Kolonia korony brytyjskiej

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania

Kolonia korony brytyjskiej (ang. crown colony) lub, w XVII wieku kolonia królewska (ang. royal colony) − rodzaj administracji kolonialnej w angielskich terytoriach zamorskich, a następnie w imperium brytyjskim[1][2].

Rys ogólny[edytuj | edytuj kod]

Kolonie korony, czy też kolonie królewskie, były zarządzane przez gubernatora wyznaczanego przez monarchę. Do połowy XIX wieku władca mianował gubernatorów królewskich na wniosek ministerstwa kolonii[3]. Pod nazwą „kolonii królewskiej”, pierwsza z tych, które miały stać się później koloniami korony, była od roku 1624 angielska Kolonia Wirginia (obecnie stan USA), kiedy to odwołany został edykt królewski przyznający ziemie w Ameryce Północnej osadniczo-handlowej Kompanii Wirginijskiej, a korona przejęła administrację w swoje ręce[4].

Do połowy XIX wieku termin kolonia korony był używany przede wszystkim w odniesieniu do tych kolonii, które zostały pozyskane w wyniku konfliktów zbrojnych, jak na przykład Trynidad i Tobago[5] czy Gujana Brytyjska, ale z biegiem czasu przyjęto nazywać tak wszystkie kolonie poza prezydencjami i prowincjami Indii Brytyjskich oraz takie nabytki terytorialne jak Górna Kanada, Dolna Kanada, Nowa Fundlandia, Kolumbia Brytyjska (dzisiejsze prowincje państwa o nazwie Kanada), Nowa Południowa Walia, Queensland, Australia Południowa, Tasmania, Wiktoria, Australia Zachodnia (dzisiejsze stany państwa o nazwie Australia) i Nowa Zelandia, które później uzyskały status dominiów[6].

Termin był używany do roku 1981, kiedy to specjalną ustawą parlamentarną wszystkie istniejące jeszcze kolonie przemianowano na „dependencje”. Od 2002 roku noszą nazwę brytyjskich terytoriów zamorskich.

Obecne dependencje korony nigdy nie były traktowane jak kolonie; formą ich rządu jest monarchia konstytucyjna, a samorządowe władze wysp współdziałają z Wielką Brytanią na określonych płaszczyznach (chodzi przede wszystkim o obronność i politykę zagraniczną). Są to Wyspa Man i Wyspy Normandzkie.

Rodzaje kolonii korony[edytuj | edytuj kod]

Istniały trzy rodzaje kolonii korony (stan z 1918 roku) o różnym stopniu niezależności:

  • kolonie z radami reprezentacyjnymi, jak Bermudy, Jamajka, Cejlon, Kolumbia Brytyjska i Fidżi, gdzie istniały jedna lub dwie izby legislacyjne, których członków mianowała korona, ale mogli być wybierani spośród mieszkańców,
  • kolonie z ciałami doradczymi, jak Honduras Brytyjski, Sierra Leone, Grenada i Hongkong, gdzie wszyscy przedstawiciele legislatury pochodzili z nominacji, chociaż często wybierani z miejscowej społeczności. Należy dodać, że Hongkong stał się kolonią korony najpóźniej, z wybraną w roku 1995 radą reprezentantów,
  • kolonie zarządzane bezpośrednio przez gubernatorów, jak Basutoland[7], Gibraltar, Wyspa Świętej Heleny i Singapur − te były najmniej liczne, ale też posiadały najmniejszą autonomię.

Lista kolonii korony[edytuj | edytuj kod]

Terytoria pozyskane przez zasiedlenie, podbój lub przyłączenie do korony brytyjskiej, albo też do krajów Wspólnoty Brytyjskiej.

Nazwa kolonii od do Przyczyna zmiany statusu
Flag of the Colony of Aden.svg Flag of Yemen.svg Aden 1937 1967 1963 kolonia przekształciła się w stan Aden w Federacji Arabii Południowej, a od 1967 część Republiki Jemenu
Unofficial Basutoland Ensign.svg Flag of Lesotho.svg Basuto 1884 1964 Protektorat Brytyjski od 1964; niezależne państwo Lesotho od 1966
Flag of Bermuda.svg Bermudy 1684 1981 Brytyjska dependencja od 1981
Flag of the United Kingdom.svg Flag of South Africa 1928-1994.svg Flag of Botswana.svg Beczuana 1885 1895 Część brytyjskiej Kolonii Przylądkowej od 1895; od 1966 niepodległe państwo Botswana
Flag of British guiana 1919-1954.gif Flag of Guyana.svg Gujana Brytyjska 1831 1966 Niepodległa Gujana od 1966
Flag of British Honduras (1919-1981).svg Flag of Belize.svg Honduras Brytyjski 1884 1981 Niepodległe państwo Belize od 1981 (kolonia brytyjska nosiła nazwę Belize od 1964)
Flag of the United Kingdom.svg Flag of Canada.svg Zjednoczone Prowincje Kanady 1841 1867 Od 1867 dominium o nazwie Kanada
Cape Colony flag.png Flag of South Africa 1928-1994.svg Kolonia Przylądkowa 1806 1910 Część Związku Południowej Afryki od 1910
Flag of the Cayman Islands.svg Kajmany 1962 1981 Dependencja brytyjska od 1981
British Ceylon flag.png Flag of Sri Lanka.svg Ceylon 1815 1948 Niepodległe państwo Sri Lanka od 1972
Flag - colonial flag of bc.jpg Flag of British Columbia.svg Kolumbia Brytyjska 1866 1871 Część dominium Kanady od 1871
Union flag 1606 (Kings Colors).svg Flag of Connecticut.svg US flag 15 stars.svg Connecticut 1636 1776 Stan USA od 1776
Flag of Cyprus (1922-1960).svg Flag of Cyprus.svg Cypr 1914 1960 Niepodległe państwo Cypr od 1960
Union flag 1606 (Kings Colors).svg Flag of Delaware.svg US flag 15 stars.svg Delaware 1664 1776 Stan USA od 1776
Union flag 1606 (Kings Colors).svg Flag of Florida.svg US flag 15 stars.svg Wschodnia Floryda 1763 1783 Oddana Hiszpanii; później stan USA
Flag of the Falkland Islands.svg Falklandy 1841 1981 Dependencja brytyjska od 1981
Union flag 1606 (Kings Colors).svg Flag of Georgia (U.S. state).svg US flag 15 stars.svg Georgia 1732 1776 Stan USA od 1776
Government Ensign of Gibraltar.svg Flag of Gibraltar.svg Gibraltar 1713 1981 Dependencja brytyjska od 1981
Flag of Hong Kong (1959-1997).svg Flag of Hong Kong.svg Hongkong 1841 1981 Dependencja brytyjska od 1981. Przekazany Chinom w 1997
Flag of Jamaica (1957-1962).svg  Jamajka 1865 1962 Niepodległość od 1962
Flag of British East Africa.svg  Kenia 1920 1963 Niepodległość od 1963
Flag of the British Colony of Labuan (1912-1946).svg Flag of Labuan.svg Labuan 1846 1963 Administrowane przez Brytyjczyków 1890-1904; część Malezji od 1963
Flag of the United Kingdom.svg Flag of Canada.svg Dolna Kanada 1791 1841 Część Prowincji Kanadyjskich od 1841.
Flag of Malta (1943-1964).svg Flag of Malta.svg Malta 1813 1964 Niepodległe państwo od 1964
Union flag 1606 (Kings Colors).svg Flag of Maryland.svg US flag 15 stars.svg Maryland 1632 1776 Stan USA od 1776
Union flag 1606 (Kings Colors).svg Flag of Massachusetts.svg US flag 15 stars.svg Massachusetts Bay 1692 1776 Stan USA od 1776
BlueEnsignNatal.png Flag of South Africa 1928-1994.svg Kolonia Natalu 1843 1910 Część Związku Południowej Afryki od 1910
Flag of the United Kingdom.svg Flag of Canada.svg Nowa Fundlandia 1854 1949 Część Kanady od 1949
Union flag 1606 (Kings Colors).svg Flag of New Hampshire.svg US flag 15 stars.svg New Hampshire 1692 1776 Stan USA od 1776
Union flag 1606 (Kings Colors).svg Flag of New Jersey.svg US flag 15 stars.svg New Jersey 1702 1776 Stan USA od 1776
Flag of New South Wales.svg Nowa Południowa Walia 1788 1901 Część Związku Australijskiego od 1901
Union flag 1606 (Kings Colors).svg Flag of New York.svg US flag 15 stars.svg Prowincja Nowy Jork 1691 1776 Stan USA od 1776
Flag of the United Kingdom.svg  Nowa Zelandia 1841 1907 Dominium brytyjskie od 1907
Flag of North Borneo.svg Borneo Północne 1946 1963 Część Malezji od 1963 jako Sabah; część Labuan od 1984
Union flag 1606 (Kings Colors).svg Flag of North Carolina.svg US flag 15 stars.svg Karolina Północna 1729 1776 Stan USA od 1776
Union flag 1606 (Kings Colors).svg Flag of Pennsylvania.svg US flag 15 stars.svg Prowincja Pensylwania 1681 1776 Stan USA od 1776
Union flag 1606 (Kings Colors).svg Flag of Quebec.svg Quebec 1763 1791 Podzielony pomiędzy Górną i Dolną Kanadę oraz Terytoria Północno-Zachodnie
Flag of Queensland.svg Queensland 1824 1901 Stan Związku Australijskiego od 1901
Union flag 1606 (Kings Colors).svg Flag of Rhode Island.svg US flag 15 stars.svg Rhode Island i Providence 1706 1776 Stan USA od 1776
Flag of Saint Christopher-Nevis-Anguilla.svg Saint Christopher-Nevis-Anguilla 1980 1981 Dependencja brytyjska od 1981
Flag of the Crown Colony of Sarawak (1946).svg Sarawak 1946 1963 Część Malezji od 1963
Flag of Sierra Leone 1916-1961.gif Flag of Sierra Leone.svg Sierra Leone 1808 1961 Niepodległe państwo od 1961
Flag of South Australia.svg Australia Południowa 1834 1901 Część Związku Australijskiego od 1901
Union flag 1606 (Kings Colors).svg Flag of South Carolina.svg US flag 15 stars.svg Karolina Południowa 1729 1776 Stan USA od 1776
Flag of the British Straits Settlements (1874-1942).svg Flag of Malaysia.svg Flag of Singapore.svg Flag of Australia.svg Malaje 1786 1963 Kolonie na Półwyspie niepodległe 1957-1965; kolonie wyspiarskie anektowane przez Australię 1955-1957
Flag of Tasmania.svg Tasmania 1803 1901 Van Diemen's Land od 1803 do 1856; część Nowej Południowej Walii od 1803; stan Związku Australijskiego od 1901
Flag of the United Kingdom.svg Flag of Canada.svg Górna Kanada 1791 1841 Część Prowincji Kanadyjskich od 1841
Flag of Vancouver Island.svg Flag of Canada.svg Wyspa Vancouver 1848 1866 Przyłączona do Kolumbii Brytyjskiej w 1866
Flag of Victoria (Australia).svg Wiktoria 1851 1901 Stan Związku Australijskiego od 1901.
Union flag 1606 (Kings Colors).svg Flag of Virginia.svg US flag 15 stars.svg Kolonia Wirginia 1624 1776 Stan USA od 1776
Flag of Western Australia.svg Australia Zachodnia 1829 1901 Stan Związku Australijskiego od 1901
Union flag 1606 (Kings Colors).svg Flag of Florida.svg US flag 15 stars.svg Zachodnia Floryda 1763 1783 Oddana Hiszpanii, później stan USA

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Edward Jenks: The Government of the British Empire. Little, Brown & Co, 1918. (ang.)
  • James Olson: Historical Dictionary of the British Empire. Greenwood Publishing Group, 1996. ISBN 0-313-29366-X. (ang.)
  • Andrew Porter: The Nineteenth Century, The Oxford History of the British Empire. T. III. Oxford University Press, 1998. ISBN 0-19-924678-5. (ang.)