Koncert fortepianowy

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj

Koncert fortepianowykoncert instrumentalny przeznaczony do wykonania na fortepianie (albo fortepianach) z akompaniamentem orkiestry (najczęściej symfonicznej) zbudowany przeważnie z 3 części (w formie cyklu sonatowego). Wyewoluował bezpośrednio z barokowych koncertów klawesynowych (klawesyn został w XVIII wieku wyparty przez fortepian, zarówno w muzyce solowej jak i zespołowej).

Historia[edytuj | edytuj kod]

Klasycyzm[edytuj | edytuj kod]

Koncert z fortepianem jako instrumentem solowym pojawił się dopiero w dobie klasycyzmu w twórczości austriackiego muzyka Wolfganga Amadeusza Mozarta (1756-1791). Dorobek Mozarta w tym gatunku obejmuje 30 utworów z czego 3 są aranżacjami koncertów Johanna Christiana Bacha (1735-1782) opublikowanych w opusie 5 (nr 2, 3 i 4). Budowa koncertów fortepianowych Mozarta jest klasyczna - trzyczęściowa przy czym części drugie występują zawsze w tempie andante, część trzecia czyli ostatnia jest natomiast rondem (wyjątkiem są tutaj koncerty nr 17 i 24 gdzie w finale występują wariacje). Kolejnym kompozytorem, który przyczynił się do rozwoju tego gatunku był Ludwig van Beethoven (1770-1827) należący (razem z Mozartem i Josephem Haydnem (1732-1809)) do tzw. klasyków wiedeńskich. Jest on twórcą pięciu koncertów fortepianowych (nie biorąc pod uwagę wczesnego koncertu Es-dur WoO 4, z którego zachowała się tylko partia solowa[1], niedokończonego, tzw. "VI Koncertu D-dur" oraz transkrypcji własnego koncertu skrzypcowego D-dur op. 61[2]) . III Koncert fortepianowy jest dziełem zupełnie przełomowym dla gatunku, kolejne dwa jeszcze bardziej wychodzą poza estetyczne ramy okresu klasycyzmu[3]. IV Koncert G-dur jest pierwszym dziełem w historii gatunku który rozpoczyna się partią solisty. Forma koncertów Beethovena jest - podobnie jak u Mozarta - trzyczęściowa.

Romantyzm[edytuj | edytuj kod]

W muzyce romantycznej koncert fortepianowy był najpopularniejszym z uprawianych gatunków koncertów instrumentalnych. W historii muzyki jako polski twórca koncertów fortepianowych zapisał się Fryderyk Chopin (1810-1849) u którego patria orkiestrowa zdecydowanie ustępuje partii solowej. Chopin zdecydowaną większość swojej twórczości poświęcił wyłącznie fortepianowi a dość skromna instrumentacja nie tylko w koncertach ale też w innych dziełach na fortepian i orkiestrę spowodowała, iż był przez pewien czas opisywany jako kompozytor nie potrafiący napisać ciekawej partii orkiestry (w jego dorobku nie znajdziemy symfonii czy też poematów symfonicznych lub innych większych form, abstrahując od opery, charakterystycznych dla romantyzmu). Koncerty Chopina cechuje tempo larghetto w wolnych częściach oby koncertów (w przypadku nr 1 autor dodał oznaczenie romance) a także wykorzystanie stylizowanych form muzycznych opartych na ludowych tańcach w rondach: kujawiaka (w nr 1) i mazurka w nr 2.

Współczesność[edytuj | edytuj kod]

Gatunek ten nie stracił popularności w XX i XXI wieku. Wirtuozowskie dzieła skomponowali między innymi: Sergiusz Rachmaninow (jego III Koncert fortepianowy do dzisiaj uważany jest za niewiarygodnie trudny nawet dla wirtuozów), Siergiej Prokofjew (I Koncert fortepianowy Prokofjewa był jego pracą dyplomową!), Béla Bartók (dwa pierwsze koncerty skomponował dla siebie, trzeci - dla żony), Igor Strawinski (nie był rewelacyjnym pianistą, ale występy w tym charakterze przynosiły mu dochody, jakich nie był sobie w stanie zapewnić jako kompozytor) Dymitr Szostakowicz (wraz z fortepianem koncertuje trąbka - to jeden z najbardziej niekonwencjonalnych koncertów z fortepianem), Samuel Barber, Michael Tippett, Gyorgy Ligeti, Einojuhani Rautavaara, Leroy Anderson, Helmut Lachenmann i Philip Glass.

Forma[edytuj | edytuj kod]

Koncert fortepianowy (podobnie jak inne koncerty instrumentalne) oparty jest na cyklu sonatowym i na ogół składa się z trzech części:

  1. Forma sonatowa (najczęściej w szybkim tempie, stąd wziął się jej popularny synonim: allegro sonatowe)
  2. Forma wolna popularnie nazywana adagiem (choć równie dobrze może być każde inne tempo) najczęściej o budowie pieśniowej (przeważnie ABA) lub wariacyjnej
  3. Finał o budowie ronda, wariacji lub (rzadziej) allegra sonatowego

Niekiedy pod koniec cz. I lub III występuje kadencja mająca często charakter wirtuozowski. Początkowo kadencje była improwizowane przez solistów (zachowały się zapisy takich improwizacji np. w koncertach Mozarta). Beethoven jako pierwszy zaczął zapisywać kadencję w partyturze.

Przykłady[edytuj | edytuj kod]

 Osobny artykuł: Koncerty fortepianowe.

Przypisy

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Ulrich Michels: Atlas muzyki Tom I. Warszawa: Prószyński i S-ka, 2002, s. 120, 121. ISBN 83-7255-085-9.
  • Ulrich Michels: Atlas muzyki Tom II. Warszawa: Prószyński i S-ka, 2003, s. 425, 431, 433, 477, 503, 505. ISBN 83-7255-158-8.