Bazylika kolegiacka św. Piotra i Pawła w Kruszwicy

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Kolegiata św. Apostołów
Piotra i Pawła
Bazylika mniejsza, kościół parafialny, kolegiata
Distinctive emblem for cultural property.svg AK.I.11a/233 z 8.03.1933

oraz 268 z 17.06.1959

Kolegiata w Kruszwicy
Kolegiata w Kruszwicy
Państwo  Polska
Miejscowość Kruszwica
Wyznanie katolickie
Kościół rzymskokatolicki
Parafia Parafia Świętych Apostołów Piotra i Pawła w Kruszwicy
Wezwanie Świętych Apostołów Piotra i Pawła
Położenie na mapie Kruszwicy
Mapa lokalizacyjna Kruszwicy
Kolegiata św. ApostołówPiotra i Pawła
Kolegiata św. Apostołów
Piotra i Pawła
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Kolegiata św. ApostołówPiotra i Pawła
Kolegiata św. Apostołów
Piotra i Pawła
Ziemia 52°40′47″N 18°19′37″E/52,679722 18,326944Na mapach: 52°40′47″N 18°19′37″E/52,679722 18,326944
Commons Multimedia w Wikimedia Commons
Strona internetowa
Kolegiata
Wieża kościoła
Wnętrze (nawa główna i prezbiterium)
Swastyka na murze kolegiaty

Kolegiata św. Piotra i Pawła w Kruszwicy – jeden z najlepiej zachowanych zabytków architektury romańskiej w Polsce znajdujący się w Kruszwicy.

Budowla zachowała prawie nienaruszony układ przestrzenny i bryłę, poza przebudowaną w XVI wieku fasadą zachodnią. Wnętrze w całej swej surowości i prostocie form w wysokim stopniu nosi cechy autentycznej bazyliki romańskiej. Czas budowy kolegiaty w Kruszwicy to lata 1120-1140. Pierwotnie była prawdopodobnie siedzibą biskupstwa, które około 1148 przeniesiono do Włocławka. Kolegiata jest trójnawową, filarową bazyliką zbudowaną na planie krzyża łacińskiego. Wzniesioną ją z granitu i piaskowca. Posiada pięć absyd o różnej wielkości i jedną ceglaną wieżę.

Opis, historia, badania[edytuj | edytuj kod]

Kolegiata jest orientowaną, trójnawową bazyliką filarową z transeptem. Prezbiterium jest wyodrębnione, kwadratowe, jednoprzęsłowe zakończone półkolistą absydą. Po obu jego stronach znajdują się prostokątne aneksy od wschodu zamknięte absydami, powstałe jeszcze w XII wieku. Absydy znajdują się również na wschodniej ścianie transeptu. Od zachodu pierwotnie wznosiła się dwuwieżowa fasada z emporą w przestrzeni międzywieżowej. Część zachodnia posiadała układ dwuwieżowy z wieżami na przedłużeniu naw bocznych. W XVI wieku zniekształcono pierwotną bryłę kościoła, obniżając wieże do poziomu nieco wyższego od ścian naw bocznych a na osi kościoła wznosząc jedną, ceglaną wieżę.

W przyziemiu między wieżami zachowało się sklepione pomieszczenie o trudnym do identyfikacji przeznaczeniu. Na piętrze znajduje się zrekonstruowana zapewne w XIX wieku, otwarta na nawę empora, do której przylega w wieży północnej niewielka salka, której rola mogła się zmieniać wraz z losami budowli. Badania M. Wiewióry pod kierunkiem J. Chudziakowej w latach 1995-1998 ujawniły dwa odcinki fundamentowych ław przy absydach prezbiterium i południowego ramienia transeptu, równoległe do fundamentów istniejących murów, ale z nimi nieprzewiązane, założone na identycznej głębokości. Zapewne więc jeszcze w trakcie budowy nastąpiła zmiana pierwotnej koncepcji układu. Właśnie w jej wyniku między prezbiterium a ramiona transeptu wbudowano aneksy. Korpus nawowy i prezbiterium od początku były przekryte drewnianym stopem. W przyziemiu wieży północnej i przestrzeni międzywieżowej zachowały się sklepienia rozpięte na skrzyżowanych gurtach. Para nadwieszonych pilastrów na ścianie tęczowej wskazuje na pierwotną obecność gurtów między ramionami transeptu a skrzyżowaniem.

Kolegiata jest murowana z ciosów piaskowcowych i granitowych natomiast detal architektoniczno – rzeźbiarskie wykonano z piaskowca i granitu. Ściany kolegiaty wykonano ze starannie opracowanych głazów eratycznych, absydy kaplic przyprezbiterialnych z ciosów piaskowcowych bardzo starannie opracowanych, natomiast sklepienie absyd transeptu z drobnych, nieobrobionych kamieni i okrzesków obficie zalanych zaprawą. Z dekoracji rzeźbiarskiej zachowały się cztery portale. Dwa osadzone w południowej ścianie nawy są dwuskokowe, zamknięte półkoliście reprezentują tym dwukolumnowy. Portal bliżej transeptu posiada archiwoltę o prostokątnym przekroju i głowice kolumn z motywem bardzo uproszczonych liści. Portal bliżej wieży ma archiwoltę w kształcie wałka i proste głowice kostkowe. Portal znajdujący się w płd. ramieniu transeptu nie jest osadzony w niszy, co może sugerować jego wcześniejsze obramowanie. Na tympanonie widnieje relief równoramiennego krzyża. Bazy wszystkich kolumn są ozdobione szponami. Portal w płn. ramieniu transeptu ma najprostszą formę prostokątnego ościeża z nadprożem w postaci półkolistego tympanonu otoczonego płaską archiwoltą. Pierwotnie pełnił zapewne rolę porta mortuorum. Otwory okienne uległy poszerzeniu, z wyjątkiem okien w absydach kaplic przyprezbiterialnych i absydach transeptu. Istnieją dodatkowe otwory okienne wybite w różnych okresach. W kościele znajdują się XVII-wieczne marmurowe płyty poświęcone początkom kościoła i pierwszym biskupom. W północny portal ściany wmurowano płytę nagrobną starościny Zofii Oponowskiej, zmarłej w 1500 roku[1].

W 1945, w absydach transeptu natrafiono na dolne partie pierwotnych ołtarzy murowanych z ciosów. W tym czasie na obramieniu arkad międzynawowych zostały też odsłonięte fragmenty polichromii o motywach geometrycznych i alternacji kolorów: czerwonego, białego i niebieskiego[2]. Wspomniane już prace archeologiczne z lat 1995–98 definitywnie wykazały, że do kościoła nie przylegały nigdy zabudowania klasztorne, chociaż istniejące rozmieszczenie portali, charakterystyczne dla kościołów powiązanych z klasztorem, sugerowało taką możliwość.

Skrócone kalendarium[edytuj | edytuj kod]

  • 1120 - rozpoczęcie budowy kościoła
  • około 1125 - przerwa w budowie, a następnie odnowa budowy
  • 1140 - zakończenie budowy
  • XI/XII - Bazylika pełni funkcję katedry
  • XVI - nadbudowanie ceglanej wieży
  • XVII/XVIII - barokizacja wnętrza kościoła
  • 1856-1859 - restauracja kościoła wg projektu architekta Hussnera. Zniszczenie charakteru romańskiej świątyni
  • 1954-1956 - usunięcie pseudoromańsko-gotyckiej innowacji i nadanie budynkowi dawnego kształtu

Przypisy

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Grześkowiak J., Kruszwica - zarys monograficzny, Toruń 1965.
  • Mroczko T., Polska sztuka romańska i przedromańska
  • Zygmunt Świechowski: Sztuka romańska w Polsce. Warszawa: "Arkady", 1990.
  • Walicki M., Sztuka polska przedromańska i romańska do schyłku XIII wieku
  • Kolegiata śś. Piotra i Pawła Kruszwica. [dostęp 2010-02-23].

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]