Kociewie

Kociewie
Herb Kociewia
Państwo	Polska

Kociewie (kasz. Kòcéwskô) - region etniczno-kulturowy we wschodniej części Borów Tucholskich, położony w dorzeczu Wierzycy i Wdy, na lewym brzegu Wisły. Ze względu na to, że przynależność terenów do tego obszaru jest definiowana na podstawie kryteriów etnicznych oraz językowych (gwarowych) dotyczących zamieszkującej je ludności, to granice tego terytorium są płynne. Najbardziej prawdopodobne granice Kociewia wyglądają następująco:

• wschodnia granica na około 120-kilometrowym odcinku Wisły od wsi Topolinek koło Świecia do wsi Czatkowy koło Tczewa
• północno-zachodnia granica na linii Trąbki Wielkie-Wysin-Liniewo-Nowe Polaszki-Konarzyny
• południowo-zachodnia granica biegnąca przez Czarną Wodę, Osieczną, Lińsk, Lniano, Bukowiec, Gruczno do Topolinka.

Granicą borowiacko-kociewską jest dawna puszcza na północ i zachód od Śliwic i Osówka aż po rzekę Wdę. Pomiędzy tymi dwiema starymi wsiami a odległą o ponad 20 km Wdą, gdzie dopiero znajdowały się osady dzisiejszego Kociewia, znajdował się teren niezamieszkany. Dopiero w ciągu XVII stulecia osadnicy od terenu borowiackiego i od Wdy z terenu Kociewia zaczęli tę część borów zaludniać.

Fale osadnicze borowiackie i kociewskie nachodziły na siebie gdzieś w rejonie wówczas powstałych Osiecznej i Ocypla. Napływ polskich kolonistów na tereny zamieszkane wcześniej przez kaszubskich Pomorzan spowodował ukształtowanie się gwar Kociewia. Wyznaczanie granicy borowiacko-kociewskiej na podstawie dzisiejszej i XX-wiecznej mowy mieszkańców jest metodologicznym błędem, ponieważ w XX wieku nie ma już większych wyraźnych różnic językowych, a wpływ tendencji unifikacyjnych (poprzez szkołę, radio, telewizję, administrację itd.) spowodował, że jednostki posługują się dziś raczej ogólnym "językiem" który można by nazwać "pomorskim", a trudno jest i było przyporządkować daną cechę językową Kociewiakom i Borowiakom. Historia osadnictwa tego terenu wskazuje prawidłową granicę.

Kociewie zamieszkuje ok. 300 000 mieszkańców. Stolicą Kociewia jest Starogard Gdański, natomiast największym miastem regionu jest Tczew. Kociewie posiada swoją własną gwarę.

Sejmik województwa pomorskiego ustanowił rok 2005 rokiem kociewskim. Co 5 lat na Kociewiu odbywają się Kongresy Kociewskie, i tak pierwszy miał miejsce w 1995 r., drugi - w 2000 r., a trzeci - w 2005 r. Spotykają się na nich samorządowcy oraz regionaliści, aby dyskutować o sprawach związanych z regionem.

Pierwszy zapis nazwy w formie Gociewie pochodzi z 10 lutego 1807 r. z meldunku ppłk. Hurtiga do generała Jana Henryka Dąbrowskiego. Kolejne znane zapisy mają już formę Kociewie (Florian Ceynowa, Oskar Kolberg) - II połowa XIX wieku.

W 2007 r. po raz pierwszy ogłoszono 10 lutego jako Światowy Dzień Kociewia.

Hymn Kociewski

7 marca 2003 r. ustanowiono herb i hymn Kociewia, którego słowa są autorstwa ks. Bernarda Sychty:

Pytasz sia, gdzie Kociewiaki
Majó swoje dómi,
Swe pachnące chlebam pola,
Swoje sochy, broni?

ref. Gdzie Wierzyca, Wda
Przy śrebnym fal śpsiwie
Nieso woda w dal,
Tam nasze Kociewie (x2)

Czy to my tu na Kociewiu,
Czy Borusy w borach,
Czy Lasaki, czy Kaszuby
Na morzu, jeziorach

ref. Jedna Matka nas,
Wszystkich kolybała,
Pokłóńma sie w pas:
Tobie, Polsko, chwała (x2)

Ciekawostki

• Swoją przynależność do Kociewia mocno podkreśla Wojciech Cejrowski - satyryk, podróżnik. W swoich programach (WC Kwadrans) promował tradycyjne i konserwatywne poglądy, nazywając je ironicznie "Ciemnogrodem", a samo Kociewie uczynił jego stolicą. Odwiedzał również regularnie z kamerą Kociewie pokazując piękno regionu i tradycyjny styl życia kontrastujący z "Jasnogrodem" nowego, libertyńskiego/socliberalnego światopoglądu.

Przykłady regionalizmów kociewskich

• beczek - zapłakany;
• blyrwa - lub blerba - przezwisko na niebywale szkaradną dziewczynę albo też owca;
• brecha - łom;
• brukować - potrzebować;
• brzad - owoc;
• buksy - spodnie;
• bulwy - ziemniaki;
• bykowe - opłata za pokrycie krowy;
• chojniak - sosna, drzewo;
• chodaki - drewniane buty;
• chruściki - zawijane ciasteczka pieczone na oleju (por. faforek);
• chwatko - szybko;
• darować - trwać;
• dekel - pokrywka;
• dulczyć - narzekać (por. jamrować);
• dycht - tak samo, podobnie;
• erbnąć - dziedziczyć;
• erbnięty - szalony;
• fafernuchy - cukierki jak kopytka z buraków cukrowych, drożdży, mąki żytniej i pszennej;
• faforek - wstążka;
• faksować - dowcipkować (faksiarz - dowcipniś);
• farfocel - kiedyś żupany miały to do siebie, że się mechaciły i szczególnie w jamie pępkowej gromadził się farfocel;
• farfocle - wszelakiego pochodzenia zanieczyszczenia np. w butelce;
• faryna - cukier (sypki);
• fjyrana - firana;
• frantówka - przyśpiewka;
• futrować - karmić;
• gable - widły do ziemiaków;
• gapa - wrona;
• gloka - abażur;
• grapa - garnek;
• gulon i guła - indyk i indyczka;
• giry - nogi;
• gzub - dziecko;
• hahać - spać (o dzieciach);
• hajta - polowanie;
• haka - motyka;
• hanaj - kij;
• hładko - szybko, sprawnie;
• iglija - świerk (zapożyczenie z dialektów pruskich);
• jeno - tylko;
• jo - tak;
• jaczka - kamizelka, kaftanik, kubraczek
• kałdun - brzuch;
• karować się - wchodzić bez zaproszenia, pchać się na siłę np. w kolejkę;
• kejter - pies;
• kietować - zamykać na klucz;
• kipa - kosz;
• klajster - klej;
• klatrować - wspinać się, wchodzić np. nie klatruj tamuj;
• klatry - włosy;
• klempa - krowa;
• klompy - buty;
• kluk - nos;
• klupówki - kalosze;
• knyp - nóż;
• koder - ścierka (por. "teptuch");
• kryka - laska lub kij;
• kuch - ciasto;
• kudły - włosy;
• lofer - łazik;
• łordzić - gdzieś biegać/jeździć;
• machlować - oszukiwać;
• munia - twarz, pysk;
• muszkibada (por. faryna) - cukier;
• musztrych - musztarda;
• najrzyć się - przyjaźnić się;
• nazat - z powrotem;
• obuwać - ubierać, zakładać np. obuj te buksy;
• ochab - zły człowiek;
• ognaryja - miejsce na uboczu, poza stołem, lub poza centrum domostwa;
• pachtować - dzierżawić, kraść;
• papla - topola;
• pochowa - pogrzeb;
• podobiadek - drugie śniadanie;
• potrampać - podeptać;
• powidzta mnie - powiedzcie mi;
• przyścipny - sprytny, cwany;
• psiankny - piękny;
• pujek - kot;
• pupa - lalka;
• pyda - kij zakończony rzemieniami do bicia;
• rajby - swaty;
• ronkiel - burak pastewny;
• ruchanki - racuchy;
• rudle - sanki;
• rychło w czas - w ostatniej chwili;
• rychtować - ogólnie coś robić;
• ruczka - taboret, małe składane krzesełko;
• sklep - piwnica;
• skład - sklep;
• skweres - bieda;
• sota - jesteście np. wy sota mieskie bówki;
• statory, statki - naczynia kuchenne;
• szałerek - schowek, komórka;
• szaszrować - robić zamęt, hałas;
• szlory - kapcie;
• szmyrgnąć - rzucić/cisnąć coś np. w kąt;
• szneptuch - chustka do nosa;
• sznyta - blizna;
• sznytka - kromka chleba;
• szporować - oszczędzać;
• szportować - żartować (por. faksować);
• sztryfle - skarpetki (wyraz pochodzi najprawdopodobniej z naleciałości niemieckich);
• sztrymfy - rajstopy (wyraz pochodzi najprawdopodobniej z naleciałości niemieckich);
• szuńdy - zakładane na kark do noszenia np. koszy;
• szur - przezwisko np. "ty szurze jeden";
• szuraj - wiata, składzik;
• ślipsie - oczy;
• tamuj - tam np. tamuj my poszlim;
• teptuch - ścierka (por. "koder");
• tolkować - plotkować;
• topek - nocnik;
• trusiek - królik;
• tryfta - droga, ścieżka;
• trygiel - garnek;
• tutka, tuta - papierowa torebka;
• tynta - atrament;
• uczba - nauka;
• uśpionka - kołysanka;
• wajczeć - płakać;
• wej - patrz;
• wetchnóńć - zatknąć, wcisnąć;
• wiater - wiatr;
• wilia - wigilia;
• wysatka - wyrośnięte buraki pastewne na nasiona;
• zakietować - zamknąć drzwi na klucz;
• zebuwać - rozbierać, zdejmować;
• złoić - zlać kogoś np. pasem;
• zug - przeciąg;
• żaga - piła;

Miasta na Kociewiu

• Tczew powierzchnia 22,26 km² - 60 207 mieszkańców
• Starogard Gdański stolica Kociewia - 25,27 km² - 48 189 mieszkańców
• Świecie powierzchnia 11,87 km² - 25 802 mieszkańców
• Pelplin powierzchnia 4,45 km² - 9 200 mieszkańców
• Gniew powierzchnia 6,75 km² - 6 759 mieszkańców
• Skarszewy powierzchnia 9,43 km² - 6 805 mieszkańców
• Nowe powierzchnia 3,57 km² - 6 238 mieszkańców
• Skórcz powierzchnia 3,67 km² - 3 532 mieszkańców

Bibliografia

• Tomasz Żuroch-Piechowski, Struktura społeczno-gospodarcza Kociewia w XVIII-XIX wieku

Linki zewnętrzne

• regionalny portal internetowy
• Wirtualne Kociewie (kociewiacy.pl) - zbiór tekstów i zdjęć z regionu
• Kociewskie Lófry - pieszo przez Kociewie
• Kociewiacy w Słowniku geograficznym Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Tom IV (Kęs – Kutno) z 1883 r.