Kolegiata w Tumie

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Archikolegiata NMP i św. Aleksego w Tumie
archikolegiata
Distinctive emblem for cultural property.svg 291-V-13 z 29.03.1949 r.,
89-V-13 z 15.03.1961 r. oraz 63 z 25.07.1967 r.[1]
Archikolegiata w Tumie
Archikolegiata w Tumie
Państwo  Polska
Miejscowość Tum
Wyznanie katolickie
Kościół rzymskokatolicki
Wezwanie NMP i św. Aleksego
Położenie na mapie województwa łódzkiego
Mapa lokalizacyjna województwa łódzkiego
Archikolegiata NMP i św. Aleksego w Tumie
Archikolegiata NMP i św. Aleksego w Tumie
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Archikolegiata NMP i św. Aleksego w Tumie
Archikolegiata NMP i św. Aleksego w Tumie
Ziemia 52°03′21″N 19°13′58″E/52,055833 19,232778Na mapach: 52°03′21″N 19°13′58″E/52,055833 19,232778
Commons Multimedia w Wikimedia Commons
Archikolegiata w Tumie koło Łęczycy
Wnętrze kościoła z prezbiterium (widok z chóru muzycznego)
Wnętrze kościoła z absydami zachodnimi (widok z prezbiterium)

Archikolegiata NMP i św. Aleksego w Tumie (archikolegiata łęczycka) – kościół znajdujący się w pobliżu dawnej lokalizacji wczesnośredniowiecznego grodu[2]. Należy do najlepszych przykładów architektury romańskiej w Polsce.

Opactwo[edytuj | edytuj kod]

Według starszych badań z fundacji Bolesława Chrobrego i z udziałem świętego Wojciecha powstało tu pierwsze w Polsce (założone prawdopodobnie w 997) opactwo benedyktynów pod wezwaniem Najświętszej Marii Panny i św. Aleksego. W świetle nowszych studiów założenie to najwcześniej wiązać możemy z II poł. XI w i być może z szerszą akcją misyjną związaną z odnową monarchii piastowskiej za czasów Kazimierza Odnowiciela. Około roku 1140 opactwo przeniesione zostało do Mogilna. Budowla została rozebrana zapewne w związku z realizacją nowego założenia.

Budowa archikolegiaty[edytuj | edytuj kod]

Nie jest znana dokładna data rozpoczęcia budowy archikolegiaty. Być może nastąpiło to w roku 1149 z inicjatywy metropolity gnieźnieńskiego Janika[3]. Żywe w średniowieczu na ziemi łęczyckiej legendy i podania dotyczące diabła Boruty związane są także z budową kolegiaty; jedno z nich mówi, że widoczne na krawędziach ścian wieży wgłębienia to ślady pazurów Boruty, który nie chciał pozwolić na postawienie kościoła i próbował przewrócić jego wieże. Konsekracja kościoła, być może jeszcze w pełni nie ukończonego, odbyła się 21 maja 1161; wziął w niej udział m.in. następca zmarłego około 1148 arcybiskupa Jakuba, arcybiskup Janik, a także wszyscy polscy biskupi i książęta. Kościół jako patronów otrzymał – tak jak znajdujące się tu wcześniej benedyktyńskie opactwo – Najświętszą Marię Pannę i św. Aleksego.

Od tego czasu w kolegiacie tumskiej odbyło się 21 synodów prowincjonalnych, nazywanych synodami łęczyckimi. Pierwszy z nich zwołano w 1181, ostatni odbył się w 1547.

Zniszczenia i przebudowy[edytuj | edytuj kod]

Romańska budowla, zbudowana z granitu, piaskowca i kamienia polnego, miała z założenia – prócz funkcji religijnych – charakter obronnej twierdzy. W 1241 oparła się najazdowi Tatarów, ale w Zielone Świątki 1293 (albo 1294) Litwini pod wodzą Witenesa zdołali ją zdobyć; część ludności, która się schroniła w kościele powiedli ze sobą w niewolę, a pozostałych wycięli w pień lub wraz z kolegiatą spalili (w tym czasie spłonął też gród łęczycki[2], którego ślady widoczne są do dziś na południowy zachód od kolegiaty).

Kilkanaście lat później, w 1306 Łęczycę najechali Krzyżacy, którzy wrócili tu raz jeszcze w 1331. Przez kilka dziesięcioleci kolegiata pozostawała zrujnowana.

Podczas późniejszych prac nad jej odbudową zacierano częściowo jej dotychczasowy romański charakter. Między innymi po pożarze w 1473, przy okazji zakończonej w 1487 kolejnej odbudowy pojawiły się zachowane do dziś, gotyckie ostrołukowe arkady i filary międzynawowe z cegły oraz sklepienie krzyżowo-żebrowe w nawach bocznych. W 1569 wybudowano przed wejściem głównym renesansową kruchtę – przedsionek osłaniający romański portal, w tym też czasie powstały we wnętrzu tynki z freskami.

W 1705 r. Łęczycę najechali Szwedzi, niszcząc przy tym także kolegiatę.

W latach 1765-1785 z inicjatywy prymasa Łubieńskiego i kosztem biskupa Kajetana Sołtyka kościół został przebudowany w stylu klasycystycznym. Prace wykonano pod kierunkiem architekta Efraima Szregera przebudowując wieże, główną nawę, zachodnią fasadę, a także okna i wnętrze. W czasie przebudowy kolegiaty powstał stojący obok niej niewielki drewniany kościół św. Mikołaja.

W 1818 lub 1819 Imperator Imperium Rosyjskiego Aleksander I Romanow zarządził kasatę łęczyckiej kapituły i kolegiata straciła swoją rangę. Od tego momentu aż do 1915 pozostawała kościołem parafialnym[4].

II wojna światowa[edytuj | edytuj kod]

Podczas bitwy nad Bzurą we wrześniu 1939 w północnej wieży archikolegiaty ukrył się niemiecki obserwator kierujący ogniem artylerii niemieckiej. Artyleria polska ostrzelała kościół, skutecznie likwidując ten punkt obserwacyjny, ale wieża uległa zniszczeniu, a w kościele powstał pożar. Po przejściowym zajęciu okolic Łęczycy przez Wojsko Polskie archikolegiata zbombardowana została przez Luftwaffe, co spowodowało dalsze zniszczenia murów i stropów oraz kolejny pożar. Po ponownym wkroczeniu okupanta niemieckiego z kolegiaty zostały już tylko mury bez dachu. Resztki wyposażenia przysypane gruzem i odłamkami dachówek z dachu, który wpadł do wnętrza, splądrowano.

Odbudowa[edytuj | edytuj kod]

Dopiero w 1947 rozpoczęto powojenną odbudowę kościoła, która kierował Jan Witkiewicz Koszczyc – były bowiem także plany, by budowlę uznać za nienadającą się do remontu i rozebrać ją. 20 lipca tego roku ordynariusz łódzki odprawił w oczyszczonych z gruzu murach pierwszą po wojnie mszę.

Przez następne kilkanaście lat trwały prace budowlane. W nawie głównej dominuje obecnie styl romański, w nawach bocznych – gotyk. Strop nad nawą główną wykonany jest jednak z betonu. Rozwiązanie to stabilizuje ściany, zapobiegając zawaleniu się sędziwych murów. W czasie remontu kościoła odkryto w 1954 r. fundamenty znajdującej się pod nim budowli opactwa benedyktynów.

W 800-lecie konsekracji pierwszej kościoła, które przypadło w 1961 r. , poświęcono trzy ołtarze kościoła i przywrócono go do funkcjonowania. Na remont wnętrz nie wystarczyło jednak już pieniędzy i kościół pozostawał przez następne lata nie w pełni wykończony.

25 marca 1992 bullą Totus Tuus Poloniae populus parafia w Tumie włączona została do diecezji łowickiej, kościół podniesiono do rangi archikolegiaty, a w 1993 erygowana została ponownie kapituła łęczycka. W tym czasie także rozpoczął się kolejny etap odbudowy kościoła, który niedawno się skończył.

W 1999 sprowadzono z Gniezna do Tumu relikwię św. Wojciecha, a na pamiątkę tego wydarzenia w ogrodzie otaczającym sąsiedni kościółek św. Mikołaja zasadzono poświęcony świętemu Wojciechowi dąb.

22 maja 2011 roku obchodzono uroczystości związane z 850-leciem konsekracji archikolegiaty. Po uroczystej mszy świętej celebrowanej przez kardynała Józefa Glempa dokonano uroczystego odsłonięcia kamienia pamiątkowego związanego z rocznicą. Odsłonięcia kamienia dokonali Prezydent Rzeczypospolitej Polskiej Bronisław Komorowski oraz Nuncjusz Apostolski w Polsce arcybiskup Celestino Migliore.

W kolegiacie znajduje się brązowy odlew krucyfiksu wykonanego w 1943 przez Józefa Gosławskiego[5].

Ciekawostki[edytuj | edytuj kod]

Zbigniew Nienacki, jak sam wskazuje w posłowiu do powieści Pan Samochodzik i Święty Relikwiarz (pierwotny tytuł Uroczysko), w znacznym stopniu oparł opis występującej w fabule książki fikcyjnej „kolegiaty w Opornej” na archikolegiacie w Tumie.

Pierwociną dzisiejszych przewodników jest „Archikolegjata Łęczycka w narodowo-królewskiej wsi Tumie” napisana w 1930 r. przez miejscowego proboszcza, księdza Emila Gielca. Autor opisał architekturę i historię kościoła usytuowanego w sąsiedztwie dawnego grodu wczesnośredniowiecznego.

Galeria zdjęć[edytuj | edytuj kod]

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. Narodowy Instytut Dziedzictwa: Rejestr zabytków nieruchomych - województwo łódzkie (pol.). 31 marca 2014. [dostęp 13.05.2010].
  2. 2,0 2,1 Gród ten, położony w bezpośrednim sąsiedztwie dzisiejszej Łęczycy, był jej poprzednikiem do czasu jego zniszczenia pod koniec XIII w. i nosił nazwę Łęczyca (teren wsi Tum), a w szczególności XI-wieczne opactwo i powstała na jego miejscu kolegiata zaliczane były do Łęczycy.
  3. J. Szymczak, Pierwsze cztery wieki Archikolegiaty Łęczyckiej, [w:] „850 lat w służbie Bogu i ludziom. Archikolegiata Łęczycka w Tumie”, Łódź 2011
  4. Wcześniej siedzibą parafii był wybudowany obok drewniany kościółek św. Mikołaja.
  5. Anna Rudzka: Sacrum. W: Anna Rudzka: Józef Gosławski. Rzeźby, monety, medale. Wyd. 1. Warszawa: Alegoria, 2009, s. 37. ISBN 978-83-62248-00-1.