Kościół Najświętszej Marii Panny Wniebowziętej w Śremie

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Kościół Najświętszej Marii Panny Wniebowziętej w Śremie
kościół farny, kościół parafialny
Distinctive emblem for cultural property.svg 2427/A z 22 grudnia 1932
Kościół NMP Wniebowziętej w Śremie
Kościół NMP Wniebowziętej w Śremie
Państwo  Polska
Miejscowość Śrem
Wyznanie katolickie
Kościół rzymskokatolicki
Parafia NMP Wniebowziętej w Śremie
Wezwanie NMP Wniebowziętej
Położenie na mapie Śremu
Mapa lokalizacyjna Śremu
Kościół Najświętszej Marii Panny Wniebowziętej w Śremie
Kościół Najświętszej Marii Panny Wniebowziętej w Śremie
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Kościół Najświętszej Marii Panny Wniebowziętej w Śremie
Kościół Najświętszej Marii Panny Wniebowziętej w Śremie
Ziemia 52°05′47″N 17°01′09″E/52,096389 17,019167Na mapach: 52°05′47″N 17°01′09″E/52,096389 17,019167
Commons Multimedia w Wikimedia Commons

Kościół Najświętszej Marii Panny Wniebowziętej w Śremie, zwyczajowo określany jako kościół farny – najstarszy zachowany kościół w Śremie, położony w prawobrzeżnej części miasta, wybudowany w stylu gotyckim, z barokowym i późniejszym wyposażeniem. Kościół jest główną świątynią parafii pw. Najświętszej Marii Panny Wniebowziętej w Śremie.

Historia[edytuj | edytuj kod]

Widok kościoła NMP Wniebowziętej od ul. Wawrzyniaka

Dokładna data powstania kościoła nie jest znana, wiadomo jednak, że nie był on pierwszą świątynią w mieście. Wcześniej na lewym brzegu Warty (na którym pierwotnie w 1253 r. lokowano Śrem), w okolicach obecnej wieży ciśnień, znajdował się kościół pw. św. Mikołaja, wzmiankowany w 1298 r., obecnie nieistniejący (z powodu złego stanu technicznego został ostatecznie rozebrany na początku XIX wieku)[1].

Obecny kościół farny wybudowano prawdopodobnie po powtórnej lokacji miasta (tym razem na prawym brzegu Warty), która miała miejsce w 1393 r. Na podstawie zachowanych źródeł wiadomo, że w 1421 mieszczanie ufundowali jeden z ołtarzy, w 1504 r. powstała jedna z kaplic, ufundowana przez cech rzeźników (obecnie zakrystia) a w XVI wieku dobudowano kilkukondygnacyjną wieżę zakończoną dwupoziomową, ośmioboczną latarnią i wczesnobarokową iglicą[2]. W 1627 r. powstała druga kaplica z kryptą Chłapowskich i Raczyńskich pod posadzką. Później zasadnicza bryła kościoła pozostawała niezmieniona, zmianom ulegało jedynie jego wyposażenie, obecnie kościół ma wyposażenie barokowe i późniejsze. W nowszych czasach najważniejszą zmianą było zastąpienie dawnego XVIII-wiecznego ołtarza nowym w stylu późnego baroku, co nastąpiło w 1892 r. Do większych zmian w wyposażeniu wnętrza doszło również podczas przebudowy w 1950 r. i później, na skutek dostosowania prezbiterium do wymogów liturgii posoborowej (po II Soborze Watykańskim).

Architektura[edytuj | edytuj kod]

Widok na wieżę kościoła NMP Wniebowziętej z Parku Powstańców Wielkopolskich w Śremie

Kościół farny w Śremie jest budowlą późnogotycką, orientowaną, murowaną z cegieł w układzie polskim z użyciem cegły glazurowanej. Jego długość wynosi 45 m, a szerokość 12 m. Jest kościołem jednonawowym, zakończonym od wschodniej strony prostokątnym prezbiterium o szerokości równej nawie.

Po przeciwnej stronie budynku kościoła (od zachodu) przylega do niego wielokondygnacyjna prostokątna wieża o wysokości 62 m, dobudowana w XVI wieku, później nakryta wczesnobarokowym, miedzianym hełmem. Hełm w swojej głównej części składa się z dwupoziomowej, ośmiobocznej latarni z iglicą, kulą i krzyżem, która wieńczy murowaną część wieży. Na wieży zawieszone są trzy dzwony: świętych Michała, Dominika i Kazimierza, pochodzące z 1533, 1749 i 1957 r.

Od strony północnej znajdują się późnogotyckie zakrystia i kaplica, a od strony południowej dodatkowe (obecnie zazwyczaj używane przez wiernych jako główne) wejście do kościoła, przebite dopiero w latach 50. wieku (pierwotne wejście główne znajduje się pod wieżą).

Cały budynek otoczony jest wielouskokowymi skarpami (przyporami), które wzmacniają jego mury. Od strony wschodniej zachował się widoczny szczyt późnogotycki – kilkukondygnacyjny, schodkowy, ozdobiony tynkowanymi płycinami w obramieniach z profilowanej cegły, okrągłymi przeźroczami i sterczynami. W elewacji wschodniej znajdują się również dwie duże ostrołukowe blendy o dwuuskokowych ościeżach; środkowe okno pomiędzy nimi jest zbarokizowane.

Elewacja zachodnia pierwotnie była ukształtowana w podobny sposób jak wschodnia, obecnie szczyt od strony zachodniej jest jednak niewidoczny, ponieważ został ukryty w wieży. W środkowym oknie od tej strony (obecnie zamurowanym) widać ślady laskowania. Okna od południa są przymurowane, z nowymi laskowaniami z cegły. W ścianie północnej widać dwie wnęki zamknięte łukami półpełnymi.

Świątynia jest przykryta dachem dwuspadowym o jednej kalenicy; więźba dachowa nad prezbiterium jest późnogotycka, nad nawą barokowa[3].

Wnętrze kościoła[edytuj | edytuj kod]

Większą część świątyni (prezbiterium i nawę) przykrywa sklepienie gwiaździste z XV/XVI wieku. Ciężar sklepienia we wnętrzu kościoła jest przenoszony na płaskie lizeny (do 1950 r. w miejscu lizen znajdowały się wsporniki), a na zewnątrz budynku na wielouskokowe szkarpy. Zarówno w prezbiterium jak i nawie powierzchnia sklepienia jest podzielona na trzy przęsła. W zakrystii i kruchcie (pod wieżą) występuje sklepienie krzyżowe.

Prezbiterium[edytuj | edytuj kod]

Ołtarz główny

Ołtarz główny w prezbiterium został zbudowany w stylu późnobarokowym w 1892 r. (wcześniejszy ołtarz pochodził z XVIII wieku), pewne zmiany niektórych jego elementów (wokół tabernakulum) wprowadzono w 1950 r. Po obu stronach mensy (płyty ołtarzowej) stoją po dwie kolumny, zakończone głowicami i przyozdobione ornamentem roślinnym. Na kolumnach stoją posągi aniołów: św. Michała z tarczą z napisem „Quis ut Deus” (z lewej strony) i św. Rafała z młodzieńcem u boku (z prawej strony). Głowice kolumn połączone są łukiem – fryzem. W centrum ołtarza znajduje się kopia obrazu Tycjana z 1518 r. z weneckiego kościoła Santa Maria Gloriosa dei Frari, przedstawiającego wniebowzięcie Najświętszej Marii Panny (patronki kościoła). Nad obrazem znajduje się kartusz z napisem „Wywyższona Jesteś Święta Boża Rodzicielko”. Przed kolumnami stoją posągi prawdopodobnie św. Piotra i Pawła[4]. W górnej kondygnacji ołtarza znajdują się dwa pilastry, pomiędzy nimi okno witrażowe z przedstawieniem Serca Pana Jezusa, całość wieńczy rubinowa korona z szarfami, podtrzymywanymi przez dwa aniołki.

W związku z reformą liturgii po II Soborze Watykańskim ołtarz główny już nie pełni swojej funkcji liturgicznej. W 1972 r. prezbiterium przystosowano do liturgii posoborowej i ustawiono nowy ołtarz, ufundowany przez ks. Kazimierza Łaszewskiego. Obecny, marmurowy ołtarz pochodzi z 1998 r. Ustawiono go podczas przebudowy prezbiterium i wymiany posadzki z drewnianej na marmurową.

Kościół posiada też dwa wyrzeźbione z drewna ołtarze boczne. Chociaż oba są w stylu barokowym, zbudowano i ustawiono je dopiero w 1950 r., po usunięciu wcześniejszych ołtarzy murowanych. W ołtarzu z prawej strony znajduje się późnorenesansowy obraz przedstawiający Adorację Matki Bożej przez świętych Wojciecha i Stanisława z ok. 1620 r., prawdopodobnie pędzla Andrzeja Stussa, od lat 70. częściowo przykryty barokową sukienką. W ołtarzu z lewej strony znajduje się obraz przedstawiający Trójcę Świętą z pierwszej połowy XVII wieku[5].

Nawa[edytuj | edytuj kod]

Wnętrze kościoła

Na belce tęczowej, w połowie długości kościoła, stoi barokowy krucyfiks z postacią ukrzyżowanego Chrystusa z I połowy XVIII wieku. Pod belką tęczową znajduje się drewniana zabytkowa ambona z rzeźbami czterech ewangelistów, która, podobnie jak zabytkowy ołtarz główny, już nie pełni swojej funkcji (nową, marmurową ambonę ustawiono przy nowym, posoborowym ołtarzu w 1998 r.).

Na ścianie północnej nawy, w miejscu dawnych, zamurowanych okien, znajdują się rzeźby patronów Polski: św. Wojciecha, św. Stanisława i św. Kazimierza, patrona rolników św. Izydora i św. Zygmunta męczennika, wszystkie dłuta Józefa Berdyszaka, wykonane w 1950 r. Autorstwa Józefa Berdyszaka jest również drewniana chrzcielnica ze scenami chrztu w pobliżu prezbiterium oraz stacje drogi krzyżowej, zawieszone po obu stronach nawy.

W ścianie południowej świątyni znajdują się wysokie gotyckie okna ostrołukowe, przebudowane w latach 30. XX i ozdobione wówczas nowymi laskowaniami i maswerkami. Okna te są wypełnione gotyckimi motywami dekoracyjnymi oraz witrażami przedstawiającymi św. Stanisława Biskupa (patrona Polski), św. Leona Wielkiego (papieża) oraz św. Leonarda (patrona misji ludowych)[6].

Chór muzyczny[edytuj | edytuj kod]

Zachodnia część nawy jest zakończona chórem muzycznym z prospektem organowym. Dwumanuałowe, 30-głosowe organy o neoromantycznym brzmieniu zostały zbudowane przez Dominika Biernackiego z Wrocławia w 1929 r. (w 1999 r. zostały wyremontowane). Z okazji ich oddania do użytku w śremskim kościele odbył się recital kompozytora Feliksa Nowowiejskiego, który wówczas, w okresie międzywojennym, mieszkał w Poznaniu.

Pod chórem stoją dwa barokowe konfesjonały z końca XVIII wieku (trzeci, w tym samym stylu, jest w kruchcie pod wieżą) oraz klasycystyczna chrzcielnica. W miejscu tym znajduje się też jeden z cenniejszych zabytków wyposażenia kościoła: manierystyczny nagrobek z piaskowca Jerzego Jączyńskiego, podstarościego śremskiego, z datą śmierci 1597 r. Zmarły jest przedstawiony w zbroi rycerskiej, w pozycji leżącej[7].

Kaplice[edytuj | edytuj kod]

Kościół farny w Śremie posiada obecnie tylko jedną kaplicę – św. Józefa – dobudowaną do ściany północnej kościoła, w jego zachodniej części. Kaplica została zbudowana w 1627 r. i zawiera między innymi kryptę rodziny Chłapowskich i Raczyńskich (właścicieli pobliskiego Niesłabina). W kaplicy znajduje się ołtarz z obrazem św. Teresy od Dzieciątka Jezus; ściany są przyozdobione wykonanymi techniką sgrafitto freskami autorstwa Jana Berdyszaka z 1955 r., przedstawiającymi sceny z życia Jezusa, Maryi i Józefa.

Kościół miał też drugą kaplicę (zbudowaną w 1504 r.), obecnie spełnia ona jednak funkcję zakrystii. Z prezbiterium prowadzą do niej zabytkowe drzwi z kutego żelaza z XVI wieku[8].

Otoczenie kościoła[edytuj | edytuj kod]

Na ścianach zewnętrznych kościoła wmurowano pięć tablic epitafijnych, poświęconych pamięci księży pracujących w parafii, m.in. Piotra Wawrzyniaka, działacza narodowego, zasłużonego w walce o zachowanie polskości w zaborze pruskim, który w śremskiej farze przez ponad 20 lat był wikarym. Inna z tablic poświęcona jest Pawłowi Betnerowiczowi, przeorowi klasztoru cystersów w Wągrowcu, zmarłemu w 1810 r.

Na cmentarzu przykościelnym znajduje się m.in. grób Pauli Wężykówny, śremskiej pisarki dla dzieci (zmarłej w 1963 r.), a także wspólna mogiła ofiar egzekucji, przeprowadzonej przez Niemców 20 października 1939 r. w Śremie i 8 listopada 1939 r. w Zbrudzewie[9].

Przypisy

  1. Zbigniew Szmidt: Śrem. Poznań: Wydawnictwo WBP, 1994, s. 50-51. ISBN 83-858111-13-3.
  2. Zbigniew Szmidt: Śrem. Poznań: Wydawnictwo WBP, 1994, s. 31. ISBN 83-858111-13-3.
  3. Bernard Scheller: Kościół pw. NMP Wniebowziętej w Śremie. Śrem: Parafia pw. NMP Wniebowziętej w Śremie, 2009, s. 6-8.
  4. Według wpisu do rejestru zabytków są to św. Jan Kanty i św. Karol Boromeusz.
  5. Bernard Scheller: Kościół pw. NMP Wniebowziętej w Śremie. Śrem: Parafia pw. NMP Wniebowziętej w Śremie, 2009, s. 8-13.
  6. Bernard Scheller: Kościół pw. NMP Wniebowziętej w Śremie. Śrem: Parafia pw. NMP Wniebowziętej w Śremie, 2009, s. 14-17.
  7. Bernard Scheller: Kościół pw. NMP Wniebowziętej w Śremie. Śrem: Parafia pw. NMP Wniebowziętej w Śremie, 2009, s. 17-19.
  8. Bernard Scheller: Kościół pw. NMP Wniebowziętej w Śremie. Śrem: Parafia pw. NMP Wniebowziętej w Śremie, 2009, s. 20-21.
  9. Zbigniew Szmidt: Śrem. Poznań: Wydawnictwo WBP, 1994, s. 34. ISBN 83-858111-13-3.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Zbigniew Szmidt: Śrem. Poznań: Wydawnictwo WBP, 1994, s. 31-34. ISBN 83-858111-13-3.
  • Śrem. W: Zbigniew Szmidt: Atrakcje turystyczne ziemi śremskiej. Śrem: Śremski Ośrodek Wspierania Małej Przedsiębiorczości, 2001, s. 12. ISBN 83-910942-7-8.
  • Bernard Scheller: Kościół pw. NMP Wniebowziętej w Śremie. Śrem: Parafia pw. NMP Wniebowziętej w Śremie, 2009.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]