Kościół w Judytach (Kaliningrad)

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Kościół w Judytach
Cerkiew św. Mikołaja
w Kaliningradzie
Церков (Собор) Святителя Николая в Калининграде
cerkiew parafialna i klasztorna
Widok ogólny
Widok ogólny
Państwo  Rosja
Miejscowość Kaliningrad
Wyznanie prawosławne
Kościół Rosyjski Kościół Prawosławny
Eparchia kaliningradzka i bałtijska
Wezwanie św. Mikołaja
Wspomnienie liturgiczne 6/19 grudnia
brak współrzędnych
Commons Multimedia w Wikimedia Commons

Kościół w Judytachgotycka świątynia w dawnej dzielnicy Judyty w zachodniej części Kaliningradu, w średniowieczu katolicka, od XVI w. do 1948 luterańska, obecnie prawosławna (w eparchii kaliningradzkiej i bałtijskiej Rosyjskiego Kościoła Prawosławnego).

Kościół w końcu XIX w.
Wnętrze kościoła przed 1945
Widok od wschodu, 2007

Architektura[edytuj | edytuj kod]

Kościół parafialny, dawniej pod wezwaniem Najświętszej Marii Panny. W średniowieczu ważne miejsce pielgrzymkowe. Od 1525 ewangelicki. Wzmiankowany dopiero w 1402, lecz uważany za najstarszą zachowaną świątynię regionu. Wg niepotwierdzonej źródłowo tradycji zbudowany w latach 1288-1298 (podaje się też daty 1276-1294). Jest budowlą gotycką, kamienną, jednonawową, z trójbocznie zamkniętym prezbiterium i z wieżą od zachodu. Obecnie przyjmuje się, że chór został wzniesiony około 1300, sklepienie gwiaździste założono w latach ok. 1330-1340. Stosunkowo niska i szeroka nawa powstała ok. 1330-1340, a jej pięcioprzęsłowe sklepienie przeskokowe po połowie XIV w., gdy również wzniesiono trójkątny ceglany szczyt zachodni, dawniej ze sterczynami. Wejścia prowadziły od zachodu i południa. Od północy dobudowano ceglaną zakrystię. Korpus kryty jest dwuspadowym dachem. Fachwerkową wieżę wzniesiono od zachodu oddzielnie, przed fasadą, na podmurówce około 1400, w XVI w. przekształcono w smukłą ceglaną (data 1577 na metalowej chorągiewce) i dopiero 1820 połączono z kościołem, poprzez niską przybudówkę sklepionej beczkowo kruchty – dawną kaplicę grobową Roederów z końca XVII w. Okna powiększono 1709. Uważa się, że sklepienia analogiczne jak w nawie znajdowały się w zamku Lochstedt koło Piławy w nawach bocznych katedry królewieckiej.

Wyposażenie wnętrza[edytuj | edytuj kod]

W latach 1906-1907 na ścianach prezbiterium odsłonięto i zakonserwowano gotyckie malowidła ścienne z końca XIV w.: rozmieszczone w 2 strefach sceny cyklu chrystologicznego i maryjnego, apostołów oraz – na górze – sceny rycerskie, w arkadzie tęczowej Sąd Ostateczny, w nawie na ścianie tęczowej wyobrażenie Marii jako Mater Misericordiae i przedstawienia rycerzy krzyżackich z herbami. Na sklepieniu w prezbiterium odkryto inskrypcję z imieniem malarza Peter, identyfikowanego z twórcą czynnym w zamku Lochstedt i w Malborku. Z epoki późnogotyckiej pochodziła drewniana figura Marii z Dzieciątkiem i Ukrzyżowanie oraz fragment stall. Pozostałe wyposażenie było barokowe: ołtarz fundacji rodziny Schimmelpfennig (1672; w 1882 zastąpiony neogotyckim, potem przywrócony), ambona (1686), konfesjonał (ok. 1670), rzeźba anioła związana z chrzcielnicą (1769), epitafia (m.in. rodu Roederów) z końca XVI – XVIII w., XVII-wieczne obrazy i płyty nagrobne. Tu znaleźli spoczynek m.in. komendanci twierdzy królewieckiej feldmarszałkowie Ernst von Roeder (1665-1743) i Hans von Lehwaldt (1685-1768). Organy firmy Scherwiet pochodziły z 1840, na wieży wisiały 2 dzwony.

Dzieje po 1945[edytuj | edytuj kod]

Kościół był czynny do 1948. Opuszczony po wysiedleniu niemieckich parafian, stopniowo uległ całkowitej dewastacji. Ocalały jedynie mury obwodowe bez dachów i sklepień. W 1985 ruiny przekazano na pierwszą na terenie obwodu kaliningradzkiego cerkiew prawosławną. Po szybkiej odbudowie poświęcony pod wezwaniem św. Mikołaja (ros. Церковь (Собор) Cвятителя Николая). O ile na zewnątrz zmiany wyglądu w stosunku do stanu oryginalnego są stosunkowo niewielkie, to wewnątrz nie odbudowano sklepień. Początkowy wystrój kościoła po odbudowie, nawiązujący do wzorów staroruskiego malarstwa ikonowego i nie przesłaniający architektury, później został zastąpiony innym, w neogotyckich ramach. Przy cerkwi powstał klasztor żeński. W rosyjskich przewodnikach turystycznych nadal kościół określany jest jako Juditten kircha (Юдиттен-кирха). Obecny jego adres to Tenistaja alleja (Тенистая аллея) 38 – dawna (niem.) Juditter Kirchenstrasse.

Cmentarz[edytuj | edytuj kod]

Na malowniczo opadającym terenie wokół kościoła istniał cmentarz, dziś oznaczony wysokim krzyżem. Spoczywa tu m.in. popularny rzeźbiarz Stanislaus Cauer (1867-1943), profesor Akademii Sztuk Pięknych, autor wielu do dziś zachowanych dzieł plenerowych. Przy kościele zebrano nieliczne ocalałe tablice nagrobkowe.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]

Wikimedia Commons

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Adolf Boetticher, Die Bau- und Kunstdenkmäler der Provinz Ostpreussen, H. 1, Das Samland, 2. durchges. und erw. Aufl., Königsberg, Teichert, 1898
  • Georg Dehio, Handbuch der Deutschen Kunstdenkmäler, neu bearb. von Ernst Gall, Deutschordensland Preussen, unter Mitw. von Bernhard Schmid und Grete Tiemann, München; Berlin, Deutscher Kunstverlag, 1952
  • Handbuch der historischen Stätten. Ost- und Wetpreussen, hrsg. von Erich Wiese, Stuttgart, Kröner, 1981, ISBN 3-520-31701-X
  • Carl von Lorck, Dome, Kirchen und Klöster in Ost- und Westpreussen. Nach alten Vorlagen, 2. unver. Aufl., Frankfurt am Main, Weidlich, 1982, ISBN 3-8035-1163-1
  • Walter Dignath, Herbert Ziesmann, Die Kirchen des Samlandes. Eine Dokumentation, Leer, Rautenberg, 1987, ISBN 3-7921-0355-9
  • Andrzej Rzempołuch, Przewodnik po zabytkach sztuki dawnych Prus Wschodnich, Olsztyn, Remix, 1992, ISBN 83-900155-1-X
  • Juri Iwanow, Königsberg und Umgebung, Dülmen, Laumann-Verl., 1994, ISBN 3-87466-185-7
  • Anatolij Bachtin, Gerhard Doliesen, Vergessene Kultur. Kirchen in Nord-Ostpreussen. Eine Dokumentation, 2. Aufl., Husum, Husum, 1998, ISBN 3-88042-849-2
  • Baldur Köster, Königsberg. Architektur aus deutscher Zeit, Husum, Husum, 2000, ISBN 3-88042-923-5
  • Jerzy Domasłowski, Malarstwo ścienne na Pomorzu Wschodnim, [w:] Malarstwo gotyckie w Polsce, vol. 1, Synteza, pod red. Adama S. Labudy i Krystyny Secomskiej, Warszawa, DiG, 2004, ISBN 83-7181-318-X, ISBN 83-7181-348-1
  • Prusy Wschodnie – dokumentacja historycznej prowincji. Zbiory fotograficzne dawnego Urzędu Konserwatora Zabytków w Królewcu = Ostpreussen – Dokumentation einer historischen Provinz. Die photographische Sammlung des Provinzialdenkmalamtes in Königsberg, oprac. i red. bazy danych Jan Przypkowski, Warszawa, Instytut Sztuki PAN, [2006], ISBN 83-89101-44-0