Kościół katolicki a ustasze

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj

Stosunki między Kościołem rzymskokatolickim a ruchem ustaszy sprawującym władzę w Niezależnym Państwie Chorwackim pozostawały niejednoznaczne i są przedmiotem dyskusji. Niezależne Państwo Chorwackie było w rzeczywistości nazistowskim państwem satelickim stworzonym w 1941 roku w okupowanej przez państwa Osi Jugosławii. Kościół od początku bronił Żydów konwertytów na katolicyzm, ale nie stawał oficjalnie w obronie całej społeczności żydowskiej, poddanej przez faszystowskich ustaszy prześladowaniom i wywózkom do obozów koncentracyjnych[1], podejmował jedynie poprzez swoją dyplomację próby niejawnego wpłynięcia na rząd ustaszy w sprawie niemoralności i ludobójstwa[2]. Reżim ustaszy łączył katolicyzm z retoryką nacjonalistyczną, aby umocnić swoją władzę ustasze absorbowali radykalny ruch katolicki[3].

Po początkowym entuzjazmie hierarchii katolickiej na czele z biskupem Zagrzebia, Alojzym Stepinacem, która z radością[4][5] przyjęła fakt powstania „niezależnej” Chorwacji, stopniowo po kolejnych ekscesach ustaszy, przyszedł czas ochłodzenia stosunków na linii reżim-Kościół[6][7]. Część znanych duchownych chorwackich poparło Ante Pavelicia[8], a nawet wzięło udział w zbrodniach przeciwko ludzkości, w tym zbrodniach na cywilach. Część księży była krytyczna wobec rządów ustaszy i wstawiała się prywatnie za prześladowanymi Serbami i Żydami.

Tło[edytuj | edytuj kod]

Utworzenie ponadnarodowej Jugosławii zostało pozytywnie przyjęte przez Kościół katolicki Chorwacji i Słowenii. Pomimo sprzeciwu części Kościoła, która wolała kontynuację Cesarstwa Austro-Węgierskiego, większość hierarchów poparła wizję zjednoczenia południowych Słowian. Mimo początkowego wsparcia, poparcie kleru zaczęło stopniowo topnieć. Według Kościoła katolickiego przez nowe rządy kler utracił dawne przywileje, a nowa władza jest wroga „obcym” (innym niż „narodowy” Kościół prawosławny) instytucjom religijnym[9][10][11]. Kontakty między hierarchią katolicką a rządem Jugosławii pogorszyło zabójstwo chorwackiego polityka Stjepana Radicia i ogłoszenie dyktatury królewskiej w 1929 roku[12]. Wśród duchownych popularność zdobywał radykalny nacjonalizm. Nacjonaliści chorwaccy skupieni w ekstremistycznej Chorwackiej Partii Prawa i w organizacji ich następców – ustaszy, pozostawali bliscy ideałom Kościoła, głównie z powodu niechęci do prawosławnych Serbów[13] i traktowania katolicyzmu jako części chorwackiej tożsamości narodowej[14].

W okresie międzywojennym zaostrzyła się rywalizacja między Kościołem katolickim a Serbskim Kościołem Prawosławnym[15]. W większości katoliccy Chorwaci obawiali się że wzrośnie polityczna władza prawosławnych, a tym samym ograniczona zostanie działalność ugrupowań katolickich[16][17][18]. Po ustanowieniu królewskiej dyktatury Aleksandra I pozycja Kościoła chorwackiego mocno się zradykalizowała, szczególnie po porażce próby ratyfikacji konkordatu w drugiej połowie 1930[19][20]. Choć regionalne przywództwo Kościoła i Watykan starały się wzmocnić swoją pozycję poprzez negocjacje z rządem w Belgradzie, niższe duchowieństwo często wpajało społeczeństwu podobieństwo katolicyzmu i nacjonalizmu chorwackiego. Część z tych duchownych było często słabo wykształconych, radykalizacja kleru zbliżyła tą grupę społeczną do ultranacjonalistycznych ustaszy[21]. Ustasze jako samodzielny ruch skrajnej prawicy powstali w 1930 roku. Rząd Jugosławii starał się złagodzić nacjonalistyczne napięcia, szanować katolickie instytucje religijne i popierać umiarkowanych hierarchów kościelnych. Jednym z uważanych za umiarkowanych hierarchów był weteran serbskiej armii (front macedoński), Stepinac. Przez Belgrad postrzegany był jako zwolennik państwowości jugosłowiańskiej. Stepinac przyczynił się do poszerzenia autonomii Chorwacji w 1930 roku[22].

Wrogość do prawosławia, idei Jugosławii i zażarty antykomunizm chorwackiego Kościoła, przyczynił się do wzrostu sympatii pronazistowskich wewnątrz Kościoła[23][24]. W całym regionie, Kościół był konserwatywny i miał proautorytarną tradycję[25], tendencja ta ułatwiła powstanie szowinistycznych ruchów, które widziały Kościół jako sojusznika w walce z komunizmem i Żydami[26]. Proklamacja „niepodległości” Słowacji (marionetkowe państwo nazistowskie) w marcu 1939 roku, odbyła się dzięki wstawiennictwu hitlerowców, w wydarzeniu tym wielu Chorwatów zobaczyło potrzebę interwencji państw Osi aby chorwacka niepodległość była możliwa[27]. Już pod koniec 1930 roku, bardziej radykalni duchowni widzieli w ustaszach chorwacki ruch niepodległościowy a w Kościół przejawiać coraz bardziej pozytywny stosunek do kwestii niepodległości[28].

Lokalny Kościół utrzymywał umiarkowany, tradycyjny, antysemityzm, sprzyjający dyskryminacji Żydów i ich konwersji na katolicyzm. Nawet w okresie Jugosławii, minister edukacji i katolicki ksiądz słoweński, Antoni Korošec, zatwierdzili i wprowadzili prawo numerus clausus. Pomimo rosnącej wrogości duchowieństwa wobec Żydów, których duchowni oskarżali o bolszewizm lub wspieranie rządu w Belgradzie, w ciągu dwudziestolecia wojennego nie podejmowano agresywnych działań antysemickich[29].

Utworzenie Niezależnego Państwa Chorwackiego[edytuj | edytuj kod]

Lider ustaszy Ante Pavelić i Joachim von Ribbentrop

Zarówno Watykan, jak i chorwacki Kościół katolicki entuzjastycznie przyjęły upadek państwa jugosłowiańskiego, po jego klęsce w kampanii w kwietniu 1941 roku[30][31][32][33], także utworzenie Niezależnego Państwa Chorwackiego w 1941 roku zostało początkowo pozytywnie przyjęte przez hierarchię Kościoła i wielu księży katolickich. Ante Pavelić, przywódca ustaszy, znany był z poglądów prokatolickich i antyserbskich, uważał on katolicyzm za integralną część kultury chorwackiej. Dla ustaszy „stosunki z Watykanem były równie ważne jak stosunki z Niemcami”, Watykan był bowiem kluczem dla uzyskania szerokiego poparcia ustaszy wśród społeczeństwa Chorwacji[34]. Ante Pavelić w maju 1941 roku, tuż po zostaniu dyktatorem marionetkowej Chorwacji został przyjęty na prywatnej audiencji u papieża Piusa XII. Według Michaela Phayera, to po otrzymaniu błogosławieństwa od papieża, Ante Pavelić i ustasze rozpoczęli w Chorwacji ludobójstwo[35]. Pius XII odmówił jednak zerwania stosunków dyplomatycznych z reżimem i ponownie spotkał się z Paveliciem w 1943 roku. Pius XII był krytykowany za jego odbiór Pavelicia; Foreign and Commonwealth Office czyli brytyjskie biuro spraw zagranicznych określiło papieża jako „największego tchórza moralnego naszych czasów”[36]. Watykan miał nadzieję że ustasze pokonają w Chorwacji komunizm i narzucą katolicyzm 200 tys. osobom, które po I wojnie światowej opuściły Kościół katolicki i przyjęły prawosławie[37]. Ustasze ogłosili katolicyzm oficjalną religią ich państwa[38]. W liście pasterskim biskup Stepinac poprosił wiernych i duchownych o wspieranie nowego systemu[39][40][41]. W chorwackich kościołach odbyć się miała modlitwa o dobro nowego państwa[42].

Biskup Alojzy Stepinac w momencie powołania na stanowisko w 1934 roku był najmłodszym biskupem katolickim na świecie. Początkowo po przejęciu władzy przez ustaszy, otrzymał z Watykanu bardzo niewiele wskazówek jak zachować się w nowej sytuacji politycznej. Jego kontrola nad niższymi biskupami i duchownymi nie była jednolita[43]. Stepinac po zbrodniach ustaszy w maju 1941 roku zaczął próby publicznego zdystansowania się od reżimu[44]. Ostatecznie już po kolejnej fali ludobójstwa w lecie i jesienią 1941 roku, Stepinac „zdecydował się na ograniczoną reakcję”[45]. Stepinac podzielał nadzieje duchownych którzy uważali że państwo Jugosławia była „więzieniem narodu chorwackiego”. Stepinac osobiście zorganizował spotkanie Piusa XII z Paveliciem. Watykan uznał nieoficjalnie reżim ustaszy, wysłał do Chorwacji jako wizytator apostolski Giuseppe Ramiro Marcone. Stepinac de facto uznał Marcone jako nuncjusza apostolskiego[46]. Marcone miał pierwszeństwo wśród korpusu dyplomatycznego, często brał udział w oficjalnych imprezach organizowanych przez reżim[47].

Stanowisko Stepinaca było radykalnie nacjonalistyczne[48] i antykomunistyczne[49][50], nie był on jednak sympatykiem nazistów[51]. Próbował wpłynąć od zewnątrz na politykę reżimu[52]. Stepinac był jednak zwolennikiem reżimu, a jego próby reform nie odnosiły skutków. W przeciwieństwie do niego, wielu biskupów chorwackich jeszcze intensywnej współpracowało z Paveliciem[53][54][55]. Jednym z największych entuzjastów ustaszy był Ivan Šarić, jego diecezjalna gazeta pisała m.in. o tym że Bóg stoi za ruchem chcącym „wyzwolić” świat od Żydów. Oprócz tego piał o tym że Żydzi są potomkami tych którzy nienawidzili Jezusa, prześladowali go a w końcu skazali na śmierć. Żydzi mieli doprowadzić Europę i świat do katastrofy, klęski gospodarczej i moralnej. Domagać się mieli dominacji nad światem. Šarić atakował też innych wrogów ideologicznych ustaszy, twierdził że socjalizm i komunizm miał zostać zbudowany przy udziale Szatana[56]. Šarić zajął majątek utracony przez Żydów i wykorzystał go do własnych potrzeb.

Rola Kościoła w przemocy ustaszy[edytuj | edytuj kod]

Biskup Alojzy Stepinac

Natychmiast po dojściu do władzy, ustasze rozpoczęli brutalną kampanię, mającą wyeliminować te osoby, które uznali za niepożądany element, zwłaszcza ludność serbską, która uznawana była przez nich za zagrożenie dla nowego państwa[57]. Powszechnie wiadomo, że wielu duchownych katolickich uczestniczyło bezpośrednio lub pośrednio w kampanii przemocy ustaszy, co zostało potwierdzone w pracach Corrado Zoli (Włochy) i Evelyn Waugh (Wielka Brytania)[potrzebne źródło]. Najbardziej znanym przykładem jest franciszkanin Miroslav Filipović-Majstorović znany jako „diabeł z Jasenovac” wydalony z zakonu w lutym 1942. Filipović prowadził obóz koncentracyjny Jasenovac, gdzie zamordowano od 49,6 tys. do 600 tys. ludzi.

Niektórzy księża katoliccy służyli w osobistej straży przybocznej Pavelicia, jednym z nich był Iwan Guberin, przywódca Ruchu Katolickiej Chorwacji (jednej z form Akcji Katolickiej. Inny z duchownych, Bozidas Bralo, jako szef policji bezpieczeństwa w Sarajewie, zainicjował wiele działań antysemickich. W celu konsolidacji władzy ustaszy w Bośni i Hercegowinie, lider tamtejszych ustaszy Jure Francetić, zdecydował o tym, aby oddać dużą liczbę stanowisk partyjnych w ręce kapłanów[58].

Stepinac o prawosławiu mówił że nie ma w nim „ani moralności, ani zasad, ani prawdy, ani sprawiedliwości, ani uczciwości”[59]. 16 kwietnia 1941 roku Stepinac złożył wizytę Paveliciowi, zapisując po niej w dzienniku, że nowy przywódca „nie będzie tolerował Cerkwi prawosławnej”. Na tej podstawie arcybiskup ocenił, że poglavnik jest „szczerym katolikiem”[60]. Równie lojalnej współpracy z ustaszami Stepinac wymagał od episkopatu[61]. Stepinac od 1942 roku do upadku reżimu nazistowskiego w 1945 sprawował funkcję wikariusza wojskowego ustaszów a od 1943 był członkiem parlamentu NDH.

Iwan Guberin oprócz udziału w straży przybocznej jako profesor teologii aktywnie wspierał działania ustaszy wobec mniejszości[62], ostro krytykował przeciwników reżimu i głosił pseudonaukowe poglądy mające usprawiedliwić politykę ustaszy wobec mniejszości. Duża część księży uczestniczyło w zbrodniach ustaszy[63]. Ksiądz Mugos Mate pisał o tym, że duchowni powinni odłożyć modlitewniki i sięgnąć po rewolwery - oznaczało to że księża powinni porzucić swoją posługę i przyłączyć się do ruchu ustaszy. Ksiądz Dyonisy Juricev napisał o tym że zamordowanie siedmiolatki nie jest grzechem[64]. Niektórzy zostali ekskomunikowani przez władze kościelne, a Stepinac od 1942 roku próbował zakazać duchowieństwu działalności politycznej[65].

Phater w swojej książce z 2000 roku, napisał że ustalenie stopnia udziału Chorwatów w holokauście jest na tyle trudne, że w Chorwacji to katolicka większość była sprawcami ludobójstw. Phayer porównał tą sytuację do Polski, gdzie to katolicy stali się ofiarami ludobójczej polityki nazistów[66].

W czasie gdy utworzono NDH, społeczność żydowska miała od 30 tys. do 40 tys. członków (różni autorzy przedstawiają różne szacunki) i wzrosła w ciągu ostatniego dziesięciolecia na skutek dużej liczby ludzi, którzy uciekli przed nazistowskimi prześladowaniami. Grupa, która przybyła do Zagrzebia została wsparta[styl do poprawy] przez biskupa Stepinaca[67]. Antysemityzm ze względu na asymilacje społeczności żydowskiej był zjawiskiem marginalnym. Sytuację radykalnie zmieniło dojście do władzy ustaszy[68]. Nowy reżim szybko przyjął szereg ustaw rasistowskich i antysemickich wzorowanych na tych z innych części Europy pod kontrolą nazistów[69]. Żydzi starali się uzyskać ochronę Kościoła katolickiego przed represjami faszystów[70]. Kościół jednak prowadził politykę konwersji, uratować od zagłady mogło jedynie przejcie Żydów z judaizmu na katolicyzm. Prawo konwersji wprowadzone przez Stepinaca nie zapobiegło jednak kolejnym prawom antyżydowskim[71]. Stepinac wsparł konwersję Żydów i Serbów na katolicyzm. Mimo prywatnego rozczarowania, kontynuował wspieranie reżimu poprzez udział w państwowych ceremoniach[72].

Gdy rząd Pavelicia rozpoczął konwersję na katolicyzm (przymusową): prawosławnych Serbów, Żydów, muzułmanów i protestanckich mniejszości germańskich, kler katolicki podjął kroki mające zachęcić prawosławnych Serbów do konwersji na katolicyzm[styl do poprawy][73]. Chorwacki minister sprawiedliwości, 14 lipca 1941, zobowiązywał chorwacki episkopat do tego, że[styl do poprawy] kapłani i katecheci nie powinni „nawracać” przedstawicieli serbskiej inteligencji, rzemieślników czy kupców, zgodnie z planem ustaszy część narodu miała zostać eksterminowana[74]. Śmierć z rąk ustaszy spotkała też tych Serbów, którzy odrzucili program wymuszonej konwersji[75]. Chorwaci przywłaszczyli sobie wiele cerkwi należących do prawosławnych, które zostały „opuszczone lub zarekwirowane”. Katolicki episkopat i HKP, oddział Chorwacki Akcji Katolickiej były zaangażowane w koordynację i zarządzanie tą polityką[76].

Kampania przymusowej konwersji na katolicyzm, ruszyła od września 1941 roku. Kościół utrzymywał niepewne i niejednoznaczne stanowisko; z jednej strony uważano, że pomoże to ludności wywodzącej się z mniejszości, a z drugiej strony odrzucał kontrolowane nawrócenia. Plany rządu wdrażano we współpracy z duchowieństwem, zwłaszcza z franciszkanami[77][78][79]. Hierarchia sprzyjała przymusowej konwersji i asymilacji mniejszości. W sierpniu, kiedy Watykan zaczął informować o okrucieństwach, stolica apostolska nakazała duchowieństwu sprzeciwiać się[styl do poprawy] wobec takich działań, bez jednoczesnego powodowania szkody dla[styl do poprawy] organów reżimu[80]. Latem biskup Stepinac poinformował o zbrodniach, których dopuszczali się duchowni jego diecezji mimo oficjalnego zakazu ingerowania się[styl do poprawy] duchowieństwa w kwestie polityczne. W październiku biskup potępił rozbiórkę stołecznej synagogi[81].

W listopadzie przed kampanią zmuszania Serbów i Żydów do konwersji, Stepinac zwołał Synod Biskupów Chorwackich, który wezwał do humanitarnego traktowania Żydów, którzy przyjęli katolicyzm. O tym że wezwanie dotyczyło jedynie żydowskich konwertytów poinformował po wojnie papież Paweł VI[82]. Od lipca do grudnia 1941 roku władze wysłały dwie trzecie chorwackich Żydów do obozów koncentracyjnych, gdzie większość z nich została zamordowana. Po powrocie z wizyty Stepinaca w Watykanie w kwietniu, (według źródeł chorwackich) rząd opisał zabójstwa jako zwykłe „anomalie”. Stepinac stwierdził że wszystkie rasy i narody zostały stworzone na obraz Boga[83]. Wbrew wcześniejszym sprawozdaniom do Watykanu, w czasie wizyty w Watykanie wyraził swoje rozczarowanie reżimem[84].

Władze Chorwacji próbowały odzyskać poparcie Stepinaca, w październiku 1942 skrytykował on pośrednio politykę nacjonalistyczną rządu. Na początku 1943 skrytykował środki jakimi posługuje się Pavelić. Watykan unikał otwartej krytyki okrucieństw ustaszy, chwalił za to katolicyzm i antykomunizm Pavelicia[85]. Po tym ,gdy na początku maja 1943 rozpoczęto wysyłkę większości Żydów do obozu koncentracyjnego w Auschwitz, do kraju przybył Heinrich Himmler. Stepinac w tym czasie wysłał raport do Watykanu, w którym bronił działań rządu jako promotora katolicyzmu. W czasie swojej wizyty w Watykanie od 24 maja do 4 czerwca 1943, Stepinac mimo wcześniejszej krytyki, bardzo korzystanie dla reżimu opisał stan państwa chorwackiego[86].

Dopiero pod koniec wojny hierarchowie zaczęli mówić o mordach Żydów, w tym czasie jednak większość Żydów została eksterminowana[87]. Członkowie kościoła potępiać zaczęli fakt wcześniejszego podżegania przez księży przeciwko Żydom i udział w zbrodniach z 1943 i 1944 roku[88]. Episkopat dalej wspierał rząd NDH uważając, że uratuje on chorwacką „niepodległość”, ani nie zerwał z radykalnymi katolikami którzy uważali wojnę za starcie między państwami Osi a „Judeo-bolszewizmem”[89].

Poparcie dla Pavelicia i jego ruchu w dużej mierze zależało od regionu, większe było w Dalmacji oraz Bośni i Hercegowinie a niższe w Chorwacji i Slawonii. Wpływ miał też wiek księży - poparcie dla ustaszy było najwyższe wśród najmłodszych a najniższe wśród starych. Hierarchia katolicka podzieliła się na radykalną większość i mniejszość umiarkowanych krytyków reżimu. Postawa duchowieństwa zależna była też od okresu rządów ustaszy, początkowo w większości była ona entuzjastyczna, ludobójstwo ustaszy stopniowo podzieliło[90] duchowieństwo na trzy grupy;

  • Przeciwników, którzy współpracowali z partyzantką jugosłowiańską, szacuje się że było ich co najmniej 70[91].
  • Entuzjastów reżimu[92], część z nich uczestniczyła w organizacjach ustaszy i ich zbrodniach[93].
  • Większość znajdowała się pomiędzy partyzantami a reżimem, grupa ta sympatyzowała z prokatolickimi reformami Pavelicia (zakaz aborcji, pornografii i bluźnierstwa)[94] ale odrzucała wrogość reżimu wobec mniejszości. W tej grupie odnotowano wiele dwuznaczności i niezdecydowania w kontaktach z dyktaturą[95].

Postawa Watykanu[edytuj | edytuj kod]

Według historyka Michaela Phayera niemożliwe jest, że Stepinac i Watykan nie wiedzieli, że ustasze prowadzą ludobójstwo[96]. Cornwell uważa, że Watykan nie zaprotestował przeciwko realizacji „ostatecznego rozwiązania”[97]. Sam papież Pius XII był długoletnim rzecznikiem nacjonalizmu chorwackiego, w listopadzie 1939 roku gościł w Rzymie pielgrzymkę w sprawie kanonizacji Mikołaja Tavelicia, wówczas „potwierdził postrzeganie historii ustaszy”[98]. W rozmowie z prymasem Stepinacem zacytował papieża Leona X jakoby to Chorwaci byli przyczółkiem chrześcijaństwa, pojęcie to odnosi się do tego, że prawosławni Serbowie nie byli postrzegani przez nich jako prawdziwi chrześcijanie[99].

Papież Pius XII

Podsekretarz Stanu Montini (później wybrany papież Paweł VI) był odpowiedzialny za sprawy dotyczące Chorwacji i Polski[100]. Przyszły papież informował Piusa XII o okrucieństwach kolaboracyjnego reżimu już w 1941 roku[101]. W marcu 1942 roku zapytał przedstawiciela ustaszy w Watykanie – „Czy to możliwe, że te okrucieństwa miały miejsce?”. Przedstawiciel reżimu powiedział mu że informacje o okrucieństwach to jedynie „kłamstwa i propaganda”[102]. Na to Montini odpowiedział mu że „Chorwacja to młode państwo [...] Młodzi ludzie często błądzą z powodu wieku. Nie jestem zaskoczony, że Chorwacja również błądzi”[103].

Stepinac został wezwany do Rzymu w kwietniu 1942 roku, przedstawił tam dziewięciostronicowy dokument opisujący szczegółowo różne występki Pavelicia. W dokumencie tym opisano jednak okrucieństwa jako „anomalie” które miały być według Stepinaca nieznane Pavelićowi[104].

Francuz Eugène Tisserant, przyszły dziekan Kolegium Kardynalskiego miał powiedzieć, że „mamy listę wszystkich duchownych, którzy brali udział w tych zbrodniach i będziemy ich karać w odpowiednim czasie, aby oczyścić plamę na naszym sumieniu”[105]. Pius XII był dobrze poinformowany o kolaboracji chorwackiego kleru katolickiego z reżimem, mimo to nie potępił reżimu, podjął jednak działania przeciwko duchownym, którzy „przystąpili do uboju”, obawiając się że sytuacja ta doprowadzi do schizmy w kościele lub osłabi przyszłość państwa chorwackiego[106].

Phayaer uważa że w przypadku Chorwacji tamtejsza głowa Kościoła, biskup Alojzy Stepinac był w ciągłym kontakcie z Watykanem, także w czasie gdy ludobójstwo było popełniane. Kardynał Maglione polecił nuncjuszowi Marcone, aby ten w dyskretny sposób zaapelował u ustaszy o bardziej wyrozumiałą politykę względem Żydów, jednocześnie przekazał nuncjuszowi, że powinien on sprawiać wrażenie lojalnego wobec ustaszy jak robił to do tej pory[107]. Według Phayera, Watykan próbował naciskać dyplomatycznie na rząd ustaszy zamiast publicznie zarzucić faszystom niemoralność i ludobójstwo[108].

Pavelić odwiedził Rzym w dniu 18 maja 1941 roku, po tym jak podpisał traktat z Mussolinim, w wyniku którego oddał Włochom szereg chorwackich miast na wybrzeżu Dalmacji. Otrzymał on błogosławieństwo Piusa XII. Cornwell postrzega tą postawę jako uznanie przez Watykan państwowości NDH. Wkrótce potem Ramiro Marcone został legatem apostolskim w Zagrzebiu[109]. Cornwell pisze o tym, że Watykan cały czas dokładnie wiedział o okrucieństwie ustaszy, zauważył że od początku było wiadomo że Pavelić był totalitarnym dyktatorem, marionetką Hitlera i Mussoliniego który wprowadzał szereg przepisów rasistowskich i antysemickich w tym wymuszających przymusową konwersję z prawosławia na katolicyzm[110].

Po wojnie[edytuj | edytuj kod]

Stepinac i inni współpracownicy Pavelicia, po upadku kolaboranckiej dyktatury, w 1946 roku został skazany przez jugosłowiańskie władze w procesie o zdradę na szesnaście lat pozbawienia wolności. Część zbrodniarzy wojennych ustaszy otrzymało pomoc ze strony Kościoła zarówno w Watykanie jak i w Chorwacji. Kościół umożliwił im ucieczkę do Hiszpanii, krajów arabskich i Ameryki Południowej (zwłaszcza Argentyny) aby zapewnić im bezpieczeństwo przed procesami o zbrodnie. Franciszkanin i pułkownik ustaszy, Krunoslav Draganović odpowiedzialny był za wywłaszczenie własności Serbów w czasie ludobójstwa tej mniejszości. Oskarżony został o pranie brudnych pieniędzy ustaszy i kosztowności skradzionych ofiarom wojny w Chorwacji[111]. W roku 1945 Draganović wydrukował w Rzymie Mali Hrvatski kalendar za godinu 1945 (Mały Kalendarz Chorwacki na rok 1945) adresowany do emigrantów chorwackich. Razem z biskupem Aloisem Hudalem był głównym organizatorem dróg ucieczki faszystowskich przestępców wojennych do Argentyny i innych krajów Ameryki Południowej. Pomagał on Departamentowi Stanów Zjednoczonych w organizacji informatorów i szpiegów na terytorium pod kontrolą Związku Radzieckiego. Draganović wycofany został ze współpracy dopiero po 1958 roku, po śmierci Piusa XII. Okazało się że Draganović pomagał w ucieczce m.in. niemieckiego zbrodniarza wojennego Klausa Barbie[112]. Nie ma jednak dowodów na to aby Pius XII wspomagał działalność Draganovicia i jego organizacji[113]. Według Phayera, pod koniec wojny przywódcy, urzędnicy, zwolennicy ustaszy, w tym biskup Saric uciekli z kraju do Rzymu, dzięki złotu zrabowanemu zamordowanym Serbom i Żydom[114].

Papież Pius XII chronił po wojnie Ante Pavelicia, dając mu nieruchomość w Rzymie, a następnie pomógł mu w ucieczce do Ameryki Południowej. Pavelić i Pius XII mieli wspólny cel; ustanowienie na Bałkanach państwa katolickiego i sprzeciw wobec komunistów pod przywództwem Tito[115]. Pius XII umożliwił Pavelićowi i innym zbrodniarzom wojennym ochronę przed procesem w Jugosławii[116]. Pavelić użył Watykanu jako schronienia do czasu ucieczki wraz z innymi ustaszami do Argentyny w 1948[117]. Mimo poszukiwania go przez agentów jugosłowiańskich, włoskich, radzieckich i amerykańskich nie udało się go schwytać, a Watykan odmówił wszelkiej współpracy i bronił swojego eksterytorialnego statusu[118]. Pavelić nigdy nie został złapany ani sądzony za swoje zbrodnie[119].

Dziesiątki chorwackich uchodźców i przestępców wojennych zatrzymało się w kolegium świętego Hieronima w Rzymie. Wywiad donosił o różnych lokalizacjach Pavelicia[120]. Agent William Gowen (syn Franklina Gowena, amerykańskiego dyplomaty w Watykanie) z Counter Intelligence Corps był jednym z agentów odpowiedzialnych za schwytanie Pavelicia, CIC sądził że Watykan ujawni lokalizację Pavelicia mimo to Watykan nakazał się amerykanom wycofać[121]. Na wiosnę 1947 roku mimo intensywnej presji dyplomatycznej USA i Wielkiej Brytanii nie podjął się ekstradycji zbrodniarzy wojennych ustaszy do Jugosławii[122]. Agent Gowen w 1947 roku ostrzegał że z powodu ideologii Pavelicia przeciwnej Kościołowi prawosławnemu i komunizmowi, jego kontakty w Watykanie są zbyt wysokie aby uzyskać z tym państwem kompromis[123].

Ukrywający się w kolegium Hieronima ustasze przynieśli do niego dużą ilość zrabowanego złota. Chociaż złoto warte było setki tysiące dolarów, stanowiło jedynie niewielki procent złota zrabowanego (głównie przez Niemców) w czasie II wojny światowej. Według Phayera, władze watykańskie wiedziały o miejscu ukrycia złota[124]. Ocalałe ofiary ustaszy i ich najbliżsi krewni mieszkający w Kalifornii wnieśli pozew zbiorowy przeciwko bankowi watykańskiemu. Wnioskodawcy oskarżyli bank o pranie brudnych pieniędzy i podział środków przywódców ustaszy w tym Pavelicia. Były agent William Gowen stwierdził, że w 1946 roku pułkownik Ivan Babić przetransportował dziesięć ciężarówek złota z Szwajcarii na Papieskie Kolegium. Wszystkie pozwy zostały oddalone[125].

Kościół nigdy nie wysłał swoich przedstawicieli w miejsce upamiętnienia ofiar okrucieństw ustaszy, obchody te odbywają się co roku pod koniec kwietnia na terenie byłego obozu koncentracyjnego w Jasenovacu[126]. Z drugiej strony Kościół znajdujący się blisko chorwackiej prawicy odgrywa istotną rolę w obchodach rocznicy Bleiburgu[127], serii samosądów na chorwackich kolaborantach, których dopuściły się oddziały jugosłowiańskie i prawdopodobnie brytyjskie.

Wnioski[edytuj | edytuj kod]

Watykan prowadził dwuznaczną politykę, lawirującą między krytyką a wsparciem reżimu[128]. Papież wielokrotnie chwalił katolicyzm Pavelicia i rolę NDH w obronie przed komunizmem. Przedstawiciele Kościoła często prywatnie interweniowali w celu zapobieżenia okrucieństwa wobec Żydów konwertytów na katolicyzm[129]. Główny przedstawiciel chorwackiego Kościoła, arcybiskup Stepinac był rzecznikiem państwowości NDH, krytykował jednak ekscesy rządu, nie prowadził jednak otwartej polityki potępienia reżimu[130]. W październiku 1998 roku mimo olbrzymich kontrowersji został on beatyfikowany przez papieża Jana Pawła II[131][132].

Po wojnie rząd Jugosławii oskarżył Stepinaca i Kościół o współudział w okrucieństwach Pavelicia i jego zwolenników. Według zwolenników Stepinaca, Kościół i arcybiskup aktywnie sprzeciwiał się faszystom i ich zbrodniom, a poparcie Stepinaca dla rządu wynikało z antykomunizmu ustaszy[133].

Przypisy

  1. Shelah (1989), s. 329
  2. Phayer, 2000, s. 39
  3. Biondich (2007), s. 383
  4. Krišto (2007), s. 26
  5. Biondich (2005), s. 81
  6. Krišto (2007), s. 26
  7. Biondich (2005), s. 80
  8. Kolsto (2011), s. 39
  9. Biondich (2006), s. 434
  10. Biondich (2005), s. 80
  11. Kolsto (2011), s. 41
  12. Ogyanova (2009), s. 167
  13. Ogyanova (2009), s. 158
  14. Ogyanova (2009), s. 159
  15. Shelah (1989), s. 323
  16. Ogyanova (2009), s. 158
  17. Shelah (1989), s. 323
  18. Ogyanova (2009), s. 166
  19. Biondich (2007), s. 391
  20. Biondich (2005), s. 81
  21. Shelah (1989), s. 324
  22. Shelah (1989), s. 324
  23. Shelah (1989), s. 325
  24. Biondich (2006), s. 438
  25. Ogyanova (2009), s. 161
  26. Ogyanova (2009), s. 162
  27. Biondich (2006), s. 438
  28. Biondich (2007), s. 390
  29. Shelah (1989), s. 325
  30. Shelah (1989), s. 326
  31. Krišto (2007), s. 26
  32. Kolsto (2011), s. 39
  33. Kolsto (2011), s. 39
  34. Phayer, 2000, s. 32
  35. Phayer, 2008, s. 219
  36. Mark Aarons and John Loftus Unholy Trinity s. 71–2
  37. Phayer, 2000, s. 32
  38. Biondich (2006), s. 439
  39. Shelah (1989), s. 326
  40. Biondich (2006), s. 440
  41. Kolsto (2011), s. 40
  42. Shelah (1989), s. 326
  43. Phayer, 2000, s. 34
  44. Phayer, 2000, s. 35
  45. Phayer, 2000, s. 36
  46. Phayer, 2000, s. 32
  47. Shelah (1989), s. 326
  48. Gitman (2006), s. 50
  49. Biondich (2006), s. 438
  50. Gitman (2006), s. 66
  51. Krišto (2007), s. 26
  52. Shelah (1989), s. 327
  53. Shelah (1989), s. 327
  54. Biondich (2007), s. 393
  55. Kolsto (2011), s. 40
  56. Shelah (1989), s. 327
  57. Biondich (2005), s. 80
  58. War and Revolution in Yugoslavia, 1941-1945: Occupation and Collaboration by Jozo Tomasevich, published by Stanford University Press, 2001 ISBN 0-8047-3615-4, ISBN 978-0-8047-3615-2 (s. 490)
  59. Vladimir Dedijer, The Yugoslav Auschwitz and the Vatican, Prometheus Books 1992, s. 142
  60. Carlo Falconi, Silence of Pius XII, Faber 1970, s. 308.
  61. Viktor Novak, Principium et Finis – Veritas, w Review of International Affairs 1951, t.2.
  62. Kolsto (2011), s. 40
  63. Shelah (1989), s. 327
  64. Phayer, 2000, s. 34
  65. Biondich (2006), s. 446
  66. Phayer, 2000, s. 30
  67. Krišto (2007), s. 13
  68. Krišto (2007), s. 14
  69. Krišto (2007), s. 15
  70. Shelah (1989), s. 328
  71. Krišto (2007), s. 19
  72. Biondich (2006), s. 442
  73. Cornwell, 1999, s. 250
  74. Cornwell, 1999, s. 250-1
  75. Cornwell, 1999, s. 251
  76. Cornwell, 1999, s. 251
  77. Biondich (2005), s. 86
  78. Kolsto (2011), s. 40
  79. Biondich (2006), s. 443
  80. Shelah (1989), s. 330
  81. Biondich (2006), s. 443
  82. Shelah (1989), s. 331
  83. Shelah (1989), s. 331
  84. Shelah (1989), s. 331
  85. Shelah (1989), p. 334
  86. Shelah (1989), s. 335
  87. Shelah (1989), s. 329
  88. Shelah (1989), s. 329
  89. Biondich (2007), s. 396
  90. Kolsto (2011), p. 39
  91. Kolsto (2011), s. 40
  92. Ogyanova (2009), s. 161
  93. Biondich (2005), s. 80
  94. Biondich (2007), s. 396
  95. Kolsto (2011), s. 40
  96. Phayer, 2000, . 38
  97. Cornwell, 1999, pg. 249
  98. Cornwell, 1999, s. 250
  99. Cornwell, 1999, s. 250
  100. Phayer, 2000, s. 37
  101. Phayer, 2000, s. 37
  102. Phayer, 2000, s. 37.
  103. Phayer, 2000, . 37
  104. Phayer, 2000, s. 38
  105. Phayer, 2008, s. 225
  106. Phayer, 2008, s. 9-16
  107. Phayer, 2000, s. 36-7
  108. Phayer, 2000, s. 39
  109. Cornwell, 1999, s. 252
  110. Cornwell, 1999, s. 252
  111. J. Navarro Vals about Ante Pavelić's treasure, the Vatican Bank and the national Catholic Church of Croatia in Rome, St Jerome of the Illyrians pagg.100-101, Eric Salerno, Mossad base Italia: le azioni, gli intrighi, le verita nascoste, Il Saggiatore 2010
  112. Departamento de Estado (1997), s. 7
  113. Departamento de Estado (1997), s. 12
  114. Phayer, 2000, s. 40
  115. Phayer, 2008, s. 220
  116. Phayer, 2008, s. 226
  117. Phayer, 2008, s. 220
  118. Phayer, 2008, s. 221
  119. Phayer, 2008, s. 220
  120. Phayer, 2008, s. 222
  121. Phayer, 2008, s. 222-3
  122. Phayer, 2008, s. 227
  123. Phayer, 2008, s. 28
  124. Phayer, 2008, s. 208
  125. "Sud odbio tužbu preživjelih iz holokausta u NDH protiv Vatikanske banke". Slobodnadalmacija.hr. Retrieved 2013-05-15
  126. Kolsto (2011), s. 37
  127. Kolsto (2011), s. 43
  128. Shelah (1989), s. 333
  129. Shelah (1989), s. 337
  130. Kolsto (2011), s. 41
  131. Biondich (2006), s. 430
  132. Kolsto (2011), s. 41
  133. Biondich (2006), s. 430

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Biondich, Mark (2007). «Radical Catholicism and Fascism in Croatia, 1918-1945». Totalitarian Movements and Political Religions 8 (2): s. 383-399.
  • Biondich, Mark (2006). «Controversies surrounding the Catholic Church in wartime Croatia, 1941–45». Movements and Political Religions 7 (4): s. 429-457.
  • Biondich, Mark (2005). «Religion and nation in wartime Croatia: Reflections on the Ustasa policy of forced religious conversions, 1941-1942». Slavonic and East European review 83 (1): s. 71-116.
  • «U.S. and Allied Wartime and Postwar Relations and Negotiations With Argentina, Portugal, Spain, Sweden, and Turkey on Looted Gold and German External Assets and U.S. Concerns About the Fate of the Wartime Ustasha Treasury»
  • Gitman, Esther (2006). «A Question of Judgement: Dr. Alojzije Stepinac and the Jews». Review of Croatian History 1: s. 47-72.
  • Kolstø, Pål (2011). «The Croatian Catholic Church and the long road to Jasenovac». Nordic Journal of Religion and Society 24 (1): s. 37-56.
  • Krišto, Jure (2007). «The Catholic Church and the Jews in the Independent State of Croatia.». Review of Croatian History 1: s. 13-47.
  • Ogyanova , Irina (2006). «Religion and church in the ustasha ideology». Croatica Christiana Periodica 64: s. 157 – 190.
  • Shelah, Menachem (1989). «The Catholic Church in Croatia, the Vatican and the Murder of the Croatian Jews». Holocaust and Genocide Studies 4 (3): s. 323–39.
  • Cornwell, John. 1999. Hitler's Pope: The Secret History of Pius XII. Viking. ISBN 0-670-87620-8
  • Falconi, Carlo. Bernard Wall (trans.). 1970. The Silence of Pius XII. Boston: Little, Brown, and Company.
  • Phayer, Michael. 2000. The Catholic Church and the Holocaust, 1930–1965. Indianapolis: Indiana University Press. ISBN 0-253-33725-9.
  • Phayer, Michael. 2008. Pius XII, The Holocaust, and the Cold War. Indianapolis: Indiana University Press. ISBN 978-0-253-34930-9.