Młodszy dryas

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
(Przekierowano z Kometa clovis)
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Dryas octopetala

Młodszy dryaspóźnoglacjalna faza klimatyczna, biostratygraficzna i chronostratygraficzna trwająca od ok. 12,8 do 11,65 tys. lat BP (ok. 11-10 tys. 14C BP). Nazwa pochodzi od dębika ośmiopłatkowego (Dryas octopetala)[1], tundrowo-górskiej krzewinki, której pyłek znaleziono w osadach z tego okresu. Młodszy dryas trwał ok. 1100-1300 lat; oddzielał interstadiał Bölling/Allerød (późnoglacjalne optimum) od preboreału - pierwszej fazy holocenu. Stanowi więc on ostatni zimny epizod ostatniego zlodowacenia. Dokładne ustalenie wieku bezwzględnego metodą radiowęglową początku i końca młodszego dryasu stanowi problem ze względu na obecność spłaszczeń radiowęglowej krzywej kalibracyjnej, co ma swoje przyczyny właśnie w tych zmianach klimatycznych.

Granica między młodszym dryasem a holocenem została wielokrotnie wydatowana różnymi metodami w miejscach na całej Ziemi[2]:

  • 11530±50 lat BP (9580 r. p.n.e.) – GRIP rdzeń lodowy, Greenlandia
  • 11530+40-60 lat BP (9580 r. p.n.e.) – Jezioro Kråkenes Lake, zachodnia Norwegia.
  • 11578±32 cal. lat BP (9628 r. p.n.e.) – Basen Cariaco odwiert, Wenezuela
  • 11570 lat BP (9620 r. p.n.e.) – dendrochronologicznie z dębów w środkowej Europy
  • 11590 lat BP - Jezioro Meerfelder Maar, Niemcy
  • 11600 lat BP - Jezioro Holzmaar (warwochronologia), Niemcy
  • 11385–11981 cal. lat BP - Splan Pond, Kanada
  • 11550 BP - Jezioro Gościąż - centralna Polska
  • 11552±88 cal. lat BP - Jezioro Suigestu, Japonia
  • 12049–11305 cal. lat BP - Maratoto, Nowa Zelandia
  • 11640±280 BP (9690 r. p.n.e.) – GISP2 rdzeń lodowy, Grenlandia

Międzynarodowa Komisja Stratygrafii ratyfikowała stratotyp początku holocenu (końca młodszego dryasu). Znajduje się on w grenlandzkim rdzeniu lodowym NGRIP na głębokosci 1492,45 m

  • 11653±99 BP (11703 lat b2k - przed AD 2000) - NGRIP w skali czasu GICC05 (Greenland Ice Core Chronology), Grenlandia.

Hipotezy naukowe[edytuj | edytuj kod]

Istnieje wiele scenariuszy przyczyny tego ochłodzenia. Jednym z nich jest zaproponowany przez R.G. Jonsona i B.T. McClure w 1976 roku (potem udoskonalana przez Walace'a Broecker'a). Według ich hipotezy nastąpiło zakłócenie cyrkulacji termohalinowej wskutek gwałtownego odpływu do Oceanu Atlantyckiego słodkich wód proglacjalnego jeziora Agassiz[1]. Powódź nastąpiła przez pęknięcie blokady lodowej lądolodu laurentyjskiego. W ciągu krótkiego czasu, możliwe, że tylko jednego roku, 85% wód jeziora popłynęło na wschód – przez Wielkie Jeziora, Niagarę i rzeką św. Wawrzyńca. Masa 9500 km³ lodowatej słodkiej (lekkiej) wody pokryła cienką warstwą powierzchnię oceanu, zakłócając krążenie głębokich słonych wód, co spowolniło lub zatrzymało prąd zatokowy. Spowolnienie tego pasa transmisyjnego ciepła było bezpośrednim powodem oziębienia północnej półkuli. Wadą tej teorii jest to, że nie znamy śladów po tak gwałtownym spływie wody. Podejrzewa się że śladem tym może być struktura w dolinie rzeki Mackenzie, prowadzi ona jednak na północ[1].

Inną hipotezą, zaproponowaną w 2007 roku przez zespół Richarda Firestone'a jest upadek dużego meteorytu[1] lub eksplozja w atmosferze Ziemi roju komet lub chondrytów, za czym przemawia znalezienie tzw. "nanodiamentów" w warstwach ziemi i osadach znajdujących się w Ameryce Północnej, datowanych na 12,9 tys. lat[3]. Według tej hipotezy katastrofa kosmiczna 13 tys. lat temu wywołała nagłą zmianę klimatu i globalne oziębienie. Za tą hipotezą przemawia wiele poszlak jak np. warstwy spalonej ziemi o specyficznych własnościach[4], czy obecność nanodiamentów. W marcu 2010 Vance Haynes uznał niektóre ślady kosmicznego zderzenia za efekt akumulacji rzecznej. W maju 2010 sferule węglowe, które miały powstać w wyniku pożarów po uderzeniu meteorytu okazały się odchodami termitów i przetrwalnikami grzybów[1] Hipoteza katastrofy kosmicznej jest czasami nazywana w angielskojęzycznych źródłach jako "Clovis comet" (Kometa Clovis) od nazwy północnoamerykańskiej kultury Clovis, która zniknęła w tym czasie, być może właśnie z tego powodu.

Konsekwencje[edytuj | edytuj kod]

Nawrót klimatu glacjalnego spowodował ponowny awans lądolodów oraz lodowców górskich na całej Ziemi. W Alpach w tym czasie lodowce górskie i dendrytyczne uformowały sekwencje moren końcowych i recesyjnych stadium Egesen. W Irlandii oziębienie to zapisało się w transgresji lodowców fazy Nahanagan, na Wyspach Brytyjskich fazy Loch Lomond, natomiast lądolód Skandynawski uformował w tym czasie potrójną sekwencję moren Salpausselkä I, II i III w południowej Finlandii. W tym czasie transgresje lodowców górskich także miały miejsce m.in. w: Pirenejach, Apeninach, Alpach Południowych, w Tybecie, chilijskich Andach i Tatrach.

Na podstawie analizy rdzeni lodowych temperatura spadła w tym okresie na Grenlandii o 15 °C, a ogólny spadek temperatury wynosił od 5 do 7 °C. Mimo że średnia roczna temperatura w tym czasie osiągnęła wartość, jaka jest charakterystyczna dla okresów pełnego zlodowacenia, w tym czasie obserwuje się skrajny kontynentalizm klimatu z dużymi sezonowymi amplitudami temperatur. To dlatego lodowce nie osiągnęły ponownie zasięgu, jakie miały podczas maksimum ostatniego zlodowacenia, ponieważ bilans masy lodowców głównie jest determinowany temperaturą lata, a nie zimy.

Zmiana klimatu spowodowała zanik kultury Clovis oraz wyginięcie megafauny plejstoceńskiej.[1]

Młodszy dryas a początek rolnictwa[edytuj | edytuj kod]

Młodszy dryas często bywa łączony z zapoczątkowaniem rolnictwa w południowo-zachodniej Azji. Uważa się, że zimny i suchy okres młodszego dryasu obniżył zdolność regionu do utrzymania ludzkiej populacji (dany region mógł wyżywić mniej osób) i zmusił osiadłe populacje wczesnych Natufian do podjęcia bardziej wędrownego trybu życia. Sądzi się, że dalsze pogorszenie klimatu zapoczątkowało uprawę zbóż. Chociaż istnieje dość duża zgodność co do znaczenia młodszego dryasu dla zmiany trybu życia w okresie panowania kultury Natufian, jego związek z początkami rolnictwa w końcu okresu pozostaje sporny. Istotnym aspektem tego sporu jest wniosek, że wymieniona masa 9500 km³ wody z jeziora Agassiz powinno była podnieść poziom mórz o 0,5 m i spowodować gwałtowne zatopienie delt.

Przypisy

  1. 1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 1,5 Andrzej Hołdys. Ten straszny młodszy dryas. „Świat Nauki”. 10 (230). s. 14-15. ISSN 0867-6380. 
  2. Litt T, Brauer A, Goslar T, Merkt K, Balaga K, Müller H, Ralska-Jasiewiczowa M, Stebich M, Negendank JFW.: Correlation and synchronisation of lateglacial continental sequences in northern central Europe based on annually laminated lacustrine sediments (ang.). Quaternary Science Reviews 20, 2001. s. 1233–1249.
  3. Six North American Sites Hold 12,900-year-old Nanodiamond-rich Soil. [dostęp 2009-01-03]. s. 2009-01-02.
  4. Geological Society of America publications

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]