tej z krakowskiego Kościoła Mariackiego, autorstwa Juliana Makarewicza[3].

Architektura i wnętrze[edytuj | edytuj kod]

Kościół Dziesięciu Tysięcy Męczenników powstał pierwotnie jako dwunawowy, z halowym wnętrzem i sklepieniami wspartymi na dwóch wielobocznych filarach ustawionych w osi podłużnej. Do grupy podobnych, dwunawowych świątyń, pochodzących z fundacji Kazimierza Wielkiego, zaliczane są również: kolegiata w Wiślicy, fara w Szydłowie i kościół w Stopnicy. Po przebudowie z XVII wieku zatracił się dwunawowy układ budynku. Głównym budulcem kościoła w Niepołomicach była cegła, elementy konstrukcyjne wykonano z kamienia. Trzyprzęsłowe prezbiterium zamknięte jest trójbocznie, przy jego wschodniej ścianie znajduje się bezstylowy ogrójec. Całość korpusu ujęta jest przyporami i nakryta dachami dwuspadowymi, z wieżyczką na sygnaturkę nad nawą. Po obu stronach nawy znajdują się kaplice, nakryte kopułami: manierystyczna Branickich od strony południowej i wczesnobarokowa Lubomirskich (św. Karola Boromeusza) od północnej[3].

Nawę, o ścianach rozczłonkowanych pilastrami, nakrywa sklepienie kolebkowe, prezbiterium gotyckie sklepienie żebrowo-krzyżowe. Gotycka, zachowana w całości w pierwotnym kształcie, północna zakrystia prezentuje malowidła ścienne fundacji Elżbiety Łokietkówny, pochodzące prawdopodobnie ze szkoły włoskiej, wykonane około 1370 roku. Ołtarz główny, ze złoconego drewna, pochodzi z XVIII wieku, podobnie jak powiązane z nim stylistyką ołtarze boczne. Kamienna chrzcielnica z drugiej połowy XVII wieku pochodzi z warsztatu Santi Gucciego[3].

Przypisy

  1. 1,0 1,1 Stanisław Szczur: Powstanie parafii niepołomickiej w: Rocznik Niepołomicki.
  2. Piotr Pacholarz: Niepołomicki renesans. "Konspekt" 1/2007 (28). ISSN 1509-6726.
  3. 3,0 3,1 3,2 3,3 3,4 3,5 Krystyna Sinko-Popielowa: Kościół w Niepołomicach w: Rocznik Niepołomicki.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]