Koźlak (wiatrak)

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Wiatrak typu koźlak w Lednogórze

Koźlak, wiatrak kozłowy – najstarszy i najprymitywniejszy typ wiatraka europejskiego.

Pojawił się w XII w. w Belgii lub północnej Francji, jednak jego przodków należy szukać w VII w. w Chinach i Persji. Tzw. kozioł stanowił specjalną podstawę, podtrzymującą słup stanowiący pionową , wokół której obracano całą konstrukcję wiatraka wraz z mechanizmem po to, aby jego śmigła, zwane też skrzydłami mogły przyjąć odpowiednie położenie w stosunku do napędzającego je wiatru. Zamiast drewnianego kozła, zwłaszcza od XIX w., stosowano też bardziej wytrzymałe konstrukcje murowane z cegły lub kamienia, a później i betonu. Do obracania wiatraka służył drąg drewniany długość 8-9 m (tzw. łogon lub dyszel) przytwierdzony jednym końcem do belek izbicowych wewnątrz wiatraka, drugim oparty na odpowiedniej podpórce. Na jego zewnętrznym końcu znajdował się łańcuch przyczepiony do kołowrotu. Kiedy łogon zbliżał się do kołowrotu, przerywano nastawianie, odwijano łańcuch i przenoszono kołowrót na wcześniej przygotowane stanowiska, mogące utrzymać kołowrót w miejscu podczas pracy.

Schemat budowy wewnętrznej koźlaka

Czasami zamiast kołowrotu używano koni. Skrzydła napędzane siłą wiatru najczęściej poruszały urządzenia do przemiału zbóż na mąkę. Regulację prędkości obrotowej uzyskiwano zdejmując (aby zmniejszyć prędkość) lub dokładając (aby zwiększyć prędkość) na skrzydłach klepek. Koźlak był w stanie w ciągu 120 do 150 wietrznych dni roku zemleć od 60 do 90 ton ziarna.

Cały koźlak zbudowany był z drewna, a z zewnątrz najczęściej pokrywany gontem. Wiatrak kozłowy posiadał trzy kondygnacje – dolna była zajęta przez stabilizującą konstrukcję kozła, dwie wyższe były przeznaczone do produkcji mąki (środkowa zawierała kamienie młyńskie). Gontowe ściany początkowo nie sięgały prawie do samej ziemi (ze względu na koszt i ciężar) i odsłaniały widoczny z daleka kozioł. Zapewne ten widok dał początek bajkom o "chatce na kurzej łapce". W opowieściach być może chodziło o zniechęcenie dzieci od zbliżania się do wiatraka, bowiem jego skrzydła były przyczyną wielu śmiertelnych wypadków.

Koźlaki pojawiły się na ziemiach polskich już w XIV w., najwcześniej w Wielkopolsce i na Kujawach. W wieku XV były stosowane już powszechnie. Bez większych zmian konstrukcyjnych przetrwały aż do drugiej połowy XX w.

Zniszczony wiatrak w Krzywiniu, dobrze widoczny kozioł

Miejscowości, w których można obejrzeć koźlaki to m.in. Bierzgłowo (zrekonstruowany w 2011 r.), Tokarnia - Muzeum Wsi Kieleckiej (wiatrak z Dębna), Bieżyń (zniszczony), Brenno, Brodnia, Bukówiec Górny, Buszkowice, Chróścina, Dąbcze, Jerka, Kłóbka – Kujawsko-Dobrzyński Park Etnograficzny, Koszuty, Lednogóra, Leszno – 2 koźlaki, Leśniów Wielki, Łagowo (zniszczony), Mierzyn, Osiek nad NoteciąMuzeum Kultury Ludowej, Osieczna – 3 koźlaki, Parysów, Pawłowice (pozostałość), Rydzyna, SierpcMuzeum Wsi Mazowieckiej, Śmigiel – 2 koźlaki, Świerczyna, Święciechowa, Tykocin, ToruńMuzeum Etnograficzne, Wilkowice (zniszczony), Wolsztyn (wiatrak z 1603 r. w Skansenie Budownictwa Ludowego Zachodniej Wielkopolski - [1]).

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Wesołowska Henryka, Młynarstwo wiejskie Opolszczyzny od XVIII do XX w., Instytut Śląski w Opolu, Opole 1969

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Commons in image icon.svg

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]