Kodeina (metylomorfina), C18H21NO3 – alkaloid fenantrenowy wchodzący w skład opium (0,7-2,5%). Jest zaliczana do grupy substancji opioidowych i ma silny wpływ na OUN (ośrodkowy układ nerwowy) drugi pod względem morfiny. Jest metylową pochodną morfiny, jest z niej chemicznie otrzymywana i wykazuje podobne do niej działanie[4]. Podobnie jak morfina działa depresyjnie na ośrodkowy układ nerwowy. Znosi odczuwanie bólu (w większych dawkach całkowicie), wywołuje euforię, senność, błogą apatię, wprowadza w stan niewrażliwości na przykre doznania, spowalnia perystaltykę żołądka i jelit, powoduje zanik odczuwania głodu[5].
[edytuj] Metabolizm
Kodeina (podobnie jak większość leków) w organizmie, metabolizowana jest przez kompleks enzymów wątrobowych cytochromu P-450. W ciągu pierwszych 24 h po przyjęciu pojedynczej dawki wydalane jest z moczem około 90% przyjętej dawki, z czego ok. 85% w postaci zmetabolizowanej. Ważniejsze metabolity[6][7]:
- morfina (ok. 5%-10% dawki) – powstaje poprzez demetylację kodeiny przy udziale izoenzymu CYP2D6. Uważa się, że to ona w głównej mierze odpowiada za działanie przeciwbólowe wywołane przez kodeinę. Stąd osoby, które mają zmniejszoną wydajność tego enzymu, mogą odczuwać słabsze działanie przeciwbólowe.
- norkodeina (około 10% dawki) – powstaje przy udziale izoenzymu CYP3A4
- 70-80% sprzęgane jest z kwasem glukuronowym do 6-glukuronianu kodeiny
[edytuj] Kodeina w lecznictwie
W lecznictwie stosowany jest fosforan kodeiny, który łatwo wchłania się z przewodu pokarmowego. Czas przedostawania się kodeiny z układu pokarmowego do krwi wynosi ok. 60 min, a okres jej działania wynosi 2 do 6 godzin. W śladowych ilościach przechodzi do mleka matek karmiących. Rzadziej od morfiny prowadzi do uzależnienia, przeważnie po dłuższym i częstszym podawaniu.
Kodeina wchodzi w skład wielu leków złożonych – najczęściej z kwasem acetylosalicylowym, paracetamolem, ibuprofenem, sulfogwajakolem i kofeiną. Najsilniejszym lekiem dostępnym bez recepty jest "Antidol 15"[8]. Jest on lekiem opioidowym i zawiera 15 mg kodeiny w połączeniu z paracetamolem, który dodatkowo nasila jej działanie. Jako jedyny lek z tak dużą dawką kodeiny jest stosowany w wyjątkowych sytuacjach bólowych: po urazach, zabiegach chirurgicznych, operacyjnych, silnych bólach kostno-stawowych, po ekstrakcji zęba oraz bólach nowotworowych. Kodeina obecnie jest substancją ogólnie dostępną w Polsce. Jako, że jest to pochodna morfiny i druga pod względem jej działania, zaleca się nie przekraczanie dawki dobowej – 30 mg.
[edytuj] Działanie wykorzystywane w lecznictwie
- przeciwbiegunkowe;
- przeciwkaszlowe – w dawkach mniejszych niż mających działanie przeciwbólowe (standardowo 8–15 mg), działanie przeciwkaszlowe utrzymuje się około 3 godzin, a wywołane jest przez działanie substancji na ośrodek mózgowy odpowiedzialny za oddychanie;
- przeciwbólowe (ok. 3-krotnie słabsze od morfiny).
Szerzej stosowana od czasów II wojny światowej jako substytut coraz trudniej dostępnej morfiny. W dużych dawkach przeciwbólowych, objawy niepożądane (narkotyczne) kodeiny są zbyt nasilone, więc zwykle stosuje się ją w dawkach jednorazowych 15–30 mg razem z niesteroidowymi lekami przeciwzapalnymi.
[edytuj] Interakcje
- zwiększa przeciwbólowe działanie salicylanów i pochodnych pirazolonu;
- potęguje działanie antykoagulacyjne doustnych leków przeciwzakrzepowych, inhibitorów MAO;
- przeciwwrzodowe leki zobojętniające kwas solny (antacida) nasilają depresyjne działanie kodeiny;
- Alkohol etylowy może spotęgować działanie uspokajające kodeiny;
- Antagoniści receptorów H1 I generacji (leki przeciwhistaminowe I generacji) nasilają depresyjne działanie kodeiny na OUN (ośrodkowy układ nerwowy);
- Neuroleptyki (pochodne fenotiazyny) nasilają depresyjne działanie kodeiny na OUN;
- Benzodiazepiny i barbiturany nasilają w dużym stopniu ogólne działanie kodeiny na OUN.
[edytuj] Działania niepożądane
- Apatia, poprawa nastroju, senność, otępienie, zawroty głowy, zaparcie, spowolnienie rytmu oddechowego (najczęściej u osób w wieku podeszłym i dzieci), euforia (przy zażyciu 30 mg)[potrzebne źródło], nadmierne uspokojenie – po zażyciu kodeiny nie powinno się prowadzić samochodu ani wykonywać czynności wymagających skupienia;
- Reakcje alergiczne, wysypka, swędzenie skóry;
- Tolerancja i uzależnienie (typu morfinowego).
- Przy zażyciu dawki powyżej 30 mg, kodeina może wywołać stan tzw. pół-snu, w którym kodeina bardzo silnie oddziałuje na podwzgórze w związku z jej dużą ilością we krwi. Dochodzi wtedy do zaburzenia pracy mózgu, na skutek czego człowiek zapada w sen, natomiast podwzgórze usiłując się bronić przed działaniem substancji wysyła impulsy nerwowe do przysadki, pobudzając układ nerwowy. W takim momencie człowiek zasypia i budzi się w przeciągu bardzo krótkiego czasu, przy czym powstaje zaburzenie pół-snu, czyli zanikania świadomości na krótki czas i jej odzyskiwania, a co za tym idzie – silnej dezorientacji. Obliczono, że pod wpływem 30 mg kodeiny zostaje zaburzona praca ponad 200 tys. impulsów nerwowych odpowiedzialnych za większość układów biologicznych[5].
Przypisy
- ↑ 1,0 1,1 Podręczny słownik chemiczny. Romuald Hassa, Janusz Mrzigod, Janusz Nowakowski (redaktorzy). Wyd. I. Katowice: Videograf II, 2004, s. 191. ISBN 83-71-83-240-0.
- ↑ Kodeina – podsumowanie (ang.). PubChem Public Chemical Database.
- ↑ 3,0 3,1 3,2 3,3 3,4 Kodeina – karta leku (APRD00120) (ang.). DrugBank.
- ↑ Kodeina. Farmakognozja Online. [dostęp 2011-08-02].
- ↑ 5,0 5,1 Wielki leksykon leków. Wydawnictwo Amber.
- ↑ ZR. Chen, AA. Somogyi, G. Reynolds, F. Bochner. Disposition and metabolism of codeine after single and chronic doses in one poor and seven extensive metabolisers. „Br J Clin Pharmacol”. 31 (4), s. 381-390, 1991. PMID 2049245.
- ↑ TB. Vree, RT. van Dongen, PM. Koopman-Kimenai. Codeine analgesia is due to codeine-6-glucuronide, not morphine. „Int J Clin Pract”. 54 (6), s. 395-398, 2000. PMID 11092114.
- ↑ OBWIESZCZENIE PREZESA URZĘDU REJESTRACJI PRODUKTÓW LECZNICZYCH, WYROBÓW MEDYCZNYCH I PRODUKTÓW BIOBÓJCZYCH z dnia 31 marca 2011 r. w sprawie ogłoszenia Urzędowego Wykazu Produktów Leczniczych Dopuszczonych do Obrotu na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej. [dostęp 2011-11-03].
