Koncert Jankiela

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
„Koncert Jankiela” – ilustracja z roku 1881 Michała Elwiro Andriollego do jednego z pierwszych wydań „Pana Tadeusza

Koncert Jankiela zwany także „Koncertem nad koncertami” – fragment Księgi XII (pt. „Kochajmy się!”) „Pana Tadeusza” – polskiego eposu narodowego autorstwa Adama Mickiewicza, w którym poeta przypomina historyczne wydarzenia poprzedzające rozbiory Polski i zachęca Polaków do zgody. Muzyczną ilustracją opisywanych zdarzeń Mickiewicz uczynił koncert, wykonany z okazji zaręczyn Tadeusza z Zosią przez Żyda – polskiego patriotę – Jankiela[1]. Mickiewiczowski opis stał się inspiracją do powstania wielu utworów artystycznych, w tym obrazów i koncertów.

Budowa Koncertu Jankiela[edytuj | edytuj kod]

Karta opisująca koncert Jankiela z „Pana Tadeusza” wydanego w Paryżu w 1834 roku.

Koncert Jankiela w opisie Mickiewicza ma charakter patriotyczny i jest muzyczną ilustracją dziejów rozbiorowych Rzeczypospolitej Obojga Narodów. Obejmuje okres 1791–1797, od uchwalenia Konstytucji trzeciego maja do utworzenia Legionów Polskich we Włoszech. Utwór podzielony jest na pięć części, z których każda bezpośrednio odnosi się do innego historycznego wydarzenia z historii Polski[2]:


Warstwa muzyczna koncertu[edytuj | edytuj kod]

Cymbały węgierskie z pałeczkami.

Swój koncert Jankiel wykonywał na cymbałach – ludowym instrumencie strunowym, na którym dźwięk uzyskuje się przez uderzanie strun specjalnymi pałeczkami. Stary Żyd był wirtuozem[3] tego instrumentu, co Mickiewicz nadmienił w pierwszym wersie opisu koncertu – „Było cymbalistów wielu, ale żaden z nich nie śmiał zagrać przy Jankielu”. Według opisu Mickiewicza koncert oparty był na melodyce Poloneza, do którego taniec wykonywali później goście weselni[2].

Polonez Jankiela zawierał w sobie następujące tematy muzyczne, zaczerpnięte z tradycyjnej polskiej muzyki ludowej[4]:

Koncert Jankiela ma wszelkie cechy improwizacji muzycznej[5] bardzo często wykorzystywanej w tradycji muzyki ludowej. Jankiel spontanicznie używa w nim szeregu środków muzycznych mających na celu podniesienie dramatyzmu utworu oraz pobudzenie wyobraźni słuchaczy. Są to m.in. celowe fałszywe dźwięki, użyte dla ilustracji zdrady stanu targowiczan, wywołujące w słuchaczach wrażenie dysonansu lub gry na rozstrojonym instrumencie oraz dźwięki naśladujące odgłosy naturalne – odgłosy bitewne: „takt marszu”, „wystrzały”, jak również „jęk dzieci” i „płacze matek”, zastosowane w części nawiązującej do powstania kościuszkowskiego oraz rzezi Woli[2][3].

Koncert Jankiela jako inspiracja artystyczna[edytuj | edytuj kod]

Dzieła muzyczne[edytuj | edytuj kod]

Andrzej Wajda: ...to jest materiał na osobny film.
Polonez (1736)

Literacki opis koncertu Jankiela zainspirował wielu polskich kompozytorów do stworzenia swojej muzyki:

  • Pierwszą próbę skomponowania muzyki, zainspirowanej tą tematyką, podjął polski kompozytor Ludwik Nowicki, który w 1862 roku wydał w Wilnie „Koncert nad koncertami Jankiela: Polonez z poematu Pan Tadeusz”[6].
  • W latach 90. XX wieku Wojciech Kilar skomponował muzykę do filmu „Pan Tadeusz” w reżyserii Andrzeja Wajdy[7]. Na ścieżce dźwiękowej nie ma koncertu Jankiela, jako osobnego utworu – nie przewidział tego reżyser. W filmie znalazł się tylko krótki wstęp do weselnego poloneza (na CD z muzyką do filmu „Pan Tadeusz” znajduje się utwór Wojciecha Kilara, zatytułowany „Koncert Jankiela”[8]).

…ja nie pisałem muzyki do poematu Mickiewicza, tylko do filmu Wajdy. (…) Nie ma w tym filmie koncertu Jankiela. Wiele osób mnie pytało, dlaczego. Sam Andrzej tłumaczył, że koncert Jankiela to jest materiał na osobny film. To by rozbiło całą dramaturgię.Wojciech Kilar[9]

W filmie Jankiel gra na cymbałach tylko przez chwilę, co stanowi jedynie wstęp do pełnoorkiestrowej formy Poloneza. Cymbały Jankiela na ścieżce dźwiękowej odgrywała artystka folkowa, perkusistka i cymbalistka Marta Maślanka-Stanisławska[10].

  • Pomysł napisania muzycznej interpretacji mickiewiczowskiego koncertu Jankiela, jako całkowicie odrębnego dzieła muzycznego, wyszedł od Pawła Potoroczyna[11], który zainspirował Jana Kaczmarka – laureata Oscara[12]. Dzieło zamówił u kompozytora Instytut Adama Mickiewicza[13]. Jan Kaczmarek napisał utwór muzyczny na troje cymbałów i orkiestrę, zatytułowany „Koncert Jankiela”.

Utwór został wykonany z okazji inauguracji polskiej prezydencji w Radzie Unii Europejskiej, ale także dwustulecia rozpoczęcia akcji „Pana Tadeusza”. Prapremiera utworu odbyła się 3 lipca w Filharmonii Narodowej w Warszawie dla upamiętnienia 200. rocznicy przyjazdu Tadeusza do Soplicowa, wątku rozpoczynającego akcję poematu Adama Mickiewicza[14].

W prawykonaniu „Koncertu Jankiela” wystąpiła orkiestra Sinfonia Varsovia z udziałem cymbalistów z białoruskiego zespołu Wasilinki z Białoruskiej Państwowej Akademii[15][16], a poprowadził dyrygent Marc Minkowski. Kompozytor świadomie zrezygnował w swojej wersji „Koncertu Jankiela” z podążania ściśle za opisem Mickiewicza co stało się przedmiotem krytyki.

Koncert Jankiela w malarstwie[edytuj | edytuj kod]

  • W 1858 roku Staloryt zatytułowany „Polonez”, przedstawiający koncert Jankiela, wykonał polski malarz i grafik Wojciech Gerson[17]
  • W latach 1868 i 1873 Juliusz Kossak wykonał dwie grafiki, pt. „Polonez” i „Koncert Jankiela”[18].
  • W 1881 roku grafik i ilustrator książkowy Michał Andriolli wykonał ilustrację pt. „Koncert Jankiela” – do jednego z pierwszych wydań „Pana Tadeusza” oraz w 1888 roku drugą poświęconą tej samej tematyce pt. „Koncert nad koncertami”.
  • Obraz zainspirowany koncertem pt. „Koncert Jankiela” wykonał Maurycy Trębacz polski malarz żydowskiego pochodzenia. Obraz zaginął podczas II wojny światowej[19].
  • Miniaturę pt. "Koncert Jankiela" jako jedną z kart swojej pracy pt. "Statut Kaliski" wykonał polski malarz żydowskiego pochodzenia Artur Szyk[20].
  • Edward Loevy wykonał ilustrację przedstawiającą grającego Jankiela do wydania Pana Tadeusza z roku 1890.
  • Obraz pt. „Koncert Jankiela” wykonał polski malarz Józef Wilkoń[21].
  • Obraz olejny pt. „Koncert Jankiela” namalował polski malarz Czesław Jan Moniuszko[22].
  • Obraz olejny, przedstawiający koncertującego Jankiela wraz z publicznością, namalował w listopadzie 1883 roku Wojciech Kossak, przedstawiając swój portret jako Tadeusza. Ten sam malarz namalował w tymże roku koncert Jankiela na wachlarzu znajdującym się obecnie w Muzeum Zofii Kossak-Szatkowskiej[23].
  • Grafikę przedstawiającą koncert Jankiela narysował znany polski grafik Szymon Kobyliński[24]

Przypisy

  1. Bogdan Zakrzewski: Konterfekty z „Pana Tadeusza”. Wacław Bagiński, 1997, s. 89.
  2. 2,0 2,1 2,2 Adam Mickiewicz: Pan Tadeusz (Księga XII / w. 660-760 ) (pol.). Prószyński i S-ka SA www.pantadeusz.com, 1999. [dostęp 2011-10-29].
  3. 3,0 3,1 Stanisław Zetowski. "Polskie pierwowzory muzyczne koncertów w „Panu Tadeuszu”. „Ruch Literacki”, czerwiec 1931, str. 169.
  4. Cyfrowa biblioteka polskiej piosenki (pol.). www.bibliotekapiosenki.pl. [dostęp 2011-11-04].
  5. Stanisław Zetowski. "Polskie pierwowzory muzyczne koncertów w „Panu Tadeuszu”. „Ruch Literacki”, czerwiec 1931, str. 170.
  6. Ludwik Nowicki: Koncert nad koncertami Jankiela: Polonez z poematu Pan Tadeusz. Wilno: nakład. Maurycego Orgelbranda, 1862.
  7. Polonez – Pan Tadeusz. W: Youtube; przesłane przez wolacco dnia 6 lis 2007 [on-line]. www.youtube.com. [dostęp 2011-11-02].
  8. Wojciech Kilar: Pan Tadeusz. Muzyka z filmu. EMI Music (EAN 724349994928), 25 wrzesień 1999.
  9. Marek Miller: „Zagrajcie mi to pięknie” „Pan Tadeusz” według Andrzeja Wajdy. Prószyński i S-ka, 1999. ISBN 83-7255-277-0.
  10. Dorota Szwarcman: O Jankielu, co z cymbałami się zadawał. Czterech Jankielów i orkiestra (pol.). W: Polityka.pl / Kultura [on-line]. www.polityka.pl, 12 sierpnia 2011. [dostęp 2011-10-29].
  11. Jacek Cieślak: Pożegnanie z romantyzmem (pol.). W: Rzeczpospolita/Wiadomości/Kultura: Wywiad z Janem Kaczmarkiem o tym, dlaczego skomponował „Koncert Jankiela” Kultura [on-line]. http://www.rp.pl,+1 lipca 2011. [dostęp 2011-10-29].
  12. ktom/sk: Możesz usłyszeć „Koncert Jankiela”. Jan A.P. Kaczmarek uczcił mickiewiczowską rocznicę (pol.). W: TVN24/Najważniejsze informacje/Kultura [on-line]. www.tvn24.pl, 26.06.2011. [dostęp 2011-10-29].
  13. Barbara Hollender: Nie fałszować własnego hymnu (pol.). W: Rzeczpospolita/Wiadomości/Plus minus [on-line]. www.rp.pl, 25 czerwca 2011. [dostęp 2011-10-29].
  14. Światowa prapremiera „Koncertu Jankiela” Jana A.P. Kaczmarka (pol.). W: Rzeczpospolita [on-line]. www.rp.pl, 26-06-2011.
  15. Jacek Marczyński: Co naprawdę grał Jankiel (pol.). W: Rzeczpospolita/Wiadomości » Kultura » Muzyka » Wydarzenia [on-line]. www.rp.pl, 1 lipca 2011. [dostęp 2011-10-29].
  16. kf, kzbyt (źródło: PAP): Białoruscy cymbaliści dali koncert Jankiela. W: TVP Info/Informacje/Kultura [on-line]. [dostęp 2011-10-29].
  17. S.H. MRZBACH, "PISMA ADAMA MICKIEWICZA", Poznań 1858
  18. KAZIMIERZ OLSZAŃSKI, "Juliusz Kossak", OSSOLINEUM 1988
  19. Muzeum Utracone: Zdjęcie zaginionego obrazu „Koncert Jankiela” Maurycego Trębacza (pol.). [dostęp 2011-11-05].
  20. Artur Szyk, „Statut Kaliski” (1921–28) – „Koncert Jankiela” (miniatura)
  21. Wystawa Józefa Wilkonia pt.: "w Soplicowie w Wilanowie" ilustracje do "Pana Tadeusza" Adama Mickiewicza
  22. Dom Aukcyjny Agra-Art - aukcje malarstwa polskiego Warszawa | malarstwo i antyki | galeria obrazów | notowania aukcyjne | ceny dzieł sztuki
  23. Muzeum Zofii Kossak-Szatkowskiej - Kradzież w 1993 roku. [dostęp 2011-11-06].
  24. [Szymon Kobyliński, Mateusz Siuchniński "Ilustrowana kronika Polaków", De Facto, Warszawa 2005, ISBN 83-89667-36-3

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]